RITUEEL

Uit het donker kruipt een langzaam groeiende schaduw van geluid. Klanken die doen denken aan schrapend metaal vullen de ruimte. In de verte klinkt esoterisch gezang, als de sirenen die Odysseus in hun val probeerden te lokken. Daaronder gonst een trage, diepe drone die verwijst naar de sfeer van psychedelische rock, met flarden van ‘Shine On You Crazy Diamond’, het eerste nummer van Pink Floyds ‘Wish You Were Here’ (1975).

We luisteren naar ‘An Index of Metals for soprano, ensemble, electronics and multi-projection’. Uitvoerenden zijn de sopraan Livia Rado, het eigentijdse AltreVoci Ensemble Ensemble, waarin naast akoestische instrumenten ook sampler, elektrische gitaar en elektrische bas, en de SMET Electronic Music School. Alles onder leiding van Marco Angius.

‘An Index of Metals’ was het laatste afgeronde werk van de in 2004 overleden Fausto Romitelli. Omschreven als een ‘elektrisch gedicht’ is het een multimediaopera, doordrenkt met thema’s als ontbinding, ineenstorting en kunstmatigheid. Daarin komen, elektronica, psychedelische effecten, brute poëtische teksten en versterkte instrumenten samen in muziek met titels als ‘Hellucination 1: Drowningirl’ en ‘Hellucinations 2/3: Risingirl / Earpiercingbells’.

‘An Index of Metals’ kent geen narratief zoals een traditionele opera, maar manifesteert zich als een abstract en droomachtig ritueel van klank, licht en beeld. Het werk is een ‘video-opera’, gecreëerd in samenwerking met kunstenaar Paolo Pachini en dichteres Kenka Lèkovich, en draait om de totale onderdompeling van de toeschouwer in een audiovisuele ervaring die alle zintuigen prikkelt. Romitelli zelf omschreef het als een hypnotische, trance-opwekkende “mass of the senses”, geïnspireerd door de lichtshows uit de jaren zestig en de ravecultuur.

De teksten zijn geïnspireerd op onder meer het popart-schilderij ‘Drowning Girl’ van de Amerikaanse kunstenaar Roy Lichtenstein (1923-1997), en handelen over thema’s als verzinken, vallen, melancholie en uiteindelijk de grens tussen leven en dood.

De stem van Livia Rado is vervormd en klinkt als door een megafoon, schreeuwt of juist fluistert en murmelt in echo’s. Er ontvouwt zich een ervaring van vervorming, transformatie en verzadiging als in een hallucinatie, beeld valt uiteen, geluid materialiseert.

‘An Index of Metals’ creëert een metaalachtig, explosief en rebels werk met zowel verontrustende als visionaire kracht – een muzikale noodtoestand aldus de liner notes, “op het punt van instorten”.

Het werk ademt Romitelli’s muzikale én fysieke kracht, en belichaamt de paradox van een laatste creatieve ademstoot. Fausto Romitelli overleed op 27 juni 2004 in Milaan na een lange strijd tegen kanker. Hij was toen 41 jaar oud (Bron: wikipedia).

OERSCHREEUW

Eind jaren zeventig, begin jaren tachtig beukten de metaalroffelaars van Einstürzende Neubauten vanuit de Berlijnse krakerswijk Kreuzberg de westerse populaire muziek naar de totale ‘Kollaps’ en kreet de oerschreeuw van ‘Tanz Debil’ over de schroothopen van de welvaartsmaatschappij.

Einstürzende Neubautens ‘Kollaps’ (1981) is een iconisch, door industriële noise gedreven album met metalen percussie, brute audiomaterialen en een geest van sonische vernietiging. Het album is nog altijd invloedrijk op het gebied van experimentele en industriële muziek en staat bekend om zijn radicale aanpak, maar is afkomstig uit een heel andere traditie en tijdperk dan het werk van Romitelli.

Hoewel beide werken een interesse delen in metaalachtige noise, ineenstorting en radicale klanken, opereert Romitelli’s werk vanuit de velden van experimentele compositie en spectrale muziek, waarin klankanalyse en timbre als structuurdrager centraal staan. De achtergrond van Einstürzende Neubauten daarentegen is meer geworteld in punk, industrial en performancekunst.”

Door de vraag te stellen of Romitelli’s ‘An Index of Metals’ kan worden opgevat als een soort ‘extended Kollaps’, benadruk ik de mogelijke connectie tussen zijn explosieve, verzadigde klankwereld — in termen van klankdichtheid, timbre en intensiteit — en het rauwe, industriële geluid van Einstürzende Neubauten.

Zo voeg ik bewust een nieuw perspectief toe op de manier waarop Romitelli’s laatste werk kan worden ervaren: als een extreme, postmoderne klankcollage die de energie van ‘Kollaps’ op een andere schaal — en in een andere context — doortrekt.

De slotzin van het inleidende persbericht – met het woord ‘collapse’ – verwijst in het geval van ‘An Index of Metals’ niet simpelweg naar een gewelddadige of nihilistische instorting, maar eerder naar een complexere, zintuiglijke ervaring tussen ondergang en transformatie.

Het stuk ademt een sfeer van desoriëntatie en verlies van referentiepunten. Het dompelt de luisteraar onder in een extatische trance die reikt tot aan de grens van het fysieke en mentale.

In deze context is ‘collapse’ meer dan een metafoor voor ondergang: het markeert het moment waarop subjectieve grenzen oplossen, een val plaatsvindt in een diepere toestand van beleving – vergelijkbaar met de mythische afdaling in het onderbewuste.

Het werk speelt met thema’s als figuurlijk afdalen in een intense ervaring (verzinken, de ‘drowningirl’) en weer opstijgen (de ‘risingirl’), die in samenklank een spanningsveld vormen. Daarbij leidt de ‘collapse’ in iemands wezen tot een louterende, zelfs transformerende ervaring — geen louter destructieve, maar een grens- en bewustzijnsoverschrijdende staat.

Kortom: waar Neubautens ‘Kollaps’ focust op de gewelddadige handeling van destructie, voltrekt Romitelli’s ‘collapse’ zich vooral in het zintuiglijk ontregelende en transformerende domein — een instorting waaruit mogelijk weer iets nieuws kan ontstaan.

Maar hé, was dat ergens ook niet de punk-attitude waaruit Einstürzende Neubauten is voortgekomen en die zich het best laat samenvatten middels de iconische slogan : “Destroy to create” (“Vernietig om te scheppen”). Deze leuze drukte precies uit dat vernietiging geen doel op zich is, maar een noodzakelijke daad om ruimte te maken voor iets nieuws.

De punkgeneratie – en dus ook Neubauten – stond voor het losbreken van het oude om radicaal nieuwe expressievormen mogelijk te maken. “Destroy to create” is een slogan die de mentaliteit samenvat van tabula rasa (“onbeschreven blad”) en vernieuwing via destructie.

‘Tabula Rasa’, zo heette ook het zesde studioalbum van Einstürzende Neubauten uit 1993. Het is een belangrijk werk in hun oeuvre en markeert een fase waarin de band zich verder ontwikkelde en evolueerde, met een iets verfijndere en gelaagde sound. Het toont een overgang van rauwe noise naar een meer bedachtzame, soms zelfs poëtische benadering van hun geluid.

TESTAMENT

Keren we terug naar ‘An Index of Metals’:

Het testament van Fausto Romitelli’s laatste reis doorloopt verschillende stadia van verdichting, vervorming en transformatie, en gaat daarbij in al zijn heftigheid steeds verder, tot aan de grens. Het is een ervaring van verandering én van melancholie, een psychedelische intensiteit die uitmondt in een bijna extatische viering van het materiële én het zintuiglijke.

Een sleutelbegrip in ‘An Index of Metals’ is het woord ‘collapse’. Dat roept bij sommigen herinneringen op aan ‘Kollaps’, het legendarische debuut van Einstürzende Neubauten. Toch sluit Romitelli’s werk niet direct aan bij dat industriële geweld. Bij Neubauten draaide het om rauw lawaai, metaalpercussie en een bijna anarchistische energie. Romitelli zocht echter iets anders: een gelaagde, trance-achtige staat van klank, beeld en licht, die de luisteraar meesleept in een bedwelmende trip. Met deze uitvoering is die missie subliem geslaagd.

Noten
Luigi Manfrin: Fausto Romitelli – An Index of Metals (liner notes)
C. Cornell Evers: Einstürzende Neubauten – Nicht mehr so gemütlich…

‘Dear Carlo’ is een nummer van Teho Teardo en Blixa Bargeld over een correspondentie tussen Bargeld en de Italiaanse astrofysicus Carlo Rovelli, die onderzoek doet naar kwantumzwaartekracht en zwarte gaten. In het lied begint Bargeld beleefd met een compliment over taart, voordat hij zich op laat stralen in de oneindigheid van outer space: “Negentig procent van het universum lijkt onzichtbaar te zijn”, zingt hij over langzame, staccato celloklanken.

De tekst bevat vervolgens enkele intrigerende observaties over het universum:

– “The universe is beige and not turquoise”
– “The universe is kind and not very special”
– “The universe is still exceeding our predictions”
– “The universe is flat and simpler than we think”

Het nummer is geïnspireerd door Rovelli’s boek ‘The Order of Time’ en verwijst naar diens kosmologische concepten over tijd en het universum. Het past bij de experimentele en intellectuele benadering die Teardo en Bargeld vaak in hun muziek hanteren en laat zien hoe ze wetenschappelijke ideeën verweven met hun artistieke expressie in een unieke mix van muziek en filosofie. Daarbij gebruikt Blixa Bargeld verschillende talen – Duits, Engels, Italiaans – naast en door elkaar, soms zelfs binnen de context van één song, om zijn visie over te brengen.

Carlo Rovelli

“Waarom dé werkelijkheid niet bestaat volgens Carlo Rovelli”, kopte de VPRO onlangs boven een artikel naar aanleiding van een aflevering van het programma Tegenlicht over de Italiaan.

Carlo Rovelli is een vooraanstaand theoretisch natuurkundige gespecialiseerd in kwantumzwaartekracht en kwantummechanica. Hij stelt, vanuit zijn unieke wetenschappelijke visie, dat er geen absolute werkelijkheid bestaat, maar dat onze ervaring wordt gevormd door onderlinge interacties. Elke mens creëert daarbij als het ware zijn eigen realiteit, waarbij de werkelijkheid relationeel is en ontstaat door onze waarneming en handelingen.

Deze filosofische benadering beïnvloedt niet alleen zijn wetenschappelijk onderzoek, maar ook zijn maatschappelijke betrokkenheid. Rovelli ziet een directe verbinding tussen zijn natuurkundige inzichten en zijn politiek activisme, waarbij hij benadrukt dat individuele handelingen de wereld daadwerkelijk kunnen veranderen.

Als populair wetenschapsauteur schrijft hij boeken die complexe natuurkundige concepten toegankelijk maken. Het leverde hem de titel ‘poëet van de natuurkunde’ op.

Christian & Mauro

Teho Teardo en Blixa Bargeld zijn terug, bijna acht jaar na ‘Nerissimo’. De tijd leek in deze periode te krimpen en uit te zetten, vooral door de twee “gestolen” jaren tijdens de pandemie.

De titel van hun nieuwe album, ‘Christian & Mauro’, verwijst naar hun bij geboorte gegeven voornamen, wat wijst op een persoonlijker perspectief in de songs. Hierin verkennen ze niet alleen het heden, de toekomst en het universum, maar ook elementen uit het verleden, zoals in het aanstekelijke ‘Bisogna Morire’, een hedendaagse herinterpretatie van een 17e-eeuwse dodendans.

Het is niet altijd mogelijk om nieuwe gebieden te ontdekken zonder de kustlijn voor langere tijd uit het oog te verliezen, zeggen ze. Maar wat moet, dat moet. En dus zwierven Teho en Blixa langs muzikale omwegen en zijpaden. Ze maakten gebruik van een breed scala aan instrumenten, waaronder een “mythologisch klavier” dat niet alleen traditionele noten maar ook geluiden en ruis produceert. Dit “klavier” vertegenwoordigt de diverse culturele en historische referenties die beide gebruiken. Het stelde hen in staat om “met verschillende klanktexturen te experimenteren en zo nieuwe muzikale mogelijkheden te verkennen”.

‘Christian & Mauro’ opent krachtig met ‘Starkregen’ (“Stortbui” in het Duits), waarin elementen van rock, kamermuziek en avant-garde samenkomen. De tekst is afwisselend in het Engels, Duits en Italiaans en bevat herhaalde zinnen zoals “I’m getting nervous for you being around”. Er zijn verwijzingen naar hemelse sluizen die opengaan: “And heaven comes down without any end”, en alles wegspoelen: “Die ganze Planung für die Katz”. Regels als “Sturzbäche waschen alles fort” en “Alles weg!” benadrukken de intensiteit van de vallende watermassa’s. De herhaling van “It didn’t used to be like that” suggereert een verandering of verstoring van de normale situatie. Niet duidelijk is of dit een metafoor is voor emotionele openheid of juist voor de chaos die volgt; beide interpretaties zijn mogelijk.

‘I Shall Sleep Again’ is het derde nummer op ‘Christian & Mauro’. Dit duistere lied, dat ook op een Neubauten album had kunnen staan, combineert Duits en Engels, met de titel als terugkerende mantra. De tekst bevat verwijzingen naar het naziconcentratiekamp Mittelbau-Dora.

Mittelbau-Dora werd in augustus 1943 opgericht nabij Nordhausen, ten zuiden van het Harz-gebergte. Het kamp diende voornamelijk voor de productie van V1- en V2-raketten ter ondersteuning van de Duitse oorlogsindustrie. In de berg Kohnstein werd een ondergrondse rakettenfabriek, het “Mittelwerk”, ingericht (Bron: Wikipedia).

“Ellbogentreppe links
Doppelhaken rechts
Konstantin mit ausgestrecktem linken Arm”

Gevangenen werkten onder erbarmelijke omstandigheden aan de uitbreiding van mijngangen en de productie van raketten. Van de geschatte 60.000 gevangenen kwamen er minstens 20.000 om het leven door de verschrikkelijke werk- en leefomstandigheden.

“Unterirdische Rüstungsfabrik
Ich schlafe mit den Toten
Dora / Mittelbau”

Het lied lijkt te reflecteren op de duistere geschiedenis van Mittelbau-Dora en de menselijke ervaring in extreme omstandigheden. De aanpak doet denken aan Neubautens ‘Am Landwehrkanal’ van het album ‘Alles in Allem’ uit 2020, dat gaat over het verhoor op 15 januari 1919 in het Berlijnse Edenhotel en de daaropvolgende moord in de Tiergarten op de marxistische politica, filosofe en revolutionaire Rosa Luxemburg. Waarna haar lijk door militaristen bij de Liechtensteinbrücke in het Landwehrkanal werd gegooid. In beide gevallen contrasteert de weemoedige zachtheid van de vertelling met de grimmige inhoud en legt Bargeld met chirurgische precisie de rotte plekken van de geschiedenis bloot, de ontmenselijking van de anderen die ook nu weer door de wereld spookt.

‘È pericoloso sporgersi’ betekent “Het is gevaarlijk om naar buiten te leunen” in het Italiaans. Het nummer verwijst mogelijk naar de gelijknamige Belgische korte film uit 1984, geregisseerd door Jaco Van Dormael. Deze 12 minuten durende film vertelt het verhaal van een kind dat voor een onmogelijke keuze staat. De film heeft een surrealistische stijl, met elementen van herinneringen en visioenen.

In het nummer gebruikt Bargeld het gevaar van naar buiten leunen mogelijk symbolisch voor thema’s als kwetsbaarheid, risico’s en de gevolgen van keuzes. Tegelijkertijd verwijst hij naar “wortels in de toekomst”, en daarmee naar het zoeken van evenwicht tussen het nemen van risico’s en de hoop op wat nog komen gaat.

‘Close Up’ heeft een cinematische uitstraling en bevat de iconische zin “I’m ready for my close up, Mr. DeMille” uit de film ‘Sunset Boulevard’. Bargeld schakelt moeiteloos tussen Duits, Engels, Italiaans en ditmaal ook Frans, terwijl hij reizen beschrijft van Schöneberg tot IJsland en van Hong Kong tot Wuhan. Hij reflecteert op de kronkelige paden die hij heeft afgelegd: “Habe ich Umwege gebraucht?” Het nummer lijkt zowel persoonlijke ervaringen als universele veranderingen te omarmen, met regels als “C’est la vie. Ma vita. C’est la vie”, die een acceptatie van het leven in al zijn facetten benadrukken.

In ‘Durch Mich’ lijken echo’s van Italiaanse filmmuziek hoorbaar. De titel suggereert introspectie en reflectie op persoonlijke ervaringen of inzichten. De tekst ook:

“Ich bespitzel mein Gehirn
Mein Gehirn bespitzelt mich
Welche Wesen ich noch werde
Und welche ich schon war”

Bargeld speelt hier met het eerder genoemde “mythologische klavier”, en doet dat met een flinke dosis (zelf)spot:

“Ich spiele mit den Chiffren, Lettern, Zeichen
meiner mythologischen Klaviatur
A Science-fiction Glam Rock God
from a parallel Universe
Der zerstückelte Osiris, der nicht mehr singen kann
(..)
Der alte König, ein goldener Körper / Knochen aus Silber und Haar wie Lapislazuli”

‘Menschenentsafter’ (“Mensensapmachine”) symboliseert ontmenselijking in moderne systemen. De titel fungeert als krachtige metafoor voor systemen die mensen uitputten, vergelijkbaar met een machine die mensen als grondstoffen behandelt. Hoewel geen horrorfilm-soundtrack, weerspiegelt de tekst de vaak gruwelijke realiteit waarmee velen in de hedendaagse wereld nog altijd of weer worden geconfronteerd.

Het verhaal over wat systemen maar ook mensen anderen aandoen, gaat verder in ‘Libelle & Gigant’. Kwetsbaarheid versus brute kracht: De delicate Libelle,

“Schimmernd flimmernd
tänzelnd tanzend
oder ruhig sitzend am Waldesrand
unaufgeregt auf Beute wartend
auf ein ahnungsloses Insekt
nah einem heiteren Gewässer
an einem schönen, sonnigen Platz”

en de Reus,

“Es kommt der Gigant von der anderen Seite
aus dem Schlamm und aus dem Graben
aus den Kratern, dem Wunden- und Ruinenland
Er macht sich mit Wanzen und Würmern gemein
Er hat ja keine Flügel”

De verteller wil behouden een “vonkje vuur” in het centrum van zijn lichaam, maar dan is er de reus, die munitiekisten plaatst:

“Then he dances the old trample dance”

Vrede en oorlog. Het contrast tussen vrije vliegende insecten en de vleugelloze, alles vertrappende reus. Het lied eindigt met een oproep, ondanks dreigingen, tot het behoud van menselijkheid tijdens conflict, verwijzend naar strijdtonelen van toen en nu:

“I’ll keep my spark of fire
In my body’s enamel
Shimmering flickering
Or standing in the air”

De strijd tussen kwetsbaarheid en brute kracht in ‘Libelle & Gigant’ weerspiegelt bredere conflicten in het leven, zoals die tussen hoop en wanhoop. Deze spanning loopt naadloos door in ‘Rimangono’, het slotakkoord van het album. Hier verweeft Bargeld de ervaringen van de pandemie met geopolitieke vraagstukken, waarbij hij reflecteert op verloren tijd en volharding: “Die Geopolitik die ihre Linien quer und längs mitten, mitten durch meinen Körper zieht.” Het refrein, “Rimangono! Rimangono!” (“Zij blijven”), benadrukt samen met “Bleib übrig!” (“Blijf over!”) de kracht van overleven en blijven bestaan ondanks alles.

‘Rimangono’ lijkt te refereren aan de pandemie, hoewel niet direct. Teho Teardo en Blixa Bargeld zelf merken op dat de tijd tijdens de pandemie leek te vervagen, waarbij ze verwijzen naar “die twee gestolen jaren die zonder spoor uit onze rekeningen zijn verdwenen”:

“The lines that cutting cross and lengthwise
all through my body.
And?
All those experts in strategies and weaponry rake their ugly heads again.
And?
The two stolen years that have disappeared from my accounts without a trace
And?
My hair is as long as this is going on”

Blixa & Teho, Christian & Mauro, ze hebben een excellent album gemaakt. Een indrukwekkend album ook, dat als geen ander de ziel van het afgelopen jaar vangt.

May I take Your order now? Carlo?

Christian & Mauro is geproduceerd in Rome en Berlijn door Teardo, Bargeld en Boris Wilsdorf. De aansluitende tournee ging 19 november uit de startblokken in Rome.

ontstond op de puinhopen van het kapitalisme van de verlangensstructuur, toen en nu een van de grootste aanjagers van de existentiële crisis die het leven op aarde onherstelbaar verstoort.

‘Free our souls of mould… free of fungus!’ schreeuwde zanger Blixa Bargeld om bevrijding in de jaren tachtig, terwijl om hem heen mokerhamers en drilboren een zwaar industrieel spel speelden.

Iets van die strekking schreef ik ruim dertig jaar geleden in het muziekblad OOR.

‘Free our souls of mould… free of fungus!’ Het mocht niet baten. Overal in Europa en daarbuiten overschreeuwen extreemrechtse opportunisten met dorre zielen opnieuw het publieke debat, en ondermijnen met hun haatdragende retoriek fundamentele vrijheden en democratische waarden.

‘Wie lange noch?’ vraagt de opener van het nieuwe album ‘Rampen’ van het Duitse avant-garde collectief Einstürzende Neubauten. Het nummer is zowel instrumentaal als tekstueel een krachtige confrontatie met de verwoestende chaos die de mensheid aanricht in de wereld.

Alles schon gesungen
Alles schon gedacht
Die Tricks sind ausgegangen
Gedruckt mit Blut auf Flügeln
und unters Volk gebracht
(..)
Wie lange noch?
Wie wie wie wie lange noch?

In de late jaren zeventig en vroege jaren tachtig tartte Einstürzende Neubauten vanuit de Berlijnse krakerswijk Kreuzberg de westerse populaire muziek met hun totale ‘Kollaps’. Metaal en industriële ritmes, schrapend en knarsend ijzer, zijn sindsdien hun handelsmerk. Sinds de jaren negentig zijn echter ook klassieke instrumenten steeds vaker te horen. Op het voorlaatste album ‘Alles in Allem’ uit 2020 werden strijkers, synthesizers en zelfs een trombone (van Blixa’s toen 11-jarige dochter) breed ingezet, in muziek die varieert van snoeiharde momenten tot een melancholische sfeer van desolaatheid en schaduwen.

Het nieuwe album ‘Rampen’, met de subtitel ‘apm: alien pop music’, laat een heel andere kant van de band horen. Van de oorspronkelijke bezettingen zijn nog zanger, frontman en woordkunstenaar Blixa Bargeld (sinds 1980), percussionist N.U. Unruh (sinds 1980) en bassist/gitarist Alexander Hacke (sinds 1981) over. Sinds 1997 is de groep aangevuld met Jochen Arbeit op gitaar en Rudolph Moser op custom-built instrumenten en percussie.

De titel ‘Rampen’ is een directe verwijzing naar de ontstaansgeschiedenis van het album.

In de liner notes legt Blixa Bargeld uit dat de band altijd heeft geïmproviseerd op het podium, vroeger nog meer dan nu. In Neubauten-taal werden en worden deze improvisaties voor publiek ‘Rampe’ genoemd, wat staat voor ‘Schans’ als ‘Lanceerplatform’. Veel nummers die uiteindelijk op albums terechtkwamen, zijn ontstaan uit deze ‘Rampen’, zoals ‘Letztes Biest (am Himmel)’ (‘Halber Mensch’), ‘Alles’ (‘Silence is Sexy’) en ‘Weil Weil (‘Alles Wieder Offen’). De versies die uiteindelijk op plaat zijn uitgebracht, zijn geen live-opnamen, maar in de studio gereconstrueerde, verbeterde en van tekst voorziene incarnaties van de originele ‘Rampen’.

Zo is ook Neubautens nieuwe album opgenomen, met als vertrekpunt improvisaties gelanceerd vanuit de energie en drang van pioniers die steeds weer zoeken naar nieuw, onontgonnen geluid.

‘Rampen’ lijkt op het eerste gehoor een gedeeltelijke terugkeer naar de oerknal van de band. In 75 minuten, 15 tracks verdeeld over twee cd’s/lp’s, bewijst ‘Rampen’ dat de furie niet is uitgeraasd en dat de vonken er nog altijd vanaf springen. Het album start heftig accelererend met ‘Wie Lange Noch?’, gevolgd door het met dreunende basveer aangedreven en uiteindelijk in een kakofonische klankstorm opgeloste ‘Ist Ist’. Een ander nummer oude stijl, ‘Es könnte sein’, bevat een deels ge-loop-te tekst die uitmondt in razende instrumentale ontsporing, alvorens over te gaan in het bespiegelende ‘Before I Go’.

Op hun album ‘Tunng presents… DEAD CLUB’ zingt de Britse formatie Tunng in het nummer ‘SDC’ over het concept van ‘Swedish Death Cleaning’, waarbij mensen beginnen met het wegdoen van onbelangrijke spullen voordat ze sterven. Blixa Bargeld lijkt in ‘Before I Go’ hetzelfde te doen, hij ruimt alle leugens en nutteloze ballast op voordat hij vertrekt, maar waarheen blijft een mysterie.

all the windows are painted and blind
I switch off the freezer
I switch off the router
I switch off the lights
better I take out the fuses
(…)

I take out the trash and all its letters
I put a cryptic message on the door
I put a cryptic message on the door
Before I Go

‘Isso Isso’ en ‘Besser Isses’ laten weer ouderwets aandoende Neubauten structuren horen, met veel metaalpercussie. In het laatste nummer beklaagt de schrijver (Bargeld) zich dat hij klaar is met 2000 jaar leugens. Het lijkt alsof hij breekt met de God van de bijbel en diens kosmos, maar in beginsel was de song bedoeld als een duet met de Franse zangeres Patricia Kaas en geschreven als de ultieme break-up song. Zij heeft de song echter nooit opgenomen.

Du hast meine kosmische Wohnung vollständig verwanzt
Dabei hab’ ich deinen Ringelreihen viel zu lange mitgetanzt
Als Amöbe und als Übermensch bis Sapiens Sapiens dann brilliert
Bis in 10 Milliarden Jahren die Sonne endlich kollabiert
Ich bin dran
ohne dich besser dran

Niet tongue-in-cheek, maar een serieus statement tegen de groei van extreem-rechts in het politieke spectrum van zijn land, is het nummer ‘Everything Will Be Fine’. Blixa Bargeld, getrouwd met een Chinese vrouw en vader van half-Chinese kinderen, schreef de cynische tekst na het kijken naar het acht uur journaal op 8 oktober jl. De extreemrechtse AfD partij boekte die dag grote winst in de Beierse deelstaatverkiezingen.

Brandlinien Schnittmenge Spontanes Bombardement
Wo sollen wir denn jetzt noch hin ? Or is this all dead end?
Neuseeland ist vorüber das kommt leider manchmal vor
Der Rabe hat sein Lied verloren:
Nevermore and Nevermore

Everything will be fine

wers glaubt wird selig
It’s time and nothing else but time

‘Rampen” is één lang doorlopend document en kan, voor wie wil, worden beluisterd als een manifest over de moderne tijd. De sfeer transformeert in het tweede deel, van veelal staalharde daadkracht en commentaren naar vragen en conclusies. Modern-klassieke invloeden zijn merkbaar in ‘The Pit of Language’ en het indrukwekkende, prachtig gedragen fantasie-klankschap ‘Tar & Feathers’.

I wait in the pit of language
before I get tarred and feathered
in a mass vendetta campaign

I wait in the pit of language
before I get tarred and feathered
I try to drag myself out

Heel fraai is de steeldrum-achtige percussie in het wiegende ‘Planet Umbra’. Het in dialect gezongen ‘Ick wees nich (Noch nich)’ geeft stem aan de twijfel en onzekerheid die velen ervaren bij de huidige status quo in de wereld.

In de laatste twee nummers van ‘Rampen’ raakt Blixa Bargeld aan een onderwerp dat hem persoonlijk aangaat. Hij is vader van een trans-zoon. Dit thema zet hij in de spots met de afsluitende twee nummers, ‘Trilobiten’ en ‘Gesundbrunnen’. In 1986 speelde Neubauten op de Vancouver Expo. Bargeld kreeg bij die gelegenheid van de organisator een gefossiliseerde trilobiet. De trilobieten vormen een klasse van uitgestorven geleedpotigen, ver voor de dinosauriërs, die in zee leefden. Omdat trilobieten volgens Bargeld als geslachtloos werden beschouwd (de wetenschap denkt daar inmiddels anders over), schreef hij de prachtige ballad ‘Trilobiten’.

ich grab mich ein
ich grab dich aus
kleine diamanten, kohlenstoff und hoher druck aus bunter vorzeit
fossiliien, die wir beide sind
ungetrennt
fossiliien, die wir beide sind
trilobiten
noch ungetrennt
ICH / DU…
(…)
ICH DU

‘Triboliten’ vloeit over in ‘Gesundbrunnen’, waarin Bargeld de deur opent naar, zoals hij zelf zegt, “de ontsnapping aan biologisch determinisme”.

Wir klinken uns aus der Entwicklung
Wir klinken uns aus der Evolution
Vorwärts rückwärts in allen Schatten
Undenk- und Möglichkeiten
Wir üben das Neue
Ganz außerhalb der Biologie
Als Sintwesen
Vielwesenheiten
Vielwesenheiten Nicht determiniert
Wo vorher keine Tür war
Da machen ich dir jetzt auf

“Waar voorheen geen deur was, daar maak ik er nu een voor je open.” Dit vat natuurlijk ook de essentie samen van 44 jaar Einstürzende Neubauten.

Over Einstürzende Neubauten heb ik eerder gezegd dat de band, vanuit de duistere hoeken van het verleden, kritisch maar tegelijkertijd alles overziend, naar heden en toekomst kijkt. Als we uitgaan van een vaak gehanteerd doemscenario, is de vraag of er wel toekomst is. Einstürzende Neubauten laat met ‘Rampen’ horen dat die toekomst er is en altijd zal zijn. Zoals ze zelf zeggen op hun website:

“De voormalige ziekte van de Berlijnse Muur (Berliner Mauerkrankheit) is volledig overwonnen en de apocalyptische visioenen en doodsverlangens van vroeger behoren allang tot het verleden.”

‘Rampen’ is van dat alles het vitale bewijs, een lokroep vol beloften voor een nog lange toekomst.

Einstürzende Neubauten – Rampen (apm: alien pop music)
Potomak | Konkurrent

P.S. Het ontwerp van ‘Rampen’, dubbelalbum in gele hoes, knipoogt naar ‘The White Album’ van The Beatles.Foto Einstürzende Neubauten ©Thomas Rabsch

Ich war nicht dabei
Damals bei Rosa
Nicht im Eden-Hotel
Und auch nicht danach
An der Lichtensteinbrücke
Nach Mitternacht
Ich sitze allein
Am Landwehrkanal

Metaal en industriële geluiden, het geluid van schrapend en knarsend ijzer, het handelsmerk van de groep, spelen op ‘Alles in Allem’ (Al met al – Alles overziend) nog altijd een prominente rol, maar zijn niet overal even dominant op de voorgrond. Neubauten brengt al sinds half jaren negentig meer klassieke instrumenten in. Ook voor ‘Alles in Allem’ werden ze ingezet, strijkers, synthesizers, een trombone (Blixa’s 11-jarige dochter), in muziek die nu eens snoeihard toeslaat, op andere momenten een melancholische sfeer van desolaatheid en schaduwen oproept, van herinneringen aan een oude stad en de glorie die zij eens had. Het ontbrak de bandleden nooit aan ideeën om met ongewone middelen en voorwerpen muzikale structuren te bouwen. Een plastic reistas (‘Taschen’) met oude lappen bijvoorbeeld, is er bij Neubauten ook om op te trommelen. Met de opener ‘Ten Grand Goldie’ laat de band meteen horen na veertig jaar nog niets van haar explosieve energie te hebben ingeleverd. Bonzende bassen, klaterende roffelslagen, korte, felle orgelerupties, snoeiharde breaks en tempowisselingen, en daarover en doorheen Blixa’s dadatekst over ‘Übervaterlandverräter und Mutterkornblumenblau’ die als een gekarteld mes door de muziek snijdt. Ze bouwen een indrukwekkende spanningsboog op, die abrupt eindigt met letterlijk een staalharde muur van stilte. Het door een walsritme vreemd detonerende ‘Am Landwehrkanal’ volgt. Dat lijkt een sing-along song, blijkt een grimmige maar met weemoed vertelde verhaling over het verhoor op 15 januari 1919 in het Berlijnse Edenhotel en de daaropvolgende moord in de Tiergarten op de marxistische politica, filosofe en revolutionaire Rosa Luxemburg. Waarna haar lijk door militaristen bij de Liechtensteinbrücke in het Landwehrkanal werd gegooid:

Wir trafen uns manchmal
Auch manchmal bei Nacht
Berlins dunkler Himmel
Gab uns ein Dach
Wir hatten 1000 Ideen
Und alle waren gut
Jetzt ist Sie nicht mit dabei
Am Landwehrkanal

We hadden 1000 ideeën. En allen waren ze goed. ‘Was ist ist. Was nicht ist ist möglich’, declameerde Blixa Bargeld in het verleden al in bijtend marsstaccato.‘Was wir in deinen Träumen suchen?’ vraagt zijn nu croonende, elegant door strijkers begeleidde, ik in ‘Taschen’ aandacht voor hen die in gammele bootjes door het donker van de nacht naar Fort Europa varen en daarbij, op zoek naar geluk en een toekomst, omkomen in de maalstroom.

Was wir in deinen Träumen suchen?
Wir suchen nichts
Wir warten
Wir warten
zwischen uns und dir
wälzt die Wogen ungeheuer
ein gefrässiges Ungetüm

‘Zivilisatorisches Missgeschick’ is dan weer een echte Neubauten krachttoer vol atonaliteit en jagende instrumentaties en met Bargelds bezwerende voordracht (‘Wir leben hier nicht mehr/Schon lange/Schon lange nicht’) gebed in gierende elektrowervelingen en galmende staalplaten. In ‘Seven Screws’, waarin als zo vaak bij Neubauten de emotionele diepgang en dichterlijke klankenrijkdom van de Duitse taal optimaal bloeien, klinkt eveneens de kakofonie van de eerste ‘Strategien gegen Architekturen’ door. Maar er is ook dat vriendelijk plagende melodietje dat door gaten en spleten kiert, zelfkritiek, in ‘Möbliertes Lied’: ‘Die verbrauchten Metaphern hab’ ich im Giftmüll entsorgt/mit neuen, unbenutzten, ausreichend vorgesorgt.’

Het dadaïstische titelnummer, een indrukwekkende, met ouderwets jammerorgel aangedreven ballade waarin Bargeld in een surrealistische stream of consciousness ondermeer speelt met gender (net als in de bijbehorende video), vormt de opmaat naar trieste herinneringen aan de wijk ‘Grazer Damm’, in het zuidwesten van naoorlogs Berlijn, waar hij opgroeide. Daar werden hem en allen, zijn broer, een kind nog, achter het raam, zijn slapende zusje, een moderne stad opgedrongen – ‘Vom Trümmerberg bis zur Stadtautobahn.’ Daar waren rellen, lawaai, branden en zelfmoorden: ‘Ein Selbstmord mit dem Gasherd sprengt ein Loch in die Fassade.’

Meer Berlijn komt voorbij in het accelererende ‘Wedding’, naar de gelijknamige wijk, en in ‘Tempelhof’, zoals het vroegere vliegveld heet dat dateert uit 1924 en na uitbreiding in 1926 tot de grootste luchthavens van Europa hoorde. De luchthaven werd op 30 oktober 2008 gesloten en functioneert sindsdien overdag als stadspark. Bargeld brengt echter een fraaie, bijna serene ode aan die andere werkelijkheid, het Tempelhof waar in de nachtelijke verlatenheid van de plek dolende stadsbewoners en dieren tot zichzelf kunnen komen.

Da wo die Nacht am flachsten
Und voller Türen ist
Der Flugsteig
Eine Treppe
Unter das Vordach
Am Rand des Rollfelds
Auf den Tarmac
Hier komme ich abhanden

Velen zullen ‘Alles in Allem’ een album vinden, dat zwaar en dwingend is in zijn thematiek. Ik moet echter denken aan 1993. Het was het jaar waarin ‘Tabula Rasa’ uitkwam, tevens de laatste keer dat ik Blixa Bargeld sprak (zie: Einstürzende Neubauten – Nicht mehr so gemütlich…). In datzelfde jaar trok ik, tijdens een studiereis door de Arabische en mediterrane klassieke muziek, een week op met de Maltezer componist van moderne muziek (onder andere werken gebaseerd op de volksmuziek en de legenden van Malta) Charles Camilleri. Deze had niets met rock, want niet zo interessant: “Alles staat vast, de vorm, de presentatie, echt alles – er is totaal geen ruimte voor een andere, meer extreme benadering van de muziek. Het is gewoon een hele behoudende, bijna reactionaire muziek.” Een andere uitspraak over muziek van hem die mij sindsdien altijd is bijgebleven, luidt: “Paradoxaal genoeg kunnen wij de weg die uit de doodlopende stegen van de geschiedenis naar de wegen van de toekomst voert, vinden door onze wortels te herontdekken.” Ik denk dat Charles, als hij nog zou leven (hij overleed in 2009), het met mij eens zou zijn dat dit precies is wat Blixa Bargeld c.s. op ‘Alles in Allem’ doen. Zij schouwen met open blik vanuit de wortels van het verleden naar de toekomst, en doen dat kritisch, maar tegelijkertijd, alles overziend, ook met een soort van welwillende vriendelijkheid voor de stad, Berlijn, die hen voortbracht. Van wat was naar wat is. Het resultaat is, ‘Alles in Allem’, een monumentaal gedenkteken, voor de bewoners van de stad, toen en nu.

Einstürzende Neubauten – Alles in Allem (Potomak/Konkurrent)

Einstürzende Neubauten

ontstond op de schroothopen van de welvaartsmaatschappij. Vier jaar na Haus Der Lüge is er nu Tabula Rasa, een reflectie van het moderne leven zoals er dat in de jaren negentig uitziet.

door C. Cornell Evers, OOR 3 april 1993

‘Abfackeln!’ schreeuwde zanger Blixa Bargeld in de jaren tachtig om het louterende vuur, terwijl om hem heen mokerhamers en drilboren een zwaar industrieel spel speelden. ‘Free our souls of mould… free of fungus!’

‘Abfackeln!’ schreeuwen in het Duitsland van nu extreemrechtse jongeren en hun supporters, terwijl onder hun laarzen glasscherven een sinister knarsend geluid laten horen en arbeiderspensions door vlammen worden verwoest. ‘Ausländer raus!‘

‘Een week geleden dacht ik: we kunnen Abfackeln! niet meer doen. Aan de andere kant: wie kwaad wil kan elke tekst verkeerd uitleggen. Misschien moeten we een aangepaste versie maken.’

Blixa Bargeld, zanger van de Duitse formatie Einstürzende Neubauten, de groep die zoveel metaalpercussie in haar muziek doet, geeft toe bang te zijn voor de golf van vreemdelingenhaat die onze oosterburen recentelijk overspoelt. ‘Het jaagt me heel veel angst aan dat de neo-nazi beweging door de officiële politiek wordt gebruikt om een rechtse koers te rechtvaardigen, die uiteindelijk bij fascisme, een totalitaire staat kan uitkomen. De beweging zelf maakt me lichamelijk bang omdat mijn leven er door wordt beïnvloed, omdat ze mijn dromen binnendringt. Uiteindelijk zullen het niet alleen de vreemdelingen zijn die door de neo-nazi’s worden aangevallen. Ik ben er absoluut zeker van dat hun tweede hoofddoel het hele linkse spectrum is, politici maar ook kunstenaars, artiesten. Ik ben in Duitsland niet echt een politiek figuur maar toch bekend genoeg om een aanval op mijn persoon te moeten vrezen. Dat die er komt, daar ben ik zeker van.’

De progressieve standpunten van de groep zijn voor iedereen duidelijk. In Duitsland zelf hebben zich bij optredens van Neubauten nog nooit door rechtsextremistische elementen veroorzaakte calamiteiten voorgedaan. Bargeld verbaast zich wel over de houding die hij elders in de wereld aantreft. ‘Mensen vinden ons soms goed, alleen maar omdat we Duitsers zijn, zonder dat ze enig benul hebben waar we voor staan. Dan zie je jezelf aangekondigd met van die enorme gotische letters… Gelukkig is er nooit wat gebeurd. Aan de andere kant: worden wij ooit op het podium aangevallen, dan hebben wij in ieder geval betere en zwaardere wapens tot onze beschikking.’

Problemen met skinheads heeft de groep nooit gehad, wel met uitsmijters en door zaaleigenaren ingehuurde security-mensen. Blixa: ‘Zoals bekend worden die vaak bij nogal dubieuze bewegingen gerecruteerd. Dat begon in de jaren zestig met Hell’s Angels. Dat waren echter nog lieverdjes vergeleken bij de bizarre personen die tegenwoordig soms worden ingehuurd. Ik zou ze in ieder geval niet graag ’s nachts in een donker straatje tegenkomen. Als er problemen zijn is het vaak eerder met die mensen dan met het publiek. Als zoiets gebeurd houden wij onmiddellijk op met spelen. Wij pikken het niet dat ons publiek grof wordt behandeld en dat zullen ze op zo’n moment weten ook.’

Mufti of F.M. Einheit zoals hij ook wel wordt genoemd, is een van de metaalpercussionisten van de band. Daarnaast wordt hij veel gevraagd om muziek te schrijven voor dans- en theaterproducties, muziek die onder andere is te horen op twee CD’s die onder de projectnaam Stein zijn uitgekomen. De Neubauten-man wordt voor zijn werk op dit terrein alom gewaardeerd, zoals ondermeer blijkt uit een recent verzoek aan Einheit van het Düsseldorf Schauspielhaus om een opera te schrijven op een tekst van de negentiende-eeuwse dichter Heinrich Heine.

Mufti over Tabula Rasa (werktitel: Still Life Is Explosive): ‘Ik denk dat de muziek op deze CD op een of andere manier weerspiegelt wat er momenteel in Duitsland gaande is, zowel muzikaal als in sociaal en politiek opzicht. Duitsland staat er niet zo best voor. Het was tot voor kort een volgevreten land waarin de mensen zich geen zorgen hoefden te maken. Er was geld genoeg. Sinds dat weg is, is het allemaal veel moeilijker geworden. Es ist nicht mehr so gemütlich. Er moet gesnoeid worden op sociale uitkeringen. Ik merk zelf dat veel van mijn opdrachten die direct afhankelijk zijn van staatssubsidies worden ingetrokken.’

Het is de plicht van een muzikant, betoogt hij, om in tijden als deze het publiek bewust te maken, niet als prediker maar als de kunstenaar die reflecteert wat er om hem heen gebeurt. ‘En eerlijk is eerlijk, dat is soms verdomd lastig om te doen, zonder in preken te vervallen.’

En Neubauten… zijn zij zelf in de loop der jaren milder geworden?

Mufti: ‘Nee, eerder het tegenovergestelde. Ervaring leert je de keuzemogelijkheden scherper zien. Als tiener zit je in die grote wolk waar alles stront is. Als je ouder wordt kun je iets preciezer zijn in het duiden wat echt stront is, wat een beetje minder en wat een beetje meer. Je ziet je doelen duidelijker en dat is goed. Zolang je in die wolk zit, is het onmogelijk iets te doen. Het is allemaal te groot. Als je echter zover bent dat je precies kunt aanduiden wat er verkeerd is kun je stappen ondernemen en daar gericht iets aan doen.’

Blixa: ‘De houding van de band is nog altijd dezelfde: Alles wat door de muziekindustrie wordt voorgekauwd en gedicteerd links laten liggen.’

Mufti: ‘Als je zo lang samenwerkt als wij en iedereen door en door kent, is het heel prettig om regelmatig alles overboord te zetten en de ruimte die daardoor ontstaat weer helemaal opnieuw in te vullen. Natuurlijk zijn er situaties geweest waarbij we dachten dat het onmogelijk was om verder te gaan. Het proces van verandering was voor ons altijd erg belangrijk. Als dat er niet meer is, dan moeten we als band ophouden. De reacties op dit album wijzen echter uit dat we nog altijd in staat zijn om met iets verrassends te komen.’

Met de jaren negentig al weer een eindje op weg, lijkt het vaak of er in de wereld van de rock alleen nog maar volgers zijn. Vernieuwingsdrang, experimenteerzucht, het zijn woorden uit het verleden – zelfs de vaak als vernieuwer aangeduide Prince is in feite niet veel meer dan een handige knutselaar. De avant-garde die voorheen het pad baande lijkt een stille dood gestorven. Mufti: ‘Het is bijna een versregel: Alles is voorbij en iedereen is weg. Ja, soms is het een eenzaam gevoel. Ik zou heel graag zien dat er weer wat meer mensen opkwamen die een eigen taal proberen te vinden. Dat vraagt echter wel wat van je. Je krijgt een behoorlijke last op je schouders, omdat mensen van je verwachten dat je staat voor dingen waar zij zelf het lef niet toe hebben. In het begin van Neubauten waren er altijd die schreeuwden: Mach was kaputt! Set the station on fire! Dat soort dingen. Het publiek heeft ons altijd hun wensen willen zien vervullen, hun dromen.’

WWW
neubauten.org