door C. Cornell Evers OOR 15 januari 1994

‘Moderne muziek maakt een enorme sprong voorwaarts. Er vind een revolutie plaats die 25 jaar geleden is begonnen maar die nu pas zichtbaar wordt.’

Nog niet zo lang geleden werd de Amerikaanse componist Philip Glass voornamelijk genoemd als een van de grondleggers van de zogenaamde ‘minimal music’, samen met Steve Reich en Terry Riley. Tijden veranderen en inmiddels worden zijn werken gespeeld door gerenommeerde orkesten en solisten uit het klassieke circuit. Voorbeelden zijn The London Chamber Orchestra en violist Gidon Kremer maar ook de vier strijkers van Kronos die nog niet zo lang geleden met de meester zelf in de studio waren om het totale pakket van kwartetten op te nemen dat deze bij elkaar heeft geschreven. Andere ensembles zijn het fameuze Arditti Quartet dat zich met Mishima uit de voeten maakte en het jonge Duke Quartet dat op haar onlangs uitgekomen debuut-CD strijkkwartetten van Samuel Barber en Antonin Dvorák combineert met Glass’ String Quartet No. 1.
Philip Glass is een man van uitersten en met een hoge productie. De componist tekende onlangs een exclusief contract met het label Elektra Nonesuch Records van de Amerikaan Bob Hurwitz – bekend om zijn letterlijk grensoverschrijdende muzikale interesses – en bevindt zich daarmee in het gezelschap van de moderne toonaangevende collega’s als Steve Reich, John Adams en Henryk Górecki. Het is de bedoeling dat Nonesuch naast nieuwe Glass-werken ook heruitgaven van vervallen titels uit de catalogus van de componist op de markt brengt. Andere werken worden opnieuw opgenomen, aangepast aan de wensen en mogelijkheden van deze tijd.
Als eerste in een ware stroom van Glass-releases zag een nieuwe Einstein het licht, een versie die maar liefst veertig minuten langer is dan de oorspronkelijke opname van de opera Einstein On The Beach zoals die in ’78 uitkwam op het Tomato-label. Ook uit zijn Hydrogen Jukebox (met Allen Ginsberg), Anima Mundi (voor World Wildlife Fund), Music In Changing Parts, Contrary Motion, Two Pages, Music In Similiar Motion en Music In Fifths. Een speciale drie CD’s tellende box bevat een nieuwe opname van Music In Twelve Parts, de instrumentale krachttoer waarmee Glass in ’74 vriend en vijand versteld deed staan en die volgens velen de meest ‘soulvolle’ muziek heeft opgeleverd die de man ooit heeft gemaakt.

TAXICHAUFFEUR
Ik tref hem ’s avonds in het restaurant van het Amsterdamse American Hotel. Daar werkt hij op het late bijna middernachtelijke uur met smaak een warme maaltijd naar binnen. Hij is goedgemutst en opmerkelijk energiek voor iemand die net een urenlang oponthoud op een door stakingen getroffen vliegveld plus een serie interviews in Hamburg achter de rug heeft en die de volgende dag eerst de Nederlandse pers te woord moet staan om vervolgens naar New York te vliegen voor een repetitie van de nieuwe opera Orphée.
Philip Glass voelt zich gezonder dan ooit, zegt hij zelf. ‘Ik hou van mijn werk. Ik heb plezier in wat ik doe. Daar komt bij dat mijn kinderen groot zijn, waardoor ik niet langer de zorg voor een gezin draag. Ik ben 56 maar voel me 22. Ik heb het gevoel dat ik weer helemaal opnieuw begin.’

‘We zijn we nu aangekomen bij het moment dat de vulkaan van creatieve energie op het punt van uitbarsten staat’

Het lijkt er soms op of elke moderne Amerikaanse componist in zijn jonge jaren taxichauffeur is geweest. Steve Reich monteerde zelfs een microfoon op het dak van een yellow cab en nam omgevingsgeluiden op die hij in zijn eerste geluidscollages verwerkte. Gevraagd of Glass zich met soortgelijk geknutsel heeft beziggehouden, antwoordt deze ontkennend. ‘Tot mijn 41-ste kon ik niet van mijn muziek leven. Ik ben vijf jaar taxichauffeur geweest. Als je dat werk zo lang moet doen, verdwijnt de lust wel om spelletjes te spelen. Zo interessant is het leven van een taxichauffeur nou ook weer niet. Kunstenaars worden in Amerika niet door het systeem gesteund, zoals bijvoorbeeld hier. Ik ben ook nooit gevraagd om ergens les te geven. De academische gemeenschap stond aan het eind van de jaren zestig op haar achterste benen door hetgeen ik en anderen deden. Weinig kans dus op een baan als docent.’
Niet alleen tijden verander, ook opvattingen over muziek. De gemiddelde componist is al lang blij als zijn of haar werk tenminste één keer wordt opgenomen en op CD uitgebracht. Niet echter Glass. ‘Meestal weet je pas tegen het einde van een opname wat de beste werkwijze zou zijn geweest. Opnemen is een soort leerproces. Einstein was goed voor toen maar voldoet op geen enkele manier aan de standaard van nu. Ik hoef geen rekening meer te houden met de beperkingen van de elpee en kan nu ook met professionele zangers werken.’
Als ik opmerk dat een nieuwe en betere opname toch wel zuur is voor al die mensen die eertijds een smak geld hebben neergelegd voor de oorspronkelijke, eerste versie, kijkt hij even als een kind dat zijn nieuwe speelgoed wordt afgepakt. ‘Mensen zullen de oude platen over het algemeen om hun historische waarde bewaren. Zogauw iemand echter de nieuwe Einstein heeft gehoord, wil hij of zij nooit meer iets anders, daar ben ik van overtuigd. Het is niet zoals met de twee opnamen van de Goldberg Variations door Glenn Gould die elk op zich prachtig zijn. Iemand die van Glenn Gould houdt zal beide opnamen in huis hebben. Dit ligt echter anders. Wij worstelden indertijd met allerlei technische problemen en die hebben uiteindelijk een negatieve invloed gehad op de muziek.’

BAROKMUZIEK
Hij zegt over het algemeen niet zoveel contact te hebben met musici die zijn werk opnemen. Hij is blij verrast als hij verneemt dat in het kader van de Nederland-tournee van The London Chamber Orchestra een CD is uitgebracht met daarop naast werken van hemzelf en collega-modernist John Adams ook een aantal composities van Antonio Vivaldi. Van barok tot minimal en weer terug. Er is een connectie, zo zegt hij, al is het alleen al door zijn studie eertijds in Parijs, bij Nadia Boulanger, die hem de ene Bach-koraal na de andere van buiten liet leren, dag in dag uit, de hele opleiding door. ‘Het was hard werken maar het legde de basis voor mijn techniek. Barokmuziek is heel economisch opgebouwd. Elke noot heeft een functie.’
Hij heeft een hartgrondige hekel aan het woord ‘minimalisme’ en is het met me eens dat deze aanduiding volkomen betekenisloos is geworden. ‘Ik heb er nooit van gehouden. De muziek die aan het eind van de jaren zestig furore begon te maken, werd door een grote groep componisten gemaakt, niet slechts door de drie of vier die meestal worden genoemd. In New York alleen al waren er zo’n twintig. En dan hebben we het nog niet over al die anderen, zoals Louis Andriessen hier en Gavin Bryars in Londen. Er waren overal mensen bezig, componisten en musici die de taal van de moderne muziek wilden veranderen. Er kwam een hele generatie op die vond dat die taal te abstract was geworden, dat componisten alleen nog maar schreven voor een klein wereldje van collega’s en critici. Wij wilden de basisprincipes van muziek herzien – harmonie, melodie en ritme – en de relatie met het publiek. De meesten van ons vormde eigen groepen Louis had zijn band hier. Terry (Riley – CCE) werkte met verschillende groepen. Wij traden op en richtten ons op een nieuwe manier tot het publiek. Wij gingen de dialoog aan. Natuurlijk zeiden al die academici dat wij hoereerden, dat wij alleen maar het publiek wilden behagen. Zo zat het echter niet. Het waren twee dingen. Wij schreven muziek en deden daarmee tegelijkertijd het publiek een plezier. Om daarop het woord minimalisme te plakken was zoveel als minimaliseren wat wij aan het doen waren. Onze aanval op de gevestigde orde had niet slechts tot doel een andere taal te creëren. Het was een aanval op een erg decadente situatie, waarbij alles om een handjevol mensen draaide en jonge componisten niet konden werken als ze weigerden zich te conformeren aan de richtlijnen van de academici, die alles controleerden: geld, concerten, zelfs je carrière. Mijn generatie zei dan ook: Nee! Wij willen dit niet meer.’

CROSSOVER
Een tijdje terug kwam via Glass’ eigen Point-label ‘Low’ Symphony uit, opgebouwd uit thema’s afkomstig van de roemruchte plaat waarmee David Bowie en Brian Eno in ’77 het begin vierden van een samenwerkingsverband dat later ook nog de elpees Heroes en Lodger opleverde. Philip: ‘Ik vond de stukken op Low altijd al uitermate geschikt om tot een symfonie uit te bouwen en op een gegeven moment kreeg ik de kans. Eigenlijk is het niet zo heel anders dan wat componisten altijd hebben gedaan. Haydn, Beethoven, Stravinsky, allemaal. Je neemt wat muziek die je aardig vindt en maakt er iets van jezelf van.’
Hij legt uit dat hij zich erg aangetrokken voelde tot de beweging die in de jaren zeventig de popmuziek in een meer experimentele richting probeerde te sturen. ‘In het begin van mijn carrière speelden wij meestal in musea en galerieën en daar ontmoette ik popmuzikanten die uit de kunstwereld afkomstig waren, mensen als David en Brian – vooral Brian – , die alles weten over John Cage. Het hele idee achter ambient music had zonder John Cage ook nooit bestaan. David en Brian waren niet klassiek opgeleid maar in hun esthetische benadering van muziek waren er behoorlijk wat raakvlakken.’

Het is niet onwaarschijnlijk dat ook Heroes en Lodger nog eens in symfonische vorm de aandacht zullen trekken. Deze zullen echter niet meer uitkomen bij Glass’ eigen, door Phonogram gedistribueerde Point-label. ‘Met mijn eigen werk richt ik me nu helemaal op Nonesuch. Point is er voor anderen, componisten als Gavin Bryars en John Moran (The Manson Family, een opera met Iggy Pop – CCE). Point zou een platenlabel voor klassieke avant-garde en jonge componisten moeten zijn. Wij werken momenteel in de studio met iemand die luistert naar de naam Jared Lanier. Hij werkt met virtual reality en is een erg getalenteerd componist.’
Er is een groeiende belangstelling voor nieuwe muziek. Platenmaatschappijen die dat niet willen erkennen, zullen het knap lastig krijgen, aldus Glass. Ik ben geneigd hem gelijk te geven. De klassieke Top 20 in Amerika vermeldt maar liefst drie titels van Glass, plus twee van de Poolse componist Henryk Górecki. Philip: ‘Niet de muziek crosst over maar het publiek. Iemand wordt 35, 40 en heeft er gewoon geen zin meer in om iedere avond in rockclubs rond te hangen. Een andere en misschien wel meer belangrijke factor is echter het feit dat er momenteel ontzettend veel verschillende componisten actief zijn die muziek schrijven die van bijzonder hoge kwaliteit is. Hun muzikale taal is erg verfrissend en heeft een expressiviteit die het publiek direct aanspreekt. Shaker Loops van John Adams bijvoorbeeld is een geweldig stuk, dat echt een moderne classic gaat worden. Na bijna een halve eeuw van academische muziek die alles blokkeerde zijn we nu aangekomen bij het moment dat de vulkaan van creatieve energie die zich de laatste jaren heeft ontwikkeld op het punt van uitbarsten staat. Ik verheug me al op de klap die dat gaat geven.’

Philip Glass: Symphony No. 1, “Low” (complete)

Het Balanescu Quartet is een soort speeltuin voor de muziek, waarin Ludwig van Beethoven en Johann Sebastian Bach net zo gemakkelijk een spelletje kwartetten met Michael Nyman en David Byrne. Zelfs de Computer Lovers van Kraftwerk strijken een partijtje mee.

Door C. Cornell Evers in OOR klassiek 1992

Al bij de eerste tonen die me vanuit de orkestzaal van het Royal Northern College Of Music in Manchester tegemoet komen, weet ik: Dit is mensenmuziek!

Het kwartet van Alexander Balanescu is voor de gelegenheid uitgebreid met jazz‑ en latindrummer Steve Arguelles en neemt nog even de eigen compositie Possessed door, voor het concert dat twee uur later in deze zelfde zaal moet plaats vinden. Terwijl Arguelles met feilloze precisie korte, afgemeten slagen plaatst, produceren de vier strijkers in perfecte samenhang een muzikale entiteit die vitaliteit en vooral ook warmte uitstraalt. Als ik Alexander Balanescu daar later op attent maak, zegt hij: `Wij streven naar een directe impact. Zo speel ik ook, altijd gedaan en een gevolg van het feit dat ik ben opgegroeid met volksmuziek, in Oost‑Europa. Ik ben altijd op zoek geweest naar een klank die erg dicht bij de menselijke stem staat, waarschijnlijk omdat ik zelf niet kan zingen.’

The Balanescu Quartet bestaat sinds 1987. Ofschoon Londen de thuisbasis is, heeft het kwartet een internationaal karakter. Momenteel bestaat de groep naast leider Balanescu (voorheen Arditti String Quartet) uit violiste Clare Connors, altviolist Bill Hawkes (werkte recentelijk nog met Nigel Kennedy in de Real World Studio’s van Peter Gabriel) en cellist Nick Cooper.

De leden hebben uiteenlopende achtergronden en brengen ieder hun eigen bekwaamheden en ervaringen in. The Balanescu Quartet gelooft hartstochtelijk in nieuwe muziek die rechtstreeks met het publiek communiceert. Veel van die muziek is speciaal voor of in opdracht van het kwartet geschreven.

De groep wordt vooral geïdentificeerd met moderne componisten als Michael Nyman en Gavin Bryars, maar speelde ook samen met jazz‑coryfeeën als Keith Tippett, Andy Sheppard, John Surman en Jack DeJohnette, in zalen die variëren van de Queen Elizabeth Hall in Londen tot het beroemde Newyorkse pijpelaatje The Knitting Factory.

Er is ook een connectie met pop. Zo kunnen de Balanescu strijkersklanken worden gehoord op platen van Kate Bush en Sam Brown en twee jaar geleden kreeg de groep in Wembley zelfs een staande ovatie van 10.000 Pet Shop Boys fans.

Alexander: `Dat was Neil Tennants idee. Hij vroeg of we belangstelling hadden om tijdens hun Britse tournee in het voorprogramma op te treden. Ik vond het een uitdaging, omdat we iedere avond voor duizenden mensen zouden optreden die voor een groot deel nog nooit met een strijkkwartet waren geconfronteerd en die ons waarschijnlijk zouden haten, omdat ze door ons langer op hun helden moesten wachten. Op een of andere manier werkte het echter. Sommigen vonden het zelfs leuk.’

Pet Shop Boy Neil Tennant dacht aanvankelijk dat een keuze uit het werk van twintigste‑eeuwse componisten als Webern, Stravinsky en Shostakovich wel zou aanslaan bij het popvolkje, de ervaring leerde echter al gauw dat het verstandiger was om er af en toe ook een stuk van `minimalist’ Michael Nyman doorheen te `jagen’.

Alexander: `Alleen Webern en Shostakovich werkte niet. We kregen niets terug. Beetje bij beetje hebben we toen het programma omgegooid en tegen de tijd dat we in Wembley speelden, deden we het tweede strijkkwartet van Nyman en mijn stuk No Time Before Time. Tennant respecteerde onze keuze en was verbaasd te horen dat No Time Before Time nog helemaal niet was opgenomen.’

Twee jaar later kan de liefhebber voor No Time Before Time gewoon in de platenwinkel terecht. Het stuk is te vinden op de CD Possessed, waarop behalve No Time Before Time en het titelnummer nog een werkje van eigen hand staat, Want Me.

Hanging Upside Down is afkomstig van de recente langspeler Uh-Oh van David Byrne en hier te horen in een speciaal arrangement van violiste Clare Connors, die ook voor de productie tekende.

Clare Connors is tevens verantwoordelijk voor de sound die de meest opmerkelijke stukken op Possessed kenmerkt, de transcripties die zij maakte voor vijf songs waarmee de peetvaders van de elektronische muziek, Kraftwerk, popgeschiedenis hebben geschreven: Robots, Model, Autobahn, Computer Love en Pocket Calculator.

Het is verbazingwekkend om te horen hoe Balanescu en de zijnen er in zijn geslaagd om de Kraftwerken eenzelfde authenticiteit mee te geven als de originelen. Kraftwerk in de aankleding van een strijkkwartet werkt en klinkt zelfs bijzonder vitaal. Fahr’n, fahr’n, fahr’n auf die Autobahn. Zoeeffffff…

Alexander: `Ik liep al heel lang met het idee rond. Voor mij zijn de mensen achter Kraftwerk de enige echte meesters van de elektronische muziek, omdat zij elektronica niet louter en alleen gebruiken om de mogelijkheden van het instrumentarium zelf maar ook als middel om commentaar te leveren op de mechanismen die ons leven in de moderne maatschappij bepalen.’

Min of meer gelijktijdig met Possessed is van The Balanescu Quartet ook een ‘reguliere’ klassieke CD verschenen, als opvolger van de vorig jaar uitgebrachte langspeler met drie strijkkwartetten van Michael Nyman. De nieuwe CD is geheel gewijd aan de hedendaagse Amerikaanse muziek, met composities van Robert Moran (Music From The Towers Of The Moon), John Lurie (Stranger Than Paradise), Michael Torke (Chalk) en (weer) David Byrne (High Life For Nine Instruments).

De voormalige Talking Head vormt niet geheel toevallig de verbindende schakel tussen de twee Balanescu releases. Alexander: Ik heb David een paar jaar geleden leren kennen en het klikte tussen ons. Er is al heel lang sprake dat hij iets voor het kwartet gaat schrijven maar tot nu toe is het er nog altijd niet van gekomen. Hij wil echter heel graag en in die zin zijn deze opnamen een soort vingeroefeningen voor wat komen gaat. High Life For Nine Instruments is een stuk voor kamerorkest dat hij ooit in opdracht van het festival New Music America heeft geschreven en dat wij, op een popmanier, track na track hebben opgenomen.’

Op de vraag waarom hij het befaamde Arditti String Quartet al na drie jaar voor gezien hield, antwoordt de violist dat hij het geweldig vond om met de groep te spelen, maar dat hij uiteindelijk afknapte op het repertoire waarmee leider-violist Irvine Arditti en zijn kwartet beroemd zijn geworden. `Ik vond het allemaal veel te intellectueel. Ik heb het over de nieuwe complexiteit, muziek die zo ontzettend moeilijk is om uit te voeren dat de speler bijna een machine, een computer wordt. Er is in de nieuwe muziek een soort establishment waarin bijvoorbeeld de BBC heel veel macht heeft. Dáár wordt bepaald wie een compositie‑opdracht krijgt en wat er op de radio is te horen. Deze situatie keert zich uiteindelijk tegen de muziek zelf, doordat het altijd om dezelfde kleine groep van componisten gaat, om hetzelfde publiek dat alle concerten bezoekt en om dezelfde musici die in al die groepen spelen. Ik heb ook deel uitgemaakt van die cirkel en speelde op een gegeven moment in twintig verschillende new music‑groepen met verschillende namen maar met steeds dezelfde spelers.’

Hij wil zich nu vooral richten op `functionele muziek’, zegt Alexander Balanescu. `Ik wil nieuwe muziek spelen die vooral gewone mensen direct aanspreekt en die niet alleen maar door een selecte groep van componisten en critici wordt begrepen. De mensen in de nieuwe muziek nemen zichzelf vaak zo serieus dat ik er echt kwaad over kan worden.’

Of de groep nog wel eens iets speelt van `echte’ klassiekers als pakweg Beethoven of Schubert? `We spelen Schnittke, het derde kwartet, en een werk van Alan Bush, een interessante Britse componist bij wie velen die nu in de nieuwe muziek de toon aangeven hebben gestudeerd, zoals Michael Nyman. Vorig jaar nog combineerden we in de Amsterdamse IJsbreker Kraftwerk met Grosse Fugue van Beethoven, naar mijn gevoel een erg modern stuk. Ik zou ook heel graag het laatste kwartet, in G groot, van Schubert doen, dat op zijn eigen manier erg eigentijds is. Wij spelen echter hoofdzakelijk dingen die anderen niet doen. Er zijn zulke briljante groepen, jonge kwartetten ook, die dat repertoire heel goed spelen. Wat voor zin heeft het voor ons om dat te willen evenaren?’

Onder de ensembles die zich de laatste jaren door hun eigenzinnige benadering van de klassieke muziek bij een breder publiek in de kijker spelen, nemen de strijkersgroepen en met name de kwartetten een vooraanstaande plaats in. Kronos is natuurlijk een voorbeeld maar ook Britten Quartet, Brodsky Quartet en Soldier String Quartet zijn namen die steeds meer muziekliefhebbers vertrouwd in de oren klinken. Er is ook steeds vaker sprake van een uitwisseling van technieken en ideeën met de wereld van de popmuziek. Zo is de naam van de Brodsky’s gevallen in combinatie met Elvis Costello en speelde het kwartet van David Soldier recentelijk samen met John Cale, met wie de groep hoogstwaarschijnlijk volgend jaar ook gaat toeren.

Een spelletje kwartetten is in, zo lijkt het. `Tamelijk paradoxaal, vind je niet?’ Alexander Balanescu legt uit: `Het kwartet is waarschijnlijk de enige instrumentale eenheid in de klassieke muziek die al sinds tweehonderd jaar onveranderd van samenstelling is gebleven en toch enorm flexibel is. Al de groepen die jij nu noemt doen bij tijd en wijle erg interessante, verrassende dingen. Een voorbeeld is het laatste project van Kronos waarbij met Afrikaanse muziek wordt gewerkt. Toch is de aandacht voor het strijkkwartet ook weer niet zó nieuw. Componisten hebben het kwartet altijd als een soort experimenteerterrein beschouwd. Beethoven schreef zijn meest revolutionaire muziek voor strijkkwartet en ook Schubert, Bartók en al die andere groten gebruikten het kwartet om mee te experimenteren. Het is de kleinste eenheid die nog een orkestraal gevoel kan neerzetten. Het kunnen echter ook vier onafhankelijke solisten zijn die tegen elkaar inspelen.’

Hij zegt sommige van de opnametechnieken die de groep bij het Kraftwerk‑project heeft gebruikt nog wel eens te willen toepassen in een arrangement van Bach’s Die Kunst Der Fuge. `De grootheid in de klassieken is dat ze kunnen bestaan in zoveel verschillende interpretaties.’

Gevraagd naar zijn favoriete strijkersgroepen allertijden noemt Alexander uit de jaren dertig het kwartet van Adolf Busch. `Zij hadden wat ik de ideale klank voor een strijkkwartet vind. Het was erg puur. Zij gebruikten in feite erg weinig vibrato. Bij hen was vibrato een vorm van expressie. Doordat er tegenwoordig bijna continu gebruik wordt gemaakt van vibrato heeft het zijn waarde verloren. Hun klank was erg puur maar tegelijkertijd ook erg rijk, bijna als een orgel. Een ander kwartet dat ik bewonder is Amadeus, waarvan de leden ongeveer in dezelfde traditie spelen. Hun opnamen van de laatste kwartetten van Beethoven zijn werkelijk fenomenaal. Het zijn erg persoonlijke interpretaties, heel individueel en toch overtuigend. Ik hou van het feit dat zij enorme risico’s nemen. Je voelt gewoon dat het er altijd om spant en als dat werkt, dan is het prachtig. Het is niet altijd perfect maar zij gaan voor de spirit en dat is ook mijn idee van muziek.’