Het geluid van de stilte

Spirit Of Eden stond zowel voor de opbouwende als de vernietigende krachten die het leven bepalen. Op Laughing Stock lijkt Mark Hollis, de man achter en het enige overgebleven lid van Talk Talk, definitief gekozen te hebben voor een wereld van hoop.

door C. Cornell Evers OOR 5 oktober 1991

De werkelijkheid van de platenbusiness is vaak die van de jonge, enthousiaste muzikant die op een gegeven ogenblik aan het succes mag ruiken en uiteindelijk voor de verlokkingen van de commercie door de knieën gaat. Money for nothing, chicks for free heet het dan. Velen bezwijken maar niet Mark Hollis. Na met zijn groep Talk Talk hits te hebben gescoord met nummers als It’s My Life, Such A Shame, Dum Dum Girl, Life’s What You Make It en Living in Another World, bouwde Hollis in 1988 op de langspeler Spirit Of Eden breekbare emoties en melancholieke sfeerbeelden uit tot een concept waarbij de popmuziek bijna geheel het loodje legde.

HARTSLAG
Tegen de inktzwarte hemel glijden geruisloos de twaalf tekens van de dierenriem voorbij. Sterrenbeelden doemen op uit het niets en verdwijnen weer. Het knipperlichten van verre planeten. Het planetarium in Parijs is een wereld van rust. Buiten bestaat niet meer. Een gitaar laat zich voorzichtig horen, geluid kringelt als sigarettenrook omhoog, het zachte getinkel van een piano. ‘Place my chair at the backroom door,’ klinkt die bekende, klaaglijke stem. ‘Help me up, I can’t wait anymore.’ Myrrhman. Dan de rest. Laughing Stock. De muziek doet vreemd aan, een aaneenschakeling van sferen, sommige behoorlijk rauw, waarin jazz, klassiek en zelfs blues een rol spelen maar nauwelijks nog als zodanig herkenbaar zijn. Abstracte gitaarerupties wisselen af met emotionele zanglijnen, vaak is er sprake van een hypnotiserend soort broeierigheid. Songs in de traditionele zin van het woord, zijn er niet, er is geen refrein, geen koortje te bekennen, alleen die stem die zingt over kwetsbaarheid, over mededogen, over het geloof in een christendom zonder leugens, zonder hypocrisie. En er is een puls, een altijd voortdurende puls, als een hartslag, soms duidelijk, soms nauwelijks waarneembaar, maar hij is nooit helemaal weg.

Na afloop, als de laatste tonen zijn weggestorven en het licht weer aan, is het even stil. Er wordt beschaafd geklapt. Slechts een enkeling reageert ronduit enthousiast. ‘Mijn God,’ zegt een Zweedse journaliste in een geaffecteerd soort Engels. Het afgrijzen in haar stem liegt er niet om. Je hoort haar denken: ‘Hoe kan iemand zoiets maken?’ Mark Hollis zit weggedoken op de achterste rij, duidelijk verlegen met de situatie. ‘Ik ben blij dat je er bent.’ Complimenten van mijn kant worden beantwoord met nerveuze excuses. ‘Sorry, misschien is dit wel niet de meest geschikte plaats om de plaat te horen.’

ANTI-POPHELD
Een popster zal Mark Hollis nooit worden. Zonder dat hij daar nou zelf bewust naar heeft gestreefd, is hij in de loop der jaren de verpersoonlijking van de anti-popheld geworden, een muzikant met een gezin en zijn werk in de studio, die verder het liefst met rust wordt gelaten. Niet uit onvriendelijkheid, oh nee, Mark Hollis is de vriendelijkheid zelve, gewoon omdat hij naar eigen zeggen niets te melden heeft. Hij doet sowieso al maanden over een songtekst van een paar regels. ‘Het is zoveel moeilijker om iets in tien woorden te zeggen dan wanneer je duizend woorden tot je beschikking hebt. In mijn teksten zit mijn leven. Ze zeggen veel meer over mij dan welk interview dan ook. Ze zijn het resultaat van mijn observaties en representeren de waarden ik geloof, op het humanitaire vlak.’

‘In wat voor wereld leef jij, Mark?’ vroeg ik hem ten tijde van Spirit Of Eden. We zaten in Artis. Op het tafeltje tussen ons was het een druk komen en gaan van mussen die zich luid kwetterend van ons ontbijt trachtten meester te maken en zich daarbij van geen mens iets aantrokken. Alsof ze voelden dat ze van hem niets te duchten hadden, een dromer die houdt van het leven, van alles wat kruipt, zwemt, loopt en vliegt, een dromer in zijn eigen wereld.

‘Dat is een behoorlijke moeilijke vraag, weet je? Geef me drie maanden, drie maanden en dan stuur ik je een antwoord.’

Die drie maanden werden drie jaren maar eindelijk is Mark Hollis er dan in geslaagd om zijn antwoord te formuleren: Laughing Stock. De teksten zijn directer, eenvoudiger dan ooit. Ze ademen een diepe spiritualiteit, vertrouwen. ‘Als ik mocht kiezen, dan zou er een God bestaan, absoluut. Ik geloof in een menselijke vorm van christendom, in religie, welke religie ook, die is gebaseerd op de vrijheid om zelf keuzes te maken, op respect voor elkaar.’

Later, aan boord van de boot die ons over de Seine door Parijs bij avond voert, eet hij zonder morren de glibberige omelet met vette frieten die een hufterige ober hem voorzet, nadat Hollis hem er bij herhaling op attent had gemaakt vegetariër te zijn. We praten over muziek, over jazz, over klassiek, over zijn bewondering voor Coltrane en Gil Evans, over Ligeti en het wonder van de compositie waarin slechts één toon wordt gespeeld. ‘Ik geloof in eenvoud.’

De Zweedse vraagt hem of hij er nooit aan gedacht heeft dat mensen wel eens met onbegrip op zijn muziek zouden kunnen reageren. Hollis haalt zijn schouders op: ‘Ik verwacht niets van niemand. Die enige van wie ik iets verwacht, ben ik zelf. Ik kan niet werken aan de hand van de verwachtingen die andere mensen hebben. Iedereen heeft het recht datgene wat ik doe aantrekkelijk te vinden of het af te wijzen. Er zullen best wel mensen zijn die het absolute rotzooi vinden. Ik zou ook niet anders willen. Zolang als je met je werk dat kunt doen wat je graag wilt, zit je nooit op het verkeerde spoor. Mensen vonden Spirit Of Eden van dapperheid getuigen. Maar zeg nou zelf, wat is er nou dapper aan om gewoon verder te gaan vanuit een natuurlijke ontwikkeling van de dingen? Spirit Of Eden was wat ik altijd al had willen doen. Het is eigenlijk het tegenovergestelde van dapper. Ik ben een heel gelukkig mens dat ik de mogelijkheid heb om aan mijn eigen verlangens tegemoet te kunnen komen, zonder dat me allerlei beperkingen worden opgelegd.’

RUST
Als muziek ‘sferisch’ wordt genoemd, bedoelt men vaak dat de gehoorde klankenreeksen ingetogen van karakter zijn, dat ze een meditatieve uitstraling hebben. Laughing Stock is anders. De plaat kent momenten van rust, als het Hammond-orgel van producer Time Friese-Greene (het enige ‘vaste’ Talk Talk-lid naast Hollis) even niet kreunt en jammert maar in plaats daarvan pastelkleurige melodielijnen trekt. Vaker echter is er sprake van een uitbundige vorm van expressie, als de instrumenten plus de stem van Hollis in wilde vegen over elkaar lijken te zijn gezet, zoals een schilder verf op het doek kan ‘smijten’, ogenschijnlijk onstuimig en aan een primitieve innerlijke dwang tegemoetkomend maar tegelijkertijd heel bedachtzaam, met elke kleur nauwgezet op de juiste plaats aangebracht. Mark Hollis zou zelf het woord ‘bedachtzaam’ niet willen gebruiken. ‘Ik zoek niet naar iets, in die zin dat ik echt niet al weet wat ik wil gaan doen, op het moment dat ik de studio in ga. Er zijn op dat moment bepaalde dingen belangrijk, dat wel. In dit geval was dat bijvoorbeeld New Morning van Bob Dylan, uit 1971, geloof ik. Op een gegeven moment heb je dan de band in de ruimte voor je en dan ga je aan het werk, zonder trucs, gewoon: wat je hoort, is wat je krijgt. Ik hou daarvan, zeker met betrekking tot de vocalen op dit album. Ik wilde niets kwijtraken, door het toevoegen van allerlei echo-apparatuur en dergelijke. Er komt een moment dat je daar een punt achter zet, alleen nog maar een soort basisgeluid wilt. Het enige echt belangrijke om een bepaald soort atmosfeer te creëren, zijn tijd en rust. Ik denk echt dat rust het belangrijkste element in muziek is. Ik vergelijk dat altijd met film, met het werk van de Franse regisseur Marcel Carné, die voor mij echt de absolute top is. De twee dingen in zijn films waar hij het meest mee werkt, zijn rust en karakter. De verhalende lijn komt voor hem pas later. Zo zou ik ook muziek willen maken, nooit iets spelen alleen maar om het spelen. Ik heb altijd geloofd dat één noot beter is dan twee en uiteindelijk gaat dat naar een punt dat niets beter is dan iets. Stilte moet altijd hoger gewaardeerd worden dan wat anders ook. Bij een plaatopname moet de hoogste prioriteit uitgaan naar die momenten waar geen geluid nodig is.’

PRIKKELS
Het rijtje invloeden dat Mark Hollis noemt, is al jaren onveranderd: Miles Davis, Gil Evans, Ravel, Satie, Debussy en nog een paar. Gevraagd hoe hij met deze invloeden omgaat, hoe hij de prikkels die hij van de muziek van deze componisten krijgt, in de studio voor zijn eigen creatieve proces aanwendt, is een diepe zucht in eerste instantie het enige antwoord. ‘Ik weet echt niet hoe ik hierop moet antwoorden. Ik weet het niet. Het voorbeeld van New Morning, wat ik je gaf, dan zijn er elementen op zo’n plaat die ik graag in mijn eigen muziek zou horen. Wat de drummer van Can doet op Tago Mago, die heel afgemeten manier van drummen, dat spreekt me aan. Maar ook het feit dat daar vier mensen samenspeelden die allemaal verschillende ideeën hadden over wat nu de off-beat was en wat de on-beat, maar die ieder voor zich in hun hoofd precies wisten wat ze aan het doen waren en die elkaar op diverse punten langs de muzikale lijn ontmoetten. Miles Davis en Gil Evans, ik heb altijd enorm gehouden van het illustratieve aspect van hun muziek.’

Hij zakt even weg, een afwezige blik in zijn ogen. ‘Techniek is voor mij nooit belangrijk geweest. De mensen met wie ik werk, hebben een hoop technische bagage tot hun beschikking, daar niet van, maar dat is nooit de reden geweest om met ze te werken. Het was altijd meer een kwestie van houding, het gevoel dat iemand in twee noten kan leggen. En als datgene wat ik te zeggen heb, met één noot kan, dan gebruik ik maar één noot. Dat is het volgende stadium. Het gaat dan niet over virtuositeit maar over attack.’

Waar dat moet eindigen, weet ook Mark Hollis niet. ‘Ik zou best heel minimaal willen werken. Ik denk dan bij sommige tracks hoe aardig het zou zijn om het allemaal heel simpel te maken. Het probleem is dat je echter altijd de dynamiek van het geheel in de gaten moet houden, omdat je dingen wilt doen die heel breekbaar zijn en andere dingen die daar helemaal aan tegenovergesteld, enorm gewelddadig zijn. Dat is waar je rekening mee moet houden, wil je tenminste dat de plaat echt van de ene sfeer in de andere kan overgaan.’

