Therapie leerde Peter Gabriel Digging In The Dirt, waarna de zanger/activist op de CD Us het inclusief denken propageerde. En de trein blijft rollen, door Afrika en een ervaringspark en met aan boord interactieve CD’s, mensenrechten, het milieu, liefde en religie. Een tafelgesprek aan de vooravond van de

Us-tournee.

door C. Cornell Evers OOR 17 april 1993

Gabriel

De
Boodschapper

‘Wat heb jij nou?’ Peter Gabriel wijst lachend op het ‘boterhammetje’ dat een vriendelijke dienster mij in het Amsterdamse Royal Café De Kroon voorzet. Tsja. Je hebt een lunchafspraak en je weet dat de man die tegenover je zit overtuigd vegetariër is. ‘What’s a boerenomelet?’ Precies weten doe ik het ook niet – dat is toch meestal afhankelijk van de luimen van de kok – maar gewis dat er een dood dier in de vorm van spek of ham in schuilgaat. Een omelet champignons dan maar. Frites, salade, maltbier en een glas water. Ik hou het slim bij een vegetarische sandwich en krijg een soort World Trade Center geserveerd. Uit de voegen van de enorme toren die met saté-pennen bij elkaar wordt gehouden barst een regenwoud van sla. Terwijl ik me afvraag hoe het gevaarte te verorberen – één staak eruit en het ding dondert als na een bomexplosie in elkaar – grijnst hij van oor tot oor. ‘Je vraagt om een sandwich en krijgt een berg, haha. Voor grote vegetariërs. Wil je wat frites? Ik heb genoeg.’

We praten over muziek uit Afrika en de Arabische wereld en hoe opmerkelijk het is dat in deze tijd van communicatie musici uit die landen vaak meer bekend zijn met de cultuur van het westen dan met de tradities van hun ‘vakbroeders’ in nabij gelegen buurlanden. Zelf was ik een tijdje terug in Tunesië, in het kader van een congres over klassieke Arabische en mediterrane muziek. Veel musici die daar aanwezig waren, de meesten heel bekend in het land van herkomst – Turkije, Syrië, Egypte, Irak, Marokko, Algerije enzovoort – , hadden elkaar nog nooit eerder zien optreden en waren zich vaak ook nauwelijks bewust van hun gemeenschappelijke muzikale wortels.

Peter: ‘Dat komt me bekend voor. Ik ken iemand in Dakar, Senegal, die een soort Frans cultuurcentrum leidt. Hij vertelde me ongeveer hetzelfde, dat het veel belangrijker is dat Afrikanen met Afrikanen samenwerken dan met Amerikanen en Europeanen. Mensen zijn zich soms nauwelijks bewust van de muziek die iemand maakt die slechts een paar kilometer verderop woont.’

Kudsi Erguner viel in Tunesië uit tegen wetenschappers en musicologen die tot op de komma doorzeuren over minieme verschillen in de diverse muziekstijlen in plaats van de overeenkomsten te benadrukken die van de Arabische muziek een waardige tegenhanger van de Westerse klassieke kunstmuziek maakt.
(De Turkse musicus en architect Kudsi Erguner is een meester op de nay, een langgerekte rietfluit uit de Islamitische cultuur, en een van de muzikale leiders uit de traditie van de Sufi derwisjen. Hij is onder anderen te horen op Gabriels CD’s Passion en Us.)
Peter: ‘Hij heeft gelijk. De musicus zoekt naar overeenkomsten en de musicoloog kijkt naar verschillen.’

Musici staan meer open voor allerlei invloeden dan wetenschappers en musicologen die alleen maar in het verleden graven?
‘… in intellectuele zin. Hoe communiceerde je in Tunesië, in het Engels?’

Engels, Frans en Arabisch. Dat laatste was lastig.
‘Ik ben pas één keer eerder in Tunesië geweest en toen ben ik verschrikkelijk ziek geworden, door een voedselvergiftiging of zoiets. Het kan ook het zwembad zijn geweest. Het was notabene mijn huwelijksreis. Ik lag met hoge koorts in bed. Wij waren in Hammamet, echt een toeristenoord. Volgende keer beter, hoop ik. Ik was in Marokko voor de film The Last Temptation Of Christ en dat vond ik toen een geweldig land. En de mensen waren ook heel aardig. De eerste keer in Tunesië voelde ik me heel erg een toerist.’

Het is beter Afrikaanse musici met elkaar samen te brengen dan met Europese musici, zeg je. Probeer je dat ook met Real World te bereiken?
‘Niet direct met Real World maar het gebeurt zeer zeker in de recording week en tijdens de WOMAD festivals waarbij verschillende groepen samen toeren.’

De laatste ‘recording week’ deed Nigel Kennedy toch mee?
‘Ja. Dat wilde hij zelf en het moet gezegd: Hij was fantastisch, heel open naar de andere musici toe. Hij is ook goed in improvisaties. Zijn benadering is anders dan die van Shankar. Hij neemt meer een frontpositie in. Shankar is een goed begeleider, die overigens ook solistisch briljant is, maar Nigel heeft meer spierballen.’

Heeft hij voor zichzelf ook iets opgenomen?
‘Ja. Twee klassieke CD’s.’

Niet de CD met Jimi Hendrix-covers?
‘Het kan zijn dat hij dat in de studio gaat doen. De mensen van de Hendrix Estate

‘Iedereen is tot
gruweldaden in staat.
Ook zogenaamd goede
mensen’

hebben hem alle tapes gegeven die hij maar wilde. Hij kan ermee doen wat hij wil. Een comfortabele positie.’

De Real World studio’s lijken een commercieel bedrijf te zijn geworden.
‘We kunnen niet anders. Toen we destijds begonnen, gingen we ervan uit dat ik misschien nog wel wat van de bouwkosten terug kon verdienen. Nu zijn we al lang blij als we de rekeningen kunnen betalen.’

Kan iedereen er opnemen?
‘Ja, er wordt niet gediscrimineerd. Maar omdat we een reputatie hebben op het gebied van wereldmuziek trekken we over het algemeen wel mensen met een soortgelijke instelling aan.’

Brengt dat geen problemen mee voor de Real World sessies? Stel, je wilt opnemen en de studio is volgeboekt.
‘Dan stel ik mijn eigen ruimte ter beschikking. Wij hebben nu ook een andere ruimte die minder duur is. Een deel van het probleem waren de basiskosten van iedere studio, tussen 500 en 750 pond per dag. Doordat we die kosten nu wat kunnen drukken, hebben sommige artiesten de mogelijkheid wat langer in de studio te blijven, om songs uit te werken en zo.’

Altijd weer geld. Hoe is het met de plannen voor het Real World ervaringspark in Barcelona?
‘De burgemeester wil ons het land geven maar de gemeenteraad moet die toezegging nog ratificeren. Het ziet er positief uit. Wij gaan ook proberen een soort multimedia interactieve CD samen te stellen, die in de loop van dit jaar moet uitkomen.’

Wat moet ik me daarbij voorstellen?
‘Er zijn een hoop ideeën. Denk aan de mogelijkheid van een foto van een ongewoon instrument waarbij je vervolgens naar keuze de musicus ziet spelen en de muziek hoort. Iets anders is dat er tracks met muziek op komen die mensen naar eigen verkiezing met elkaar kunnen mixen. Hetzelfde met visuele beelden, waarbij het mogelijk is zelf een collage samen te stellen uit de diverse elementen van een video.’

Is dit jouw project of zijn Laurie Anderson en Brian Eno er ook bij betrokken?
‘Dit eerste project wordt voornamelijk door mijzelf ingevuld. Ik heb contact met Brian en Laurie en het is zeker de bedoeling om meer ideeën voor interactieve CD’s te ontwikkelen. Voor beiden, maar vooral voor Laurie, is het een perfect medium. We denken ook over een tv-programma als een soort tijdschrift voor ideeën. Dat kan over alles gaan, kunst, wetenschap, architectuur met gebouwen die je helemaal open kunt vouwen, cyberpunkstuff. Een hoop informatie. Wij willen proberen een nieuwe visuele stijl te ontwikkelen, een visuele taal die minder heeft te maken met taal, meer een MTV van ideeën.

Voor Us heb je samengewerkt met diverse kunstenaars die ieder een song hebben gevisualiseerd. Was dat een eerste stap in de richting?
‘Op een bepaalde manier wel. Dat heeft mij in ieder geval aan het denken gezet. Toen Real World – het label – in Italië werd gelanceerd, ging dat gepaard met een expositie in een galerie. Er waren fotografen uit de hele wereld uitgenodigd om uitgaande van een Real World-CD een foto-serie te maken. Daar zijn prachtige dingen uit voortgekomen. Je wandelt een ruimte in en hoort de muziek van Nusrat Fateh Ali Khan, The Guo Brothers of Marie Boine Persen en tegelijkertijd word je geconfronteerd met beelden. Die combinatie was behoorlijk krachtig.’

Was het een reizende tentoonstelling?
‘Nee. Jammer eigenlijk.’

Dan is het toch een interessant concept voor een interactieve CD?
‘Eigenlijk wel, hè. Dat is een goed idee.’

Over het toeren. Mij was verteld dat je in Afrika wilde beginnen, maar dat is niet doorgegaan.
‘Nee, we zijn laat begonnen. Voor een deel omdat we nog met video’s bezig waren. Het was ook een stuk moeilijker te organiseren in Afrika. Ik was heel graag in Senegal begonnen. We hebben daar een basis. We kennen de mensen. We weten waar we apparatuur kunnen krijgen.’

Jouw wortels liggen tegenwoordig in zekere zin ook in Senegal?
‘Ja, dat is mijn deur naar Afrika. Ik zou daar graag sommige dingen per trein doen. Reizen per trein leert je in ieder geval veel over het land. Het probleem is alleen dat de treinen in Afrika niet goed genoeg zijn om de hele reis op die manier af te leggen. Er is echter een route van Senegal naar Mali, die we kunnen proberen.’

Ik heb een vraag over de plaat. De song Secret World fascineert mij.
‘Het hoort bij het relatie-materiaal. Twee mensen die ieder hun eigen kleine privé-wereld met zich meedragen met daarin hun verwachtingen en angsten.’

Een relatie kan goed zijn, als de personen hun eigen kleine geheimpjes houden?
‘Ze moeten. Ik heb een stel gekend waarvan de vrouw aan kanker overleed. Bij haar begrafenis werd een stuk gelezen uit het boek De Profeet van Kahlil Gibran. Over liefde, over twee mensen die als twee bomen samen zijn, in elkaars aanwezigheid maar met ieder hun eigen wortels, hun eigen ruimte. Ik was eigenlijk al lang niet meer in dat boek geïnteresseerd, maar ik ben het opnieuw gaan lezen en ik heb er toch veel uit geleerd.’

De uitleg voor de song Kiss That Frog. Iets wat lelijk lijkt kan wel eens mooi blijken te zijn?
‘Waar het vooral om gaat, is dat mensen meestal geneigd zijn om de schuld te leggen bij datgene wat zij lelijk vinden in plaats van het probleem bij zichzelf te zoeken. Wij projecteren onze eigen onzekerheden en duistere gevoelens op anderen. Kijk naar de doodstraf. De meesten van ons geven moordenaars de schuld van alles wat er verkeerd is. Wij maken monsters van de mensen die wij opsluiten. Ik heb onlangs een paar van de mensen ontmoet die op verdenking van het plegen van IRA bomaanslagen zeventien jaar in de gevangenis hebben gezeten en daar zwaar zijn mishandeld. Uiteindelijk bleken ze onschuldig te zijn. Het is tragisch dat iemand zo’n groot deel van zijn leven kwijt is, maar al die tijd wilde men hen alleen maar als monsters zien.’

Het lijkt er soms op dat mensen echt tot monsters kunnen worden. Zie Joegoslavië.
‘Het zit in ons allemaal. Iedereen is tot gruweldaden in staat. Ook zogenaamd goede mensen. Het experiment van Milgram bewijst dat.
(Voor het beklemmende We Do What We’re Told op de CD So liet Gabriel zich indertijd inspireren door de experimenten in New Haven van professor Stanley Milgram. Deze testte hoe ver willekeurige mensen op bevel van een autoriteit zouden gaan in het toedienen van in intensiteit toenemende stroomschokken aan een onschuldig persoon. 63 procent bleek tot het uiterste te willen gaan.)
‘Als mensen zich heel sterk met een groep identificeren, met het gezag van die groep, dan zullen de meesten daar helemaal in meegaan. Ik begrijp ook dat sommige daden van de Serviërs vergelijkbaar zijn met datgene wat de Kroaten gedurende de tweede wereldoorlog de Serviërs hebben aangedaan. Het is vreselijk dat herinneringen, raciale herinneringen, zo lang levend blijven.’

Je bent tegen de doodstraf. Geldt dat ook voor oorlogsmisdadigers?
(Heel beslist) ‘Ja! Zonder enige uitzondering.’

Iedereen is tot alles in staat, zeg je zelf. Mensen willen wraak.
‘Dat klopt. Ik denk alleen niet dat wraak een menselijke emotie is die altijd bevredigd moet worden. Ik denk dat het gevaarlijk is en negatief. Ik heb in Amerika een paar mensen leren kennen die actief zijn in de beweging die tegen de doodstraf ageert. Onder hen is een groep die bestaat uit nabestaanden van slachtoffers van moord. Zij vinden dat zij een hoop gemeen hebben met de families van de moordenaars. Eén van hun leiders is een man die ooit thuis kwam en zijn dochter vermoord vond. De moordenaar lag buiten bewustzijn op de sofa. Hij heeft daar zo’n dertig minuten zitten dubben of hij het leven van die man zou nemen of niet. Uiteindelijk heeft hij het niet gedaan. Het zou hem niet helpen. Het zou niemand helpen. Hij had meer recht om het leven van die man te nemen dan de staat. Als hij dat recht niet neemt, waarom zou iemand anders dat dan moeten doen, namens hem of namens de maatschappij?’

‘Ik denk niet dat wraak
een menselijke emotie is
die altijd bevredigd moet
worden’

Ons gesprek heeft zich inmiddels verplaatst naar de auto waarmee Gabriel naar Schiphol wordt gebracht. Van de doodstraf zijn we overgestapt op het milieu. Gabriel leverde onder andere een bijdrage aan de vorig jaar in het kader van de milieu-conferentie UNCED uitgebrachte CD Earthrise, The Rainforest Album, die is opgedragen aan de vermoorde Braziliaanse rubbertapper en activist Chico Mendes. We praten over het operagebouw dat in Manaus, hoofdstad van de staat Amazonas, staat en over de Film Fitzcarraldo van regisseur Werner Herzog, over een Amazone-kolonist die in het hartje van het tropisch regenwoud een salonboot op rolhouten naar een onbereikbare rivier transporteert. De fanatieke Fitzcarraldo is tot op het waanzinnige operaliefhebber en wil midden in het oerwoud een operagebouw doen verrijzen, dat door de beroemde tenor Enrico Caruso moet worden geopend. De hele onderneming is tot mislukken gedoemd en Caruso treedt, in tegenspraak tot de mythe, nooit op in Amazonas, ook niet in het protserige Teatro Amazonas in Manaus, gelegen middenin en uitgebroed door het woud, dat tot voorbeeld diende.

Hoe fanatiek ben jij? Ben jij in staat tot op het krankzinnige je doel na te streven?
‘Ik denk niet dat ik als fanatiek bestempeld kan worden, als fanatiek tenminste betekent dat je in staat bent over andere mensen heen te walsen. En krankzinnig. Hoe letterlijk neem je het woord? In de betekenis van hartstikke gek staat het ver van mij af. Niet realistisch misschien.’

Jij probeert altijd realistisch te blijven?
‘Toen wij voor het eerst met WOMAD van start gingen, werden we voor gek versleten. Uiteindelijk bleek er toch een publiek te zijn.’

Rothko Chapel is een omgevingsinstallatie, door de Amerikaanse schilder Mark Rothko voor spirituele doeleinden ontworpen. Gabriel vond er de inspiratie voor het instrumentale Fourteen Black Paintings van zijn CD Us.

Rothko Chapel. Hoe kwam je daar?
‘David Rhodes vroeg me mee. Ik had er wel wat over gehoord. Ik kende het werk van Rothko uit de Tate Gallery in Londen. Ik vond het interessant maar meer eigenlijk niet. Toen ik uiteindelijk in het centrum was, vond ik het absoluut een spirituele plaats. Dat komt deels door de schilderijen en deels door de architectuur. Verder zijn er de referenties aan de strijd voor de mensenrechten. Er zijn van die plaatsen die als het ware een herinnering levend houden. Als veel mensen daar hebben gebeden of gemediteerd, daar hebben geleden of daar juist gelukkig zijn geweest. Ik denk dat zo’n plaats die gevoelens vasthoudt, als een taperecorder. Er was iets heel inspirerends in de atmosfeer daar.’

Op wat voor manier ben jij zelf een spiritueel persoon?
‘Meer in mijn geloof dan in mijn daden. Ik heb soms wel eens het gevoel dat mijn pad in de toekomst meer spiritueel zal zijn dan het tot nu toe was. Als mijn gewone dagelijkse leven ooit nog eens wat rustiger wordt, als ik er ooit nog eens in slaag om die eindeloze reeks activiteiten in te dammen, is het niet onwaarschijnlijk dat ik de vrijgekomen ruimte voor spirituele zaken zal benutten.’

Veel zogenaamd progressieve mensen zijn vaak fel gekant tegen alles wat met geïnstitutionaliseerde religie heeft te maken. Het zou het kwaad van de wereld zijn. Ik denk niet dat dat in alle gevallen opgaat.
‘De idealen die de meeste religies kenmerken hebben zonder uitzondering een sterke positieve kracht. Het is de interpretatie door religieuze organisaties en kerken die veel kwaad aanricht. Er wordt over anderen geoordeeld. Er wordt een fundamentalisme gepredikt dat mensen in goed en slecht onderverdeeld, uitgaande van de eigen godsdienst. Zendelingen die naar de zogenaamde wilden afreizen en besluiten dat de traditionele godsdiensten van die mensen barbaars zijn, een kwaad dat met wortel en al moet worden uitgeroeid. Ik ken wel wat mensen in de kerk en sommigen van hen proberen een weg te vinden die meer heeft te maken met religieus begrip, met een religie die liefheeft in plaats van oordeelt. Iemand heeft ooit geschreven: Vrede is respect voor de rechten van anderen.’

Is er een religie die voor jou erg speciaal is?
‘Ik heb een enorme waardering voor het Tibetaanse boeddhisme. Ondanks het feit dat hun cultuur volledig is vernietigd, zijn zij toch in staat hun vijanden met liefde te bejegenen. Zij zijn in moreel opzicht waarschijnlijk de meest ontwikkelde mensen die er op deze planeet leven en wij, wij doen uiteindelijk niets om hen te beschermen.’

Us is man en vrouw,
ouder en kind,
wij allemaal samen.
Us is de nieuwe CD van

Peter Gabriel.

Het
inclusief
denken

‘Where do you go to my lovely?’ klinkt de stem van Peter Sarstedt uit de luidsprekers in het café van Jan & George Gynn. De prullaria achter de tapkast en de plastic tafelkleedjes doen goedkoop aan, maar dragen tegelijkertijd bij tot de sfeer van gemoedelijkheid die het dranklokaal kenmerkt. Ik denk aan de man wiens muziek onlangs door een kleinzielig journalistje in het Algemeen Dagblad als ‘kitsch’ werd bestempeld, dit naar aanleiding van het optreden van The London Chamber Orchestra in Muziekcentrum Vredenburg, bij welke gelegenheid het oudste kamerorkest van Groot-Brittannië ook een compositie van hem op het repertoire had staan.

Hij is Peter Gabriel (1950), succesvol popmuzikant en componist van eigentijdse filmmuziek. Maar vooral een van de meest integere mensen die ik ooit heb ontmoet, een man die zich naast zijn werk als muzikant belangeloos inzet voor de wereld, als activist voor de mensenrechten-organisatie Amnesty International en door te participeren in projecten van milieu-organisaties als Greenpeace en Earth Love Fund. ‘Iemands beschaving kan worden afgemeten aan de plaats waar hij of zij de grens trekt tussen wij en zij,’ merkte hij enkele uren eerder op, terwijl hij thee en koekjes serveerde. ‘Mensen als de anderen zien maakt het gemakkelijker om ze in elkaar te slaan.’

Inclusief denken is zijn leitmotiv. ‘Us als een relatie tussen twee personen maar ook Us zoals in all of us. Us is mijn eerste plaat met echte liefdesliedjes.’

Voor mij staat een bord te dampen, volgeladen met bonen zo groen dat het lijkt of ze door een verfbad zijn gehaald, zure gebakken aardappels waar de olie afdruipt en dikke plakken bleke, vetomrande ham. Geen ‘haute cuisine’, wel typisch Engels. Het is dat een mens moet eten. Gelukkig is George een gezellige ouwehoer en zijn whisky drink- en betaalbaar, terwijl ik me ook nog eens kan verbazen over het snookerspel op de wonderlijke, zeskantige, om zijn as draaiende biljarttafel die al naar gelang de stoothoek van de speler naar links of rechts cirkelt.

George Gynn komt oorspronkelijk uit Londen, waar hij van alles en nog wat deed, tot hij geld genoeg had om de drukte van de hoofdstad te ruilen voor de landelijke rust van Box, een klein gehucht in het graafschap Wiltshire, in het zuidwesten van Engeland. Door de ligging aan de A4, die loopt van Bath naar Londen, heeft hij naast de vaste klanten regelmatig aanloop van toeristen die afkomen op de fraaie omgeving en de historische monumenten waar deze streek rijk aan is. Er blijven ook wel eens muzikanten overnachten als ze aan het opnemen zijn in de Real World studio’s die min of meer om de hoek liggen. Tom Jones loopt soms binnen en ook Peter Gabriel laat zijn gezicht wel eens zien.

Deze laatste zag het op een gegeven moment ook niet meer zitten in Londen, waar hij woonde toen hij nog de excentrieke zanger was van de symfonische popgroep Genesis. Hij verhuisde in 1974 naar de omgeving van Bath. Daar bouwde hij gestaag aan zijn solocarrière. En niet alleen dat. Hij nam het initiatief tot het jaarlijks weerkerende WOMAD-festival (World Of Music, Arts and Dance), richtte het hoofdzakelijk op wereldmuziek gerichte Real World Records op en bouwde met de opbrengsten van het hit-album So een goed toegeruste opname-studio.

Het complex van verbouwde schuren en opslagplaatsen waarin Real World is ondergebracht, ligt pal naast de spoorlijn. Daarover raast meerdere keren per dag de sneltrein tussen Bristol en Londen voorbij, het enige storende element in een verder harmonieuze omgeving. Het landschap bestaat zover het oog reikt uit groene met wandelpaden doorsneden heuvels. In de bomen twinkelieren winterkoninkjes en houden kwikstaarten en bonte spreeuwen kwetterende discussies, terwijl reigers en ijsvogels over het water-oppervlak van sloten en riviertjes scheren op zoek naar een maaltijd. Hier, waar de natuur een pact lijkt te hebben gesloten met de historische karakteristieken zoals die zich uiten in de vele bruggetjes, arbeidershuisjes en kerkjes, werd Us geboren.

Us komt zes jaar na So, een plaat die ten onrechte vaak als Gabriels laatste product is genoemd. Velen vergeten Passion, de soundtrack die Gabriel drie jaar geleden maakte voor de omstreden film The Last Temptation Of Christ van regisseur Martin Scorcese. Passion is een briljante plaat die zijn tijd vooruit was, gezien de belangstelling voor ambient muziek die momenteel zelfs tot in de hitlijsten reikt. Passion bevat muziek die een synthese laat horen van westerse technologieën met de wereldgeluiden van onder anderen Nusrath Fateh Ali Khan, Baabaa Maal, Shankar, Hossam Ramzy, Mahmoud Tabrizi Zadeh, Les Musiciens Du Nil, Nass El Ghiwane, Abdul Aziz El-Sayed en anderen. Sommigen van hen doen ook mee op Us, naast Sinéad O’Connor, Brian Eno, William Orbit, Kudsi Erguner (een meester op de ney, de langgerekte rietfluit uit de Islamitische cultuur), The Adzido Drummers en oude getrouwen als slagwerker Manu Katché, bassist Tony Levin en gitarist David Rhodes.

‘Passion betekent voor mij vijftien maanden werk waarin ik een hoop heb geleerd. Het is dus niet waar dat ik zes jaar geen plaat gemaakt zou hebben. De meeste artiesten werken volgens het schema album – toer – album – toer enzovoort. Op een gegeven moment vragen ze zich dan af hoe het komt dat er nauwelijks nog onderwerpen zijn om over te schrijven. Ik vind het belangrijk om me met andere zaken bezig te houden. Zo kan ik de batterijen opladen en serieus voeding geven aan de artiest in mij. Voor mij is het werken met al die andere artiesten, met WOMAD, de opnamesessies hier, van essentieel belang. Het zijn fantastische ervaringen die enorme invloed hebben op de wijze waarop ik zelf dingen doe. Daar komt dan het plannen maken voor het Real World ervaringspark bij, waarvoor ik vergaderingen heb met architecten, technici, schilders en filmmakers. Erg opwindend allemaal en in mijn leven even belangrijk als het maken van platen.’

Het ervaringspark waar Gabriel op doelt is een oud idee van hem. De basisgedachte ontwikkelde hij zo’n tien jaar geleden samen met de inmiddels overleden Schotse psychiater en prominent vertegenwoordiger van de anti-psychiatrie, Ronald Laing. Het park moet mensen in de gelegenheid stellen de meest uiteenlopende ervaringen te beleven, zoals bijvoorbeeld de eigen paniekbestendigheid testen of het opnieuw beleven van het geboorte-proces na een ervaringstocht per boot over of zwemmend door de ‘rivier van het leven’. Belangrijkste medestanders in het denkproces naar het project toe zijn Brian Eno en Laurie Anderson. Andere participanten zijn onder anderen filmregisseur Wim Wenders, de techneuten van Kraftwerk, choreografe Pina Bausch en de Catalaanse theatergroep La Fura Dels Baus.

Nadat potentiële locaties in Australië en Duitsland zijn afgevallen, lijkt Barcelona momenteel de beste kansen te bieden om het park – door een enkeling al Gabrieland genoemd – werkelijkheid te laten worden. Peter: ‘De stad heeft ons zelfs geld ter beschikking gesteld om onderzoek te doen. De burgemeester daar is erg behulpzaam en ik hoop dat ze ons hun beslissing zullen laten weten in september, oktober, als ze een beetje over de post-olympische depressie heen zijn.’

Hij legt uit dat het de bedoeling is om het park grotendeels onder de grond aan te leggen, zodat de natuur gespaard kan blijven. Er zal wel een connectie zijn tussen beide werelden en in dat kader wordt er behalve met allerlei technici ook samen gewerkt met biologen en natuurkundigen. ‘High-tech naast hand-made. Wat wij willen is een combinatie van wetenschappelijk instituut, kunstgalerie, kerkgebouw en Disneyland. Wij willen mensen de mogelijkheid bieden om zichzelf in situaties te plaatsen waar ze zowel over zichzelf kunnen leren als gewoon plezier hebben.’

Of het park ooit echt werkelijkheid zal worden? Hij lacht. ‘Het is nog altijd niet meer dan een droom, maar in zekere zin zijn het koesteren van die droom en de pogingen die werkelijkheid te doen worden net zo interessant als de uiteindelijke bouw, zo niet interessanter.’

Hij bevestigt dat er in bepaalde opzichten overeenkomsten zijn tussen de ideeën die aan de basis staan van het park en de tiendelige Amerikaanse televisie-productie Reaching Out van psycholoog Ram Dass, een voormalige leerling van Timothy Leary. Gabriel leverde een muzikale bijdrage aan de serie en nam deel aan de discussies. Andere participanten waren onder anderen de Dalai Lama en ex-president Jimmy Carter. De opzet van Reaching Out was om de waarden die voor ons mensen belangrijk zijn opnieuw te definiëren en om de krachten te bundelen van hen die belangrijk werk doen, in spiritueel opzicht en op het terrein van de directe hulpverlening, maar die normaliter nooit als collectief opereren. Mannen en vrouwen, kunstenaars en artiesten, die in sommige gevallen getuigen van een opvallend inzicht in de problemen waarmee de wereld wordt geconfronteerd, of het nu gaat om AIDS, drugs of milieuvervuiling, vaak meer dan politici.

Peter: ‘Je hebt gelijk als je stelt dat democratie niet altijd werkt. Neem een onderwerp waar ik zelf nogal mee bezig ben: de doodstraf. Ik ben tegen, om allerlei redenen. Een overweldigende meerderheid van de mensen in dit land zou het echter toejuichen als besloten werd om terroristen voortaan te executeren. We hebben nu vier zaken gehad van groepen mensen die jarenlang als Ierse terroristen opgesloten zijn geweest en achteraf onschuldig bleken. Deze mensen zouden dood zijn geweest. Ik vind het een dilemma. Ik geloof heel erg in democratie, maar vind tegelijkertijd dat het publiek niet de macht moet hebben om over elk onderwerp te beslissen. