Naarmate de chronologie van de mensheid nieuwe hoofdstukken schrijft, opent zich een steeds wijder en rijker panorama van klanken. Ruimte en tijd verliezen hun grenzen, waardoor eeuwenoude melodieën en moderne ritmes elkaar moeiteloos ontmoeten.

En toen was er Jan Garbarek, Noors saxofonist en improvisator, blazer van grensoverschrijdende wereldmelodieën, en met hem het Hilliard Ensemble en het idee om twee werelden te verbinden. In het najaar van 1993 smolten in het klooster Propstei St. Gerold in Vorarlberg, Oostenrijk, de echo’s van het verleden – met liederen van Christóbal de Morales, Pierre de la Rue, Magister Pérotinus, Guillaume Dufay en anderen – samen met de welluidende en transparante klanken die op de adem van het heden uit Garbareks saxofoon omhoog spiraalden.

Het resultaat, vastgelegd op een cd die de titel ‘Officium’ meekreeg, overtrof alle verwachtingen. De combinatie van stemmen en saxofoon, tot dan toe ongekend, bleek een bijzonder krachtige en expressieve muzikale waarheid op te leveren, waarin de saxofoon niet alleen een verlengstuk was geworden van de vocalen, maar ook zelf een zangstem werd.

“Hear the year’s strangest hit”, kopte het Britse tijdschrift Classic CD, dat daaraan toevoegde: “BIZARRE – but it works!”. Het reizen in de tijd was succesvol gebleken en haalde zelfs de Amerikaanse nieuwszender CNN.

Het hoofdthema van ‘Officium’ is ‘Parce mihi Domine’ van de Spaanse renaissancecomponist Cristóbal de Morales (ca. 1500–1553), waarop Jan Garbarek vrij improviseert met sopraansaxofoon. De tekst is een Latijnse smeekbede uit het Bijbelboek Job, waarin een kwetsbare, sterfelijke mens God vraagt om ontferming, vergeving en verlichting van zijn last.

Caroline Shaw is de jongste componist die ooit de Pulitzer Prize voor muziek ontving, in 2013 voor haar a-capella werk Partita for 8 Voices. In 2021 debuteerde ze solo met het album Let the Soil Play Its Simple Part, samen met Sō Percussion.

Na het uitbrengen van haar tweede soloalbum Rectangles and Circumstance afgelopen zomer, komt de componiste opmerkelijk snel met nieuw werk, de score voor Ken Burns’ nieuwe tweedelige documentaire LEONARDO da VINCI, die op 18 en 19 november zijn première beleeft op NBS.

Caroline Shaw componeerde voor LEONARDO da VINCI geheel nieuw werk, dat zij opnam samen met vertrouwde samenwerkingspartners als het Attacca Quartet, de ensembles Sō Percussion en Roomful of Teeth, en contrabassist John Patitucci.

Amerikaanse geschiedenis

De Amerikaanse documentairemaker Ken Burns staat bekend staat om zijn diepgaande verkenningen van verschillende aspecten van de Amerikaanse geschiedenis en cultuur. In zijn werk maakt hij vaak gebruik van een unieke vertelstijl die archiefbeelden, foto’s en interviews combineert.

Het bekendste werk van Ken Burns is The Civil War (1990), een tiendelige documentaire die wordt beschouwd als zijn meesterwerk en die bij de première meer dan 40 miljoen kijkers trok. De serie biedt een diepgaande en emotionele verkenning van de Amerikaanse Burgeroorlog, met een combinatie van archiefmateriaal, foto’s en interviews die de complexiteit van deze weerbarstige periode in de geschiedenis vastleggen. Een ander bekend werk van Ken Burns is de miniserie Jazz uit 2001, genomineerd voor een Emmy Award voor Outstanding Documentary or Nonfiction Series. De chronologische en thematische opzet van de afleveringen vertelt een geschiedenis van de jazz, met nadruk op vernieuwende componisten en muzikanten, en hun invloed op de Amerikaanse geschiedenis.

LEONARDO da VINCI markeert de eerste keer dat een Ken Burns-film volledig is voorzien van een originele score en dat hij kiest voor een niet-Amerikaans onderwerp. In zijn verkenning van het leven en werk van de 15e-eeuwse polymath Leonardo da Vinci, introduceert de documentaire innovatieve filmtechnieken, waaronder het gebruik van splitscreens met beelden, video en geluid vanuit verschillende tijdperken, om zo extra context te bieden voor Leonardo’s kunst en wetenschappelijke ontdekkingen. LEONARDO da VINCI kijkt naar de wijze waarop de kunstenaar toekomstige generaties beïnvloedde en inspireerde, en vindt in zijn groeiende verbeelding en diepgaande intellect de basis voor een gesprek dat we vandaag de dag nog steeds, of eigenlijk opnieuw, voeren: Wat is onze relatie met de natuur en wat betekent het om mens te zijn?

De toelichting bij het album vermeldt dat Caroline Shaw werd aangetrokken om diepte en dimensie te geven aan Leonardo’s innerlijke leven en om de kijkers mee te nemen op zijn persoonlijke reis: “Caroline’s bestaande muziek – vrolijk, gedurfd, soms transcendent en geheel uniek – leek rechtstreeks te spreken tot Leonardo, een zoekende ziel die 500 jaar na zijn dood opvallend modern kan overkomen.”

De makers van LEONARDO da VINCI noemen Caroline Shaw “een soulmate van de andere kant van de tijd” van Leonardo da Vinci. Haar muzikale en creatieve expressie vormen volgens hen een verbinding met de geest en de inzichten van de kunstenaar.

Renaissance

Caroline Shaw haalt haar inspiratie volgens eigen zeggen uit periodes waarin componisten vaak ook als uitvoerend musicus werkzaam waren. Op dat gebied kan zij zich goed identificeren met de culturele wereld van LEONARDO da VINCI. Bovendien heeft ze een grote passie voor zingen. Ook op dit vlak zijn er duidelijke connecties met de tijd van de Italiaanse kunstenaar, de Renaissance.

Leonardo da Vinci (1452-1519) werd geboren in het schilderachtige dorpje Vinci, vlakbij Florence. Hij groeide op in een omgeving die zijn liefde voor de natuur en kunst stimuleerde. Na zijn vroege jaren in Vinci verhuisde hij rond 1468 naar Florence, waar hij onder de begeleiding van kunstenaar Andrea del Verrocchio zijn vaardigheden verder verfijnde.

Gedurende zijn werkende leven woonde Leonardo op verschillende locaties, die elke keer een unieke invloed op zijn werk en creativiteit uitoefenden.

In Milaan, waar hij van 1482 tot 1499 verbleef, werkte hij voor hertog Ludovico Sforza. Hier voltooide hij enkele van zijn meest iconische meesterwerken, waaronder het wereldberoemde ‘Het Laatste Avondmaal’. Na de Franse invasie in Milaan keerde hij tussen 1500 en 1506 terug naar Florence, waar hij zijn werk als kunstenaar en uitvinder hervatte. Zijn onophoudelijke zoektocht naar kennis en perfectie leidde tot talloze schetsen en ontwerpen, waarin hij zijn fascinatie voor de menselijke anatomie en de natuur verder verkende.

In de laatste fase van zijn leven, van 1513 tot 1516, verbleef hij in Rome op uitnodiging van paus Leo X. Tijdens deze periode werkte hij samen met andere prominente kunstenaars, waaronder Michelangelo.

Hoewel Leonardo da Vinci geen componist was, had hij interesse in muziek en ontwierp hij instrumenten zoals de viola organista. Josquin des Prez (ca. 1450-1521) was een invloedrijke componist en een sleutelfiguur van de Franco-Vlaamse School en de Renaissance-polyfonie. Hun levens overlappen grotendeels en er zijn zelfs verhalen van een mogelijke ontmoeting. Beide kunstenaars stonden bekend om hun innovatieve benaderingen. Josquin experimenteerde met muzikale technieken en tekstzetting, terwijl Da Vinci nieuwe methoden ontwikkelde voor observatie en representatie in kunst en wetenschap.

Een andere componist die actief was in de muzikale wereld ten tijde van Leonardo da Vinci is Heinrich Isaac (ca. 1450-1517). Deze Franco-Vlaamse musicus werkte in Florence voor Lorenzo de’ Medici, waardoor hij zich in dezelfde culturele kring bevond als Leonardo tijdens diens verblijf in die stad. Daarnaast kan ook Franchinus Gaffurius (1451-1522) worden genoemd, een Italiaanse muziektheoreticus en componist die in Milaan werkzaam was gedurende de periode waarin Leonardo daar woonde en werkte.

Klank en kleur

Hoewel sommigen misschien hadden verwacht dat Caroline Shaw voor LEONARDO da VINCI zou verwijzen naar de hoogtijdagen van de polyfone muziek tijdens de Renaissance, koos de componiste, in de geest van de kunstenaar, voor uitdaging in plaats van voorspelbaarheid.

Zij gebruikte een breed scala aan muzikale invalshoeken om LEONARDO da VINCI klankmatig tot leven te brengen. De score bestaat uit 28 muzikale tableaux die als een meanderende rivier door het leven en werk van de kunstenaar stromen. De muziek kenmerkt zich door creatieve experimenten met ritme, harmonie en stem, weelderige minimalistische passages, intense strijkersinterventies en inventieve percussiepatronen. Meerlagige vocale arrangementen sprankelen en doorkruisen ingenieuze instrumentale structuren, wat resulteert in een rijke, steeds van klank en kleur wisselende, muzikale ervaring.

Alle 28 stukken bespreken, zou een klein boekwerk opleveren. Samengevat biedt LEONARDO da VINCI momenten van instrumentale en vocale ontdekking, introspectie en hoorbaar speelplezier. Er zijn muzikale verwijzingen naar verschillende tijdperken, maar met een focus op hedendaagse stijlen. Een voorbeeld hiervan is het Philip Glass-achtige stuk Machine Drawings, aangetikt door droge claves, gevolgd door speelse marimbaklanken in het daaropvolgende Renaissance.

Bij dit alles zijn de vocale bijdragen substantieel, zowel als ritmische ondersteuning als in koren die vaak tot grote hoogten stijgen, mogelijk symboliserend hoe Leonardo’s majestueuze werk zich verheft naar een punt waar mens en goddelijkheid samenkomen. Een treffend voorbeeld van dit laatste is te horen in The Last Supper, naar het beroemde schilderij dat recent nog onderwerp van discussie was tijdens de opening van de Olympische Spelen in Parijs.

Een ding is zeker: Caroline Shaw bewijst zich met de muziek voor LEONARDO da VINCI niet slechts als soulmaatje van de visionaire Renaissancekunstenaar, maar geeft de film over zijn leven en werken ook daadwerkelijk adem en ziel.

Caroline Shaw – LEONARDO da VINCI (a film by Ken Burns)
Attacca Quartet, Sō Percussion, Roomful of Teeth, John Patitucci
Nonesuch CD/ 2LP /Dig/ Dolby Atmos

Het nieuwe album van het achttien stemmen sterke ensemble, getiteld Sanctissima, is hiervan een perfect voorbeeld. Op deze dubbel-cd nemen de zangers de luisteraar mee op een fantasierijke koorreis. De subtitel van deze muzikale trip luidt Vespers and Benediction for the Feast of the Assumption of the Virgin Mary.

Het programma van de opname is gebaseerd op de traditionele christelijke gebedsdiensten vespers en benedictie. In het bijzonder wordt hier de nadruk gelegd op de vespers en benedictie ter ere van het hoogfeest van de Tenhemelopneming van de Heilige Maagd Maria, zoals dit door de Kerk wordt gevierd op 15 augustus.

De vespers maakt deel uit van de gebedsdiensten in de rooms-katholieke en oosters-orthodoxe kerken en kloosters. Vroeger werd de vespers aan het einde van de middag gebeden, maar sinds het Tweede Vaticaans Oecumenisch Concilie, ook bekend als Vaticanum II (1962-1965), is het tijdstip verschoven naar het begin van de avond. Benedictie verwijst naar een zegening. Dit kan een priesterlijke zegen zijn, een lofspraak, maar ook een inwijding of liturgisch gebed.

Het eerste deel van Sanctissima is volledig gewijd aan de Vespers. In vijfentwintig betoverende koorwerken, samen een glinsterend weefwerk van gezangen, worden de prachtige volmaaktheid van de Heilige Maagd Maria, Moeder Gods, en haar opneming in de hemel “met lichaam en ziel” verkondigd.

Hypnotiserende, oude Gregoriaanse kerk- en kloostergezangen volgen op het klokkengebeier van de oude meester Giovanni Pierluigi da Palestrina (ca. 1525-1594) en sluiten naadloos aan op werken uit de twintigste en eenentwintigste eeuw van David Bednall (geb. 1979), Olivier Tarney (geb. 1984), John Joubert (1927-2019), Giles Swayne (geb. 1946) en Kim Porter (geb. 1965). De Schotse klassieke componist James MacMillan (geb. 1959) sluit dit deel af met Ave Maris Stella, gebaseerd op een oud werk met dezelfde titel van een onbekende componist dat eraan vooraf gaat:

Ave maris stella,
Dei Mater alma,
Atque semper Virgo,
Felix cæli porta.
Sumens illud Ave Gabrielis ore,
Funda nos in pace.

Wees gegroet, Sterre van de zee,
Zoete moeder van God,
Altijd maagd,
Gezegende poort van de hemel.
Ontvang dit “Wees gegroet” van Gabriëls mond,
Verleen ons vrede.

CD twee, Vespers & Benediction, bevat behalve oude gezangen ook een diep meerlagig Magnificat van de Britse componiste Julian Anderson (geb. 1976). Vespers wordt afgesloten met het traditionele Benedicamus Domino. Daarna volgt Benediction, met naast zegeningen van de Renaissance-meesters Francisco Guerrero (1528-1599) en Felice Anerio (1560-1614), eigentijdse bijdragen van Sven-David Sandström (1942-2019) en Matthew Martin (geb. 1976). Het geheel roept enerzijds een serene sfeer op van contemplatie en oude kloostergangen, anderzijds het beeld van een hemelgewelf waarin de heldere stemmen van de achttien ORA Singers schitteren als evenzovele oplichtende sterren ter ere van het (eeuwige) leven hier bezongen. Vanuit dit perspectief is Sanctissima één grote zegening van het “heiligste” dat wij als mens kennen, en een oproep om hier zorgvuldig mee om te gaan.

ORA Singers – Sanctissima

Two Sisters van Sarah Davachi.

Het was natuurlijk toeval dat ze ongeveer gelijktijdig uitkwamen. Ik heb het over de CD-box met alle opnamen sinds 1981 die de Amerikaanse componiste, choreografe en vocaliste Meredith Monk (New York, 1942) maakte voor het label ECM en de dubbel-cd Two Sisters van de Canadese componiste, pianiste en organiste Sarah Davachi (Calgary, 1987). Beide uitgaven markeren een bereikt station in hun muzikale geschiedenis. The Recordings van Meredith Monk kwam uit bij de tachtigste verjaardag van de kunstenares die meer dan een halve eeuw een innovatieve artistieke kracht en factor was in de wereld van moderne muziek en theater. Two Sisters lijkt het (voorlopig) cumulatieve hoogtepunt van de indrukwekkende serie opnamen die Sarah Davachi uitbracht, en die begon met haar cassette debuut The Untuning Of The Sky uit 2013. Zij bracht in totaal zesentwintig albums, cassettes en EP’s uit. Niet meegeteld zijn soundtracks en bijdragen aan projecten van anderen, zoals het, op echolocatiegeluiden van vleermuizen als compositorisch bronmateriaal gebaseerde, project Ultrasonic van Field Works initiatiefnemer Stuart Hyatt.

Beiden, Monk en Davachi, lijken een voorkeur te hebben of refereren in hun werk vaak aan muziek uit middeleeuwen en renaissance en dan vooral aan de bronnen van leven die daarin worden aangeboord, de helende kracht die er soms van uitgaat. Beiden brengen in hun muziek ontmoetingen tot stand tussen heden en verleden. Een treffend voorbeeld van deze werkwijze is Davachi’s album Gave In Rest uit 2018, waarop zij een eigentijdse vorm van ‘oude muziek’ introduceert. Davachi had zich, voorafgaand aan de opnamen van dat album, verdiept in oude muziek en hoe renaissancemuzikanten experimenteerden met nieuwe instrumenten, vormen en textuur. Haar ontdekkingen brachten haar naar de tweeheid stilte en rust. Ze componeerde het grootste deel van de plaat alleen aan de piano om zo specifieke harmonische kleuren en motieven te vinden. Daarna betrok zij andere muzikanten bij het opnameproces om op organische wijze de interactie met die tonen aan te gaan.

Doctoraat muziekwetenschappen

Sarah Davachi woonde in respectievelijk Vancouver en Montreal, maar verhuisde in 2017 naar Los Angeles om daar een doctoraat in de muziekwetenschappen te behalen aan de University of California, Los Angeles (UCLA). Hoewel Sarah Davachi van huis uit pianiste is, speelde dat op haar eerste albums nauwelijks een rol. Ze experimenteerde in plaats daarvan met pijporgels en analoge synthesizers. Pas op Pale Bloom uit 2019 is de piano weer voluit te horen, naast elektronisch orgel en rietorgel. Pale Bloom ontwikkelt zich als een kalm meanderende stroom van minimalisme en poëtische contemplatie. Sarah Davachi wordt hier bijgestaan door de violist Eric KM Clark, een prachtig spelende Laura Steenberge op viola da gamba en – heel bijzonder – de countertenor Fausto Dayap Daos. Samen creëren ze een klein meesterstuk, fonkelend als de facetten van een briljant geslepen diamant.

Haar album Cantus, Descant dat in september 2020 uitkwam via haar eigen Late Music label, werd opgenomen op zes pijporgels in Noord-Amerika en Europa. Davachi bracht in 2020 ook een aantal EP’s uit en het dubbele live-album Figures In Open Air. In 2021 volgde Antiphonal. Weer een jaar later was er Mother of Pearl, opgenomen met Séan McCann, oprichter van de legendarische Canadese band Great Big Sea en onderscheiden met de Order Of Canada voor zijn werk als pleitbezorger voor Mental Health + Recovery.

Sarah Davachi is behalve componiste en uitvoerend musicus muziekonderzoekster. Ze werkt sinds 2007 bij Calgary’s National Music Centre als vertaalster, beleidsmaakster en archivaris en publiceerde in juni 2020 een verzameling essays onder de titel Papers. Ze gaf lezingen aan de Simon Fraser University en de Vancouver Film School en was artist in residence bij The Banff Centre for the Arts (Banff, Canada), STEIM (Amsterdam, Nederland), WORM (Rotterdam, Nederland), Elektronmusikstudion EMS (Stockholm, Zweden), OBORO (Montréal, Canada), en MESS (Melbourne, Australië).

Zusters van geloof en toeval

Two Sisters is de laatste release op Sarah Davachi’s Late Music label. De subtitel luidt: Chamber Music For Consorts In Yellow, Green, And Bronze. Het dubbelalbum bevat negen composities voor kamerensemble en solo pijporgel. De uitgebreide instrumentatie omvat carillon, koor, strijkkwartet, lage houtblazers en trombonekwartet, naast sinusvormige tonen en elektronische drones. Een van de pijporgels op het album is een uiterst zeldzaam Italiaans tracker-orgel uit 1742, dat nu in het zuidwestelijke woestijngebied van de Verenigde Staten staat. Het woord ‘tracker’ verwijst naar de mechanische constructies, gebruikt voor alle verbindingen in het orgel. Trackers – dunne houten staafjes – verbinden de toetsen met de kleppen onder de pijpen. Het bespelen van het instrument – vingers, voeten – doet de lucht door de pijpen stromen via deze directe mechanische verbinding. Er bevinden zich geen elektrische draden, buizen of secundaire ventielen tussen de kleppen die de wind naar de pijpen regelen en de door de organist bespeelde toetsen.

Sarah Davachi wordt op Two Sisters begeleid door een geweldige groep uitvoerende musici. Onder hen zijn Johnny Chang, Judith Hamann, Rebecca Lane, Andrew McIntosh, Mattie Barbier, Tiffany Ng, Jessika Kenney, Dorothy Berry en het ensemble Apartment House. Het carillon in de welluidende opener Hall Of Mirrors is het op twee na grootste ter wereld. De zwaarste klok weegt ongeveer twaalf Imperial ton ofwel 12.193 metrische kilogram.

Een harmonische taal en een reeks van modale structuren en cadensen die Davachi’s solo- en kamermuziek de afgelopen jaren sterk hebben bepaald, vormen het uitgangspunt van alle stukken. op Two Sisters. Er loopt conceptueel een losse draad door de toegepaste compositiemethoden. Die werden, volgens het persbericht bij het album, beïnvloed door de beeldspraak van ‘matigheid’ in minimalistische, esthetische zin: “één voet op het land, één voet in het water”. De gespiegelde klankbeelden en muzikale structuren die door heel het album spelen komen eveneens terug in het hoesontwerp: de vrolijke sater met fluit aan de ene en zijn tegenhanger de ingetogen lierspeler aan de andere kant lijken de tweespraak te verbeelden tussen geestelijke en lichamelijk actie en reactie. Het is alsof er “twee zusters van geloof en toeval” zijn, zo verklaart de componiste de titel van het album.

Oude ziel

Sarah Davachi gebruikt vaak eeuwenoude apparatuur en technieken om electro-akoestische muziek te maken waarin oude praktijken samengaan met moderne experimenten. Two Sisters is niet alleen het meest weelderige album dat zij tot nu heeft opgenomen, het ademt ook een mystieke kracht, in de betekenis als geraakt zijn door het Goddelijke. Hoewel Sarah Davachi vaak in kerken speelt en ook Two Sisters deels in een kerk (Friedenskirche, Eupen, België) is opgenomen, bevat het album geen religieuze muziek. Maar toch, zodra de eerste klanken van Hall Of Mirrors resoneren, wordt de luisteraar een wereld ingetrokken die verder reikt dan wat wij als mensen lijken te kunnen bevatten.

Hall Of Mirrors is een compositie voor carillon en sinustonen, die functioneert als een deur. Eenmaal geopend, ontvouwt zich daarachter een meervoudige, instrumentale rondgang die aansluit op, zoals de Maltezer componist van moderne muziek Charles Camilleri (1931-2009) mij ooit zei: “Paradoxaal genoeg kunnen wij de weg die uit de doodlopende stegen van de geschiedenis naar de wegen van de toekomst voert, vinden door onze wortels te herontdekken.”

Deze wortels, en dan met name die uit de middeleeuwen, laten zich misschien nog wel het duidelijkste horen in het op Hall Of Mirrors volgende, voor vier stemmen geschreven Alas, Departing. De koormuziek van de twaalfde-eeuwse Duitse benedictijnse abdis, componiste en mystica Hildegard von Bingen (1098-1179) lijkt hier nooit ver weg. Vanity Of Ages, voor solo orgel, vervolgens ontwikkelt zich als een tien minuten durende, eigentijdse drone compositie. Alleen is het gebruikte instrument het eerder genoemde tracker-orgel uit 1742. Dit resulteert in een prachtig fluctuerende klank die niet alleen helder van toon is maar ook voller dan bij vergelijkbare, met moderne instrumenten opgewekte drones. Het is onmiskenbaar een drone met een oude ziel. In het prachtig middelpuntvliedende Icon Studies I paart Sarah Davachi een drone aan een strijkkwartet en een trio houtblazers, in het minstens zo hymnische Icon Studies II vaart ze vervolgens alleen op de strijkersbijdragen.

En dan: Harmonies In Bronze en Harmonies In Green. Beide zijn werken voor solo orgel. Over Sarah Davachi wordt wel gezegd dat zij met het ceremoniële karakter, dat veel van haar muziek kenmerkt, scores heeft geschreven voor de momenten van eenzaamheid in het leven. Harmonies In Bronze en Harmonies In Green met hun trage stroom van tonen, kunnen als zodanig worden bestempeld, als een warme koestering van de vrees voor stilte, die velen hebben.

In En Bas Tu Vois (Frans voor: Naar beneden zie je) voor vier trombones daalt Sarah Davachi af in de diepere zones van de angst en kalmeert die met een dertien minuten durend weefwerk van zachte harmonieën en texturen. Vervolgens klimt ze langzaam vanuit de diepte weer omhoog met het slotstuk O World And The Clear Song, For Two Organs & Two Bass Flutes, dat aan het eind prachtig uitsterft, terwijl het carillon tinkelt als belletjes in een boeddhistenklooster.

Niet lang na de release van Two Sisters bracht Sarah Davachi nog een live-album uit: In Concert & In Residence. Dat brengt het totaal aantal releases op zevenentwintig.

Sarah Davachi – Two Sisters is uit op dubbel-CD en dubbel-LP (Late Music | V2 Records)

Veel Spaanse componisten uit de zestiende eeuw traden in een lange traditie van muziekschrijven ter ere van de Maagd Maria. Tomás Luis de Victoria (1548-1611) was een van hen. Hij was een echte renaissanceman en wordt beschouwd als een van de grootste Spaanse componisten van zijn tijd. Tomás Luis de Victoria was priester maar ook geleerde. Hij werkte in Rome, na zijn studie aldaar, als zanger, leraar, organist en kapelmeester aan het Pontificio Seminario Romano Maggiore en het Collegio Germanico van de orde van de Jezuïeten. Hij verhuisde pas in de tweede helft van zijn leven terug naar Spanje.

Tomás Luis de Victoria schreef meerdere devote werken ter ere van Maria. Het album Stella, Renaissance Gems and Their Reflections, bevat enkele juweeltjes uit de collectie van deze componist. Dat op zich levert al een bijzondere verzameling koorwerken op. De Britse ORA Singers en hun dirigente Suzy Digby wilden echter meer: deze bijzondere muziek uit de renaissance doortrekken naar het nu. Zij wisselen de liederen van Tomás Luis de Victoria af met bijdragen van enkele van de beste koorcomponisten van onze tijd. Zij reageerden, ieder op hun eigen unieke manier, met voor dit doel gemaakte, nieuwe liederen op zijn buitengewone Mariateksten.

De cd bevat zes motetten van Tomás Luis de Victoria. Die worden geflankeerd door nieuwe koorwerken van Alexander Campkin (1984), Cecilia McDowall (1951), Mark Simpson (1988), Will Todd (1970), Julian Wachner (1969) en Francisco Coll (1985). De laatste, de Spaanse Francisco Coll, schreef het harmonieuze titelstuk Stella (Latijn voor ‘als een ster, liefde’), waarin hij reflecteert op de lofzang Ave Maria Stella van Tomás Luis de Victoria. De opdrachtgever van Francisco Coll, laten we hem zijn mecenas noemen, was niemand minder dan Stephen Fry. De twee werken, Stella en Ave Maria Stella, vormen samen het hart van het album. Ze zijn het lichtende middelpunt in een muzikaal universum opgericht ter ere van Maria. De Moeder Gods noemt de Rooms-Katholieke Kerk haar, voor anderen is zij een nieuwe Eva, de oermoeder. Om haar stralenkrans cirkelen als planeten meer composities van Victoria, en hun eigentijdse reflecties. Aan de uiterste randen van het stelsel tenslotte, begin en einde, klinkt een plainchant (oude liturgische muziek) met de tekst Ave Maria Stella, Wees Gegroet Maria Ster van Liefde.

Hoewel Stella werken van verschillende componisten uit uiteenlopende windstreken bevat en de ontstaansgeschiedenis van de liederen reikt van de renaissance tot nu, straalt het album een grote muzikale eenheid uit. Oud en nieuw, de liederen van toen en nu, ze sluiten naadloos op elkaar aan. Ze roepen door hun thematiek een bijzondere sfeer van religieuze vervoering op. De muziek is vol devotie, maar er zijn ook frivoliteiten te ontdekken in de vocale rijkdom van de zangers. Zo glijden in Julian Wachners Regina Caeli, waarin hij reflecteert op het gelijknamige werk van Victoria, moderne vocaliteiten zonder enige hapering door naar de plainchant Ave Maria Stella.

De liederen op Stella kenmerken zich door een glashelder klankbeeld. Het album bevat juweeltjes, uit de oude én moderne koorpraktijk. De uitvoering door ORA Singers zorgt daarbij voor puur auditief genot, ergo opperste muzikale vreugde.

ORA Singers – Stella

Jozef Van Wissem

manifesteert zich in meerdere muzikale werelden, die voor hem als uitvoerend muzikant ondanks de verschillen gelijkwaardig zijn. Hij legt in zijn muziek steeds weer nieuwe transculturele verbindingen, op hoog niveau.

Kunnen wijze maar kwetsbare buitenstaanders blijven overleven terwijl de moderne wereld om hen heen instort? Ik lees deze samenvatting van de film ‘Only Lovers Left Alive’ uit 2013 van de Amerikaanse regisseur Jim Jarmusch en moet denken aan het recent gepubliceerde, alarmerende rapport van het Intergouvernementele Panel voor Klimaatverandering (IPCC) van de Verenigde Naties, waarin de ‘onmiskenbare’ rol van de mens als aanjager van de klimaatcrisis wordt genoemd. De film ‘Only Lovers Left Alive’ verhaalt over een, door de strapatsen van de menselijke soort, gedeprimeerde vampier annex undergroundmuzikant en zijn raadselachtige geliefde en speelt zich af in de verlatenheid van Detroit in de Verenigde Staten en Tangers in Marokko.

De soundtrack van ‘Only Lovers Left Alive’ is van de Nederlandse, parttime in Brooklyn, New York, woonachtige luitspeler Jozef Van Wissem in samenwerking met de rockband SQÜRL, met daarin Jim Jarmusch, Carter Logan en Shane Stoneback. In de muziek zijn oude en moderne geluiden met elkaar verstrengeld in de tijd. Van Wissems avant-barokke luit rijgt zich door een gelaagd klanktapijt van gierende, eenentwintigste-eeuwse gitaar-noise, zware ritmeslagen, meeslepende Marokkaanse ‘Streets Of Tangier’ percussie, veldopnamen en een keur van sonische effecten. East meets West, het oosten ontmoet het westen, en vice versa, in een amalgaam van muzikale kleuren, en met een levende ziel, van Jozef Van Wissem en zijn luit. De musicus is een virtuoos die met verfijnd spel in staat is dromen (en waarschijnlijk ook vampieren) tot leven te wekken. Hij laat zijn muziek vlammen in instrumentale geestdrift, verbindt werelden en koppelt moeiteloos het verleden aan het heden.

De score werd in 2014 wereldwijd op plaat uitgebracht en onderscheiden met een ‘Cannes Soundtrack Award’. Het aantal fysieke kopieën in omloop was echter beperkt. Daar kwam eerder dit jaar verandering in. Het label Sacred Bones bracht in februari eerst een digitale versie van het album uit, een paar maanden later gevolgd door een heruitgave op cd en dubbelelpee.

‘Only Lovers Left Alive’ is niet het enige album dat Jozef Van Wissem met Jim Jarmusch opnam. Andere albums zijn ‘Concerning the Entrance into Eternity’, ‘The Mystery of Heaven’ (met Tilda Swinton), ‘Apokatastasis’ en ‘An Attempt to Draw Aside the Veil’.

De samenwerking tussen de Nederlandse luitist en de Amerikaanse regisseur, acteur en componist begon met een ontmoeting op straat.

Jozef: “Ik was al een tijdje in New York. Ik kwam hem op straat tegen, sprak hem aan en vroeg of hij de luit als instrument interessant vond. Hij reageerde positief en stuurde me later een mail met de vraag of ik iets kon opsturen. We zijn later nog een keer thee gaan drinken. Zo is het begonnen. Vervolgens zijn we samen muziek gaan opnemen. Ik werd ook een soort adviseur van hem, over underground muziek, en gaf hem dingen, zoals mijn favoriete Terry Riley plaat, ‘Shri Camel’. Zo heb ik Jim ontmoet en raakten we bevriend. We zijn regelmatig met nieuwe opnamen bezig en kijken, nu er weer meer mogelijk is, wat er verder gaat gebeuren. Het komende jaar is alles volgeboekt met shows, dingen die in de tussentijd steeds zijn uitgesteld.”

Brooklyn – Rotterdam – Warschau

Jozef Van Wissem speelde dit voorjaar, niet lang na de rerelease van ‘Only Lovers Left Alive’ op de online edition van het Grauzone Festival 2021 (21 & 22 mei). Een maand later was hij in het kader van het ‘Festival Terug Naar Het Begin’ te zien in het middeleeuwse Mauritiuskerkje in het Groningse Marsum. Het waren de eerste optredens na een lange tijd van stilte, een gevolg van de covid-19 pandemie.

De crisis heeft Jozef Van Wissem hard geraakt, of beter gezegd zijn vriendenkring, maar door zijn vrienden ook hem. Hij noemt de afgelopen periode “zwaar”. Twee vrienden in New York maakten een eind aan hun leven, omdat ze, legt hij uit, “er niet niet mee konden omgaan dat er geen super sociaal contact meer mogelijk was. Voor muzikanten is dat een heel heavy ding. Muzikanten spelen voor geld, maar hun identiteit ontlenen ze aan hun contactmomenten. En toen die er niet meer waren, pleegden ze zelfmoord. Dat was de sfeer in New York.”

Als ik hem spreek bevindt hij zich in zijn appartement in Rotterdam. Hij kocht dat toen wonen in Brooklyn lastiger werd door de veranderde visumregels onder president Trump.

Jozef: “Ik ben in 1992 naar New York verhuisd en heb er heel lang gewoond. Maar het leven verandert. Je gaat gewoon naar waar je werk hebt. Ik kreeg iedere drie jaar een nieuw visum. Toen Trump kwam veranderden regelingen. Steeds als ik terugging naar New York, moest ik daar een show hebben. En dat is onmogelijk als je gewoon daar een huis hebt en leeft en zo. Omdat ik steeds in Europa moest optreden, kon ik niet meer de hele tijd op en neer. Ik heb toen een appartementje in Rotterdam aangeschaft. Maar ik vind het leuk om in Nederland te zijn hoor. Mijn ouders wonen hier.”

Hij is als musicus vaak onderweg. Dat maakt een permanente verblijfplaats best wel lastig.

Jozef: “Ja, ik huur dan ook nog een huis in Warschau. Ik zit daar vaak en ga dikwijls naar Rusland en een groot deel van het Oostblok. Ik heb veel vrienden in Warschau. Er hangt een hele goede sfeer en er is een actieve leuke en experimentele scene.”

Goed opgevoed door Laibach

Jozef Van Wissem is een uitmuntend en bezield instrumentalist. Een “tovenaar” wordt hij wel genoemd, de betiteling waar rockjournalisten vaak mee aan komen zetten als het over talentvolle meestermusici gaat (zoals gitarist Gary Lucas, een van de velen met wie Jozef Van Wissem heeft samengewerkt, onder andere op de BV Haast albums ‘Diplopia’ en ‘The Universe Of Absence’, eveneens een “tovenaar”) terwijl een optimale beheersing van een instrument meestal iets is van lang en intensief studeren en hard werken. Daar komt geen tovenarij aan te pas. Wel staat vast dat Jozef Van Wissem “misschien wel de bekendste luitspeler in de westerse wereld” is, zoals website The Quietus scheef. Laat overigens voor de duidelijkheid dat “misschien” maar gewoon weg.

In de jaren tachtig hing Jozef Van Wissem vooral rond in Groningen en de kraakscene daar. Hij baatte er onder andere punk- en kraakkroeg De Klok uit. Maar hij was eveneens te vinden in Amsterdam, in de scene rond het NL Centrum. Het was de tijd van concerten van Foetus, Lydia Lunch, Test Department en Einstürzende Neubauten. En van Laibach, de Sloveense, met controverses omgeven muziekgroep van het kunstenaarscollectief Neue Slowenische Kunst. Jozef Van Wissem was erbij, in het najaar van 1983, toen de groep in Nederland optrad – ‘Laibach – Through The Occupied Netherlands’ – en zag wat een sterk concept vermag.

(Over het NL Centrum gesproken: De luitist ontmoette Foetus’ Jim Thirlwell later nog een keer in New York – ze zouden samen een filmsoundtrack doen. En met Lydia Lunch heeft hij onlangs iets opgenomen voor een Jeffrey Lee Pierce compilatie, de vierde alweer in ‘The Jeffrey Lee Pierce Sessions Project’, waarbij niet eerder uitgebrachte songs van de jong gestorven Gun Club-zanger Jeffrey Lee Pierce (1958-1996) worden opgenomen door oude vrienden, musici die door hem zijn beïnvloed en bewonderaars – uitgangspunt was een muziekcassette met songschetsen van Pierce, die zijn vriend Cypress Grove, een muzikant uit de late Gun Club-fase, bij toeval vond tijdens het opruimen.)

Zijn eerste instrument was, net als van zoveel jonge muzikanten in de roerige muziekjaren tachtig van de vorige eeuw, de gitaar.

Jozef: “Ik ben begonnen met klassieke gitaar. Ik studeerde luitstukken uit de tijd van Shakespeare getranscribeerd voor gitaar. Mijn lerares had een luit. Zij wilde niet dat ik hem aanraakte, het instrument niet uitleggen. Het werd op die manier een beetje een mystiek ding. Ik raakte er erg door geïntrigeerd. Later, toen ik genoeg had van gitaren, van gitaartechniek, herinnerde ik mij dat. Ik zag een advertentie in The Village Voice van een luitleraar, Patrick O’Brien. Daar ben ik op afgegaan. Een interessante man. Hij was een ex-gitarist en leerling van Gary Davis (Blues- en gospelzanger “Blind” Reverend Gary Davis speelde banjo, gitaar en mondharmonica – CCE). Daar komt wat ik doe vandaan, een soort van openheid. Een van de eerste dingen die hij zei: ‘If you want to make your living, you have to write your own material for it.’ Dat opende het voor mij. Ik heb daarnaast nog les gehad, hier in Den Haag, op het conservatorium. Maar dat was zo saai. Ik was al wat ouder, een jaar of dertig. Mijn leraar daar stond niet open voor improvisaties en dergelijke. Nu is dat normaal, maar toen was het not done om te improviseren.”

Het is belangrijk om eerst een heel sterk idee te hebben en vervolgens vandaar uit kunst of muziek te maken.

Jozef Van Wissem werd geboren in Maastricht, in een Rooms-Katholiek gezin. Van zijn ouders was vooral zijn moeder katholiek, zijn vader was meer sceptisch. Zelf noemt Jozef Van Wissem zich agnostisch.

(Een agnost laat het wel of niet bestaan van een bovennatuurlijke macht in het midden, omdat wetenschappelijk het bestaan ervan niet bewezen kan worden, maar tegelijkertijd kan er niet bewezen worden dat die niet bestaat. In tegenstelling tot de atheïst die vaak denkt dat de mens het intelligente en daardoor superieure centrum is van het bestaan, erkent de agnost dat er veel dingen zijn die we niet begrijpen, of niet over de mogelijkheid beschikken om die te begrijpen.)

Jozef: “Ik stel me op het punt dat ik het niet weet. Als je afstand bewaart, is het heel gemakkelijk om naar de bronnen te kijken, die te bestuderen. Tenminste als je de bijbel leest, wat een interessant boek is. Ik hou me daar wel mee bezig. Dan lees ik dingen, neem er soms elementen uit, en buig ze bij. Ik probeer nog steeds, heel ouderwets, concept-ideeën te maken, waarin alles met elkaar heeft te maken. En ja, dat is heel erg onhip en niet modern. Ik heb nog steeds het idee, goed opgevoed door Laibach, eigenlijk een beetje door hen geschoold, dat het belangrijk is om eerst een heel sterk idee te hebben en vervolgens vandaar uit kunst of muziek te maken. Dat heb ik van hen meegekregen en is nog steeds wat mij drijft en gaande houdt.”

In het werk van Jozef Van Wissem speelt religie en dan vooral mystiek en symboliek een weerkerende rol. Zo staat hij op de hoesfoto van het album ‘It Is Time For You To Return’, dat in 2014 als een soort introductie tot zijn muziek uitkwam bij het Belgische label Crammed Discs, afgebeeld met een priesterboordje om zijn nek en een groot crucifix op de borst. Op het twee jaar later uitgebrachte ‘When Shall This Bright Day Begin’ zien we de luitist als een soort bedelmonnik met in zijn rechterhand een stevig touw met knopen. Dit laatste kan verwijzen naar een geseltouw, of duiden op de knopen die sommige kloosterbroeders aanbrengen in het touw waarmee zij hun habijt bijeen houden en die de geloften symboliseren van armoede, meditatie en prediking. Het album ‘We Adore You, You Have No Name’ uit 2018 toont de musicus minder expliciet religieus, maar de blik is wel hemelwaarts. In 2020 kwam ‘Ex Mortis’ uit. Het hoesontwerp is donker, zwart als de levende dood zelf, en toont een luit met in de hals de albumtitel gegraveerd.

Dichter bij God

‘Ex Mortis’ is geïnspireerd op het boek ‘Liber specialis gratiae’ (Engels:‘The Book of Gostlye Grace’; Nederlands: ‘Boek der bijzondere genade’) van de Duitse non en mystica Mechthild von Hackeborn en haar mede-zusters, geschreven in de jaren 1290 in Klooster Sankt Marien zu Helfta, een cisterciënzerklooster in het district Helfta van de Lutherstadt Eisleben in Saksen-Anhalt. Het boek beschrijft haar visioenen en de dialoog tussen Mechtild en God. Het toont een intens religieus en zelfs erotisch verlangen om dichter bij God te komen. Jozef Van Wissem schetst met zijn muziek een krachtig en levendig beeld van het hartstochtelijke streven van Mechtild naar een persoonlijke versmelting van de ziel met God, in composities die bewegen tussen traditioneel en modern, ambient en drone, licht en donker. Hij krijgt daarbij steun van voormalig Swans-zangeres Jarboe (‘Vox Populi Vox Dei’ ), de Russische Shortparis zanger Nikolay Komiagin (‘Cold Corpse’) en Swans-drummer, hier percussionist Thor (‘Consume The Sacrifice’).

Jozef: “Ik speelde vaak in kerken, en dan komen er wel geestelijken op je pad. Ik heb vaak hele lange gesprekken met priesters die een kerk beheren en met wie ik over mijn teksten praat. Ik ben erg geïnteresseerd in het leven van mystici. Althans, ik was daar een tijdje mee bezig. Het zorgde de laatste tien jaar voor ideeën in muziek. Ik heb nu echter het idee dat ik weer meer naar een instrumentale plaat wil toewerken, terug naar wat ik eerder deed. De laatste vier platen komen wel uit in een cassettebox. Ze horen bij elkaar. Maar de mystieke dingen verdwijnen wat naar de achtergrond. Als je zingt, moet er publiek zijn. Het is toch een soort dialoog. Er is echter geen publiek meer. Dat is het probleem voor een heleboel mensen in de cultuursector. Hun identiteit verdwijnt door corona. Muzikanten bestaan bij de gratie van hun publiek. En als dan het publiek verdwijnt, heb je geen inkomsten en is er ook die band niet meer. Het praten met mensen over je werk, die hele dialoog met het publiek, die verdwijnt. Ik denk dat er uiteindelijk weinig mensen overblijven. Ik denk dat er veel bands ophouden te bestaan, maar eveneens veel venues, zeg maar alternatieve plekken, zullen verdwijnen. Het wordt een hele enge samenleving. Buiten het gruwelijke van het virus krijgen we nog de fall-out van een soort culturele identiteit.”

Uit de Dood

Tweehonderd jaar lang was de barokluit van de concertpodia verdwenen. Het instrument maakte voor het eerste een comeback tijdens de Duitse Wandervogelbeweging in de jaren twintig van de vorige eeuw. Jozef Van Wissem is in de westerse muziekwereld de musicus bij uitstek die de luit heeft geëmancipeerd en geaccepteerd doen worden in een niet-klassieke setting. Zijn muziek wordt gebruikt in filmsoundtracks, videospelletjes, bij hedendaagse dansvoorstellingen enzovoort. De wedergeboorte van de luit is met Jozef Van Wissem echt een nieuwe fase ingegaan.

Jozef: “De westerse luit is een soort hi-art instrument. Althans, dat hebben academici ervan gemaakt. De Arabische luit, de oud, is een volksinstrument en is altijd onder de mensen gebleven. De barok- en de renaissanceluit zijn geclaimd door een groepje specialisten die vonden dat je daar een theorie op moest loslaten en het instrument op een bepaalde manier moest bespelen. Dat hield de westerse luit in een museum. Daarbuiten is de luit tweehonderdvijftig jaar verdwenen geweest, vanaf 1750 zeg maar. Componisten schreven niet voor luit. Er is niks bekends, niks geschreven, het is gewoon een zwart gat. Later, toen in Duitsland de Wandervogel jeugdbeweging opkwam, werd de luit weer gebruikt door jongeren die vonden dat ze terug naar de natuur moesten gaan en anti-jazz waren. Dat is daarna opgepikt door de Hitlerjugend, met als gevolg die beelden van jongetjes met hakenkruizen bij een kampvuur. Dus ja, de luit was tot een dood instrument gemaakt. Aan de ene kant door de academici. Aan de andere kant door Hollywood, dat er een soort cliché ding van maakte, Robin Hood die onder een balkon staat te spelen – het instrument werd een soort grap. Maar ook nu nog, er stond een recensie in het NRC over mijn gebruik van rook bij het optreden tijdens Grauzone, dat was volgens de recensent om te lachen. Ik vind dat mooi, een soort heavy metal context. Ik probeer de luit gewoon een soort contemporain image mee te geven en interessant te maken voor de kids, niet als een hi-art instrument dat door een klein groepje specialisten wordt geclaimd. Toen de luit in 1600 nog bestond, was hij echt overal, in de kroegen, aan het hof, bij de mensen thuis. Het was een popinstrument. Dus wat mij betreft is de luit niet dood.”

‘Ex Mortis’ staat er in de hals van zijn luit gegraveerd. ‘Uit de Dood’. Hij is, net als al de andere luiten die Jozef Van Wissem bezit, speciaal voor hem gemaakt.

Hij pakt er een op en speelt wat, in een vrolijke stemming. “Een goed instrument om stukken van Coil op te spelen”, zegt hij, refererend aan de Britse industriële en experimentele muziekformatie van Peter Christopherson (ex-Throbbing Gristle) en John Balance, beiden inmiddels overleden.

Jozef: “Ik heb er een stuk of zeven, verspreid over de wereld. Die ‘Ex Mortis’ luit heeft een hele mooie reverb. Er komt heel wat bij kijken om het zo te maken. Je hebt wel een soort relatie met een bouwer. Die begrijpt wat jou bevalt in een luit of zo. Dat kan je dan beïnvloeden. Ik heb zes luiten van één bouwer uit Canada, Michael Shriner, maar die werd een beetje oud en blind. Toen ben ik een jonge gast gaan zoeken. Die heb ik gevonden (Lauri Niskanen – CCE) en die heeft de ‘Ex Mortis’ luit gemaakt. Ik heb laatst nog een luit cadeau gekregen van iemand uit Parijs, een luitbouwer die vond dat ik de ambassadeur moest zijn van zijn lijn. Ik vond het best. Het is een goede luit.”

Ondanks zijn eigen moderne aanpak, houdt Jozef Van Wissem van klassieke luitmuziek. Hij luistert er veel naar.

Jozef: “Het beïnvloedt mij heel erg. Ik heb eerder zelf een klassieke luit-cd gemaakt (‘A Rose By Any Other Name – Anonymous Lute Solos Of The Golden Age’ – CCE). Om de luit als instrument levend te houden, is het belangrijk om eigen stukken te doen, en vooral die in een andere context te plaatsen. Zoals een popcontext. De basis van mijn muziek bestaat uit klassieke stukken, die ik dan interpreteer. Daar kom je niet onderuit. De barokluit heeft een stemming die om een bepaalde manier van spelen vraagt. Je gaat op de luit geen atonale John Cage stukken spelen. Dat werkt niet.”

In zo’n busje zetten ze een thermometer als een pistool tegen mijn hoofd. Toen dacht ik: Hier is wat aan de hand.

Hoewel niet afkerig van een bestaan als monnik, voor een tijdje dan, is hij nu wel klaar met lockdowns en thuis zitten. Hij wil mensen ontmoeten en praten na de show. Zijn schema voor de komende tijd zit inmiddels behoorlijk vol. Dat was afgelopen anderhalf jaar wel anders.

Jozef: “Ik had maar een paar shows, in Spanje en een in Gent. Plus een paar studiodingen. Ik heb wel nieuwe stukken geschreven. In het begin vond ik het wel goed. Corona begon in maart 2020. Ik was vlak daarvoor, in oktober, in China geweest, naar Shenzhen, en dan moet je de grens over naar Hong Kong. Ik werd daar aangehouden bij de grens. In zo’n busje zetten ze een thermometer als een pistool tegen mijn hoofd. Toen dacht ik: Hier is wat aan de hand. Dat was in oktober 2019. Daarna was ik nog in Brazilië, in New York en was er een Amerika toer. Dus toen het begon, vond ik het wel fijn om even te stoppen. Ik zei wel eens dat ik in tien jaar meer shows had gedaan dan de Ramones. Op het moment dat het gebeurde was ik in de studio in Warschau. Dat was echt een heavy lockdown. Ik heb geen rijbewijs. Toen ben ik met een vriendin met de auto meegegaan. Sindsdien ben ik hier in Rotterdam. Maar zoals gezegd, in het begin vond ik het niet zo erg. Ik vond het wel fijn om even stil te kunnen zijn. Maar nu gaat het wel lang duren. Ik ben niet iemand die lang op één plek kan zijn. Daar word ik een beetje raar van.”

Komende optredens Jozef Van Wissem:
September 6: Tivoli Vredenburg, Utrecht
September 7: Worm, Rotterdam
September 8: Musikbunker, Aachen
September 9: Botanique, Brussel
September 12: Leffingeleuren, Middelkerke
September 17: De Cacaofabriek, Helmond