Optreden doet hij nog steeds niet. ‘Ik wil niet. Op de eerste plaats is het onmogelijk om dit soort materiaal live te spelen, de verschillen in dynamiek zouden een te grote belasting voor de muzikanten vormen en ik zou minstens twintig mensen op het podium moeten hebben. Een ander en eigenlijk veel belangrijker punt is het gegeven dat ik anderhalf jaar aan de arrangementen van Laughing Stock heb gewerkt. Het laatste waar ik nu behoefte aan heb, is om het eerstvolgende jaar vrij te moeten houden om alles opnieuw te arrangeren. Dat zou de omgekeerde weg zijn voor mij. Laughing Stock is nu verleden tijd. Ik wil graag verder naar de toekomst.’

In De Hof Van Eden

De tijd van hits als It’s My Life, Such A Shame en Dum Dum Girl lijkt voor TALK TALK voorbij. Twee jaar na het sfeervolle The Colour Of Spring is er een nieuwe langspeler van MARK HOLLIS en de zijnen. Spirit Of Eden staat voor zowel de opbouwende als de vernietigende krachten die het leven in deze wereld bepalen.

door C. Cornell Evers OOR 24 september 1988

‘In wat voor wereld leef jij, Mark?’

‘Jeetje, dat is me nogal een vraag.’

Hij is toch al geen radde prater maar nu is Mark Hollis helemaal met stomheid geslagen. Een volle minuut gaat voorbij. Achter hem klinkt het geklater van een fontein. Tientallen flamingo’s doen luid snaterend kun beklag over het druilerige weer dat zo kenmerkend is voor Nederland en waar ook het tropische deel van de bevolking van dierenpark Artis tegen heug en meug mee moet leven. De zonnebril die zich vroeger te allen tijde tussen Mark Hollis en de buitenwereld bevond is thuisgelaten en ook de hippe paardenstaart heeft het loodje gelegd, ten faveure van een kortgeknipt bloempotkapsel. Verlegen en met zijn smalle schouders afhangend is Mark Hollis alles wat een beetje popster niet is. Hij is waarlijk de verpersoonlijking van de anti-popheld, Living In Another World, zoals hij zelf twee jaar geleden op The Colour Of Spring zong. De vraag is alleen: Welke wereld? ‘Wel eh…’ Het is weer stil… ‘Geestelijk, bedoel je?’ Geklater en gesnater. Een klein regiment mussen fladdert neer op het tafeltje tussen ons. De kleine balletjes zijn goed doorvoed. Dat weerhoudt ze echter niet om brutaal de aanval op mijn ontbijt in te zetten. Mark drinkt cola.

‘Dat is een behoorlijk moeilijke vraag, weet je? Geef me drie maanden, drie maanden en dan stuur ik je een antwoord.’

‘Summer bled of Eden
Easter’s heir uncrowns
Another destiny leeched upon the ground’

Mark Hollis haast zich zelden. Alleen met zingen was hij er snel bij. Tien was hij en vijf jaar later ‘ongeneeslijk verslaafd’. Onder invloed van zijn oudere broer Eddie (van Eddie And The Hot Rods) raakte Mark vertrouwd met het werk van vele vroegere soul- en blueszangers. Daarbij was Otis Redding zijn absolute favoriet. Maar ook klassieke componisten als Debussy, Satie en Beethoven hadden zijn interesse, evenals vele van de Britse groepen die aan het einde van de jaren zestig en het begin van de jaren zeventig populair waren, zoals Traffic, Pink Floyd en King Crimson. Toen het vorige decennium tijdens de laatste stuiptrekkingen nog even de punkexplosie voortbracht veranderde ook Mark van een passieve in een actieve muziekliefhebber. Het uiteindelijke resultaat daarvan was in april 1981 de geboorte van Talk Talk.

Naast Hollis, die behalve de zang tevens de meeste gitaarpartijen voor zijn rekening neemt, maken bassist Paul Webb en drummer Lee Harris deel uit van de groep, evenals producer en mede-componist Tim Friese-Greene. Deze laatste wordt weliswaar nooit als bandlid opgevoerd, maar een Talk Talk-product waar hij niet op een of andere wijze enorm zijn stempel op heeft gedrukt is tot op heden nog niet gemaakt.

De groep debuteerde in 1982 met de elpee The Party’s Over en werd naar aanleiding daarvan, zeer tegen de zin van Mark Hollis, ingedeeld in de categorie modieuze synthesizerpop. ‘Niet serieus te nemen dus.’ Maar Talk Talk sloeg terug. Bij de opnamen in 1984 van de opvolger It’s My Life werden de synthesizers voor een flink deel vervangen door akoestische instrumenten. It’s My Life leverde drie hitsingles op, behalve de titelsong ook nog Such A Shame en Dum Dum Girl. Via uitgebreide concerttournees brak de groep datzelfde jaar door naar het grote publiek. Daarna werd het echter stil rond Talk Talk. Hollis, Webb, Harris en Friese-Greene bivakkeerden ruim een jaar in de studio.

Het voorjaar van 1986 zag de release van het sfeervolle werkstuk The Colour Of Spring. De muziek hierop wordt grotendeels bepaald door de akoestische piano als spil waar alles om draait, afwisselend bespeeld door Hollis en Tim Friese-Greene. The Colour Of Spring is een muzikaal kleinood, vol breekbare emotie en melancholieke sfeerbeelden die verpakt zijn in acht juweeltjes van compositie- en arrangeerkunst. Daaronder de hitsingles Life’s What You Make It en Living in Another World.

‘The world’s turn upside down
Jimmy Finn is out
Well how can that be fair at all’

Met Spirit Of Eden gaat Talk Talk weer een stapje verder. De popinvloeden zijn bijna in hun totaliteit verdwenen. Spirit Of Eden valt op door arrangementen die in hun ruimtelijkheid refereren aan het werk van jazzcomponist Gil Evans, uit de tijd dat deze intensief samenwerkte met trompettist Miles Davis. Maar ook de klassieke impressionisten klinken door op Spirit Of Eden, de werken van Debussy, Satie, Massenet en Fauré, in klankbeelden die meestentijds een sfeer van romantiek en zachte pastelkleuren ademen. Het verschil met de heftigheid van de punk, de beweging die Mark Hollis zijn eerste stappen op het muzikale pad deed zetten, is groot, een kloof, gapend en onoverbrugbaar, zo lijkt het. Echter niet voor Mark: ‘Voor mij straalt Spirit Of Eden nog steeds dezelfde mentaliteit uit als de punk vroeger. Voor mij had punk niet zozeer te maken met de soort van muziek die er werd gemaakt maar meer met een bepaalde houding, de overtuiging dat de basis van het muziek maken het plezier erin is. Daarbij doet de techniek niet terzake. Het is het enthousiasme dat voor alles gaat. Vanuit die houding is Spirit Of Eden gemaakt.’

Veertien maanden is er in de studio aan Spirit Of Eden gesleuteld en toch slaagde Hollis erin de begeestering van het begin al die tijd vast te houden. ‘We werken aan iets dat steeds in beweging was. Al die veertien maanden waren we constant op zoek naar bepaalde structuren. Daar krijg je nooit genoeg van. Je wordt pas depressief als je de zaak gaat afmixen. Dat is een frustrerend moment. Je geeft het geheel dan een bepaalde vorm waar later niets meer aan te veranderen valt. Maar ik ben tevreden over hoe Spirit Of Eden nu is. Er zit niets in waarvan ik het gevoel heb dat het er eigenlijk niet thuishoort. Het is absoluut een album geworden waarvoor we totaal geen compromissen hebben hoeven sluiten.’

Ondanks de lange studiotijd is Spirit Of Eden géén overgeproduceerd werkstuk geworden. Een groot deel van het materiaal is zelfs door improvisatie tot stand gekomen. Daarbij speelden digitale opnametechnieken een belangrijke rol. ‘Met dat soort apparatuur is het heel gemakkelijk om overbodige stukken uit de muziek te halen zonder dat dit ten koste gaat van de geluidskwaliteit. Een van de dingen die me enorm aanspreekt in de muziek die aan het einde van de jaren zestig werd gemaakt is de vrijheid in de manier waarop er gespeeld werd. Een van de eerste dingen die ik ooit in de studio heb geleerd was dat een spontaan opgenomen demo altijd beter klinkt dan die track die steeds maar weer opnieuw wordt ingespeeld. Bij de demo is het het nieuwe dat het ding waarde geeft. Op het moment dat je op een bepaald stuk gaat zitten studeren verliest het die waarde. Voor Spirit Of Eden hebben wij van een hele hoop mensen gebruik gemaakt. Die hadden de absolute vrijheid om te spelen wat ze wilden. Daar namen we dan een bepaald gedeelte van, soms zelfs maar een paar seconden, en pasten dat in bepaalde tracks in. Alles heeft op die manier zijn definitieve vorm gekregen vanuit een basis van improvisatie.’

‘Create upon my flesh
Create a home within my head
Take my freedom for giving me a sacred love’

De teksten van Hollis vallen op door hun compactheid. Toch kostte het de zanger maar liefst drie maanden om ze uit te broeden en op papier te zetten. ‘De reden waarom ik zoveel tijd voor de teksten nodig had wás juist hun compactheid. Het is zoveel moeilijker om iets in tien woorden te zeggen dan wanneer je duizend woorden tot je beschikking hebt. In die teksten zitten drie maanden van mijn leven. Ze zeggen veel meer over mij dan welk interview dan ook. Ze zijn het resultaat van mijn observaties en representeren de waarden waarin ik geloof, op het humanitaire vlak.’

‘Take my freedom,’ heet het in Wealth, waarmee Hollis’ klagende stem op emotionele wijze Spirit Of Eden afsluit. ‘Vrijheid betekent voor mij dat je geen enkel compromis hoeft te sluiten, bij alles wat je doet. In een volledig vrije maatschappij zou ieder de keuze hebben zijn eigen weg te kiezen, niet gedreven door arrogantie en egoïsme maar met respect en mededogen voor de mensen om hem heen.’

‘Tell me how I fear it
I buy prejudice for my health
Is it worth so much when you taste it
Enough there ain’t enough hidden hurt
A time to sell yourself
A time for passing’

Drugs. In hun pogingen om te ontsnappen grijpen mensen naar steeds weer andere roesmiddelen. ‘I’ve seen heroin for myself, on the street so young laying wasted,’ zingt Hollis in het aangrijpende I Believe In You, dat inmiddels ook op single is uitgebracht. ‘Ik heb de ellende gezien die heroïne kan veroorzaken. Ik heb zoveel mensen gekend die dachten dat het spul nooit vat op ze zou krijgen en die uiteindelijk met een totaal geruïneerd leven zaten. Ik heb gezien wat het kost om ervan af te komen. Ik vind het een afschuwelijk iets.’

Hij kijkt lang voor zich uit als ik hem vraag wat Eden voor hem is. Dan: ‘Ik weet het niet. Ik vind het gemakkelijker om te zeggen wat Spirit Of Eden voor mij betekent. Spirit Of Eden gaat over opbouw en vernietiging, facetten van het leven die gelijktijdig plaatsvinden. Spirit Of Eden is alles wat ons omgeeft, zowel datgene waarvoor wij respect hebben als datgene wat we verfoeien.’

‘Als je zolang in de studio verblijft als jij doet, Mark, weet je dan nog wel wat er buiten in de wereld, in het leven gebeurt?’

‘Nee!’

Later, als we op weg naar de uitgang van het dierenpark de onderkomens van enkele bewoners passeren blijft Mark Hollis plotseling achter. Hij staart verrukt naar twee exemplaren van het hoogste dier dat deze aarde kent: de giraf. ‘Prachtig, hè? Dat zoiets kan bestaan!’

Mark Hollis houdt van het leven, van alles wat kruipt, zwemt, loopt en vliegt. In de periode waarin hij aan Spirit Of Eden werkte werd hij vader van een zoon: Freddie.

‘Iedere keer als ik een plaat opneem gebeurt er iets belangrijks in mijn leven. Tijdens de opnamen voor The Colour Of Spring ben ik getrouwd. Misschien word ik de volgend keer wel grootvader.’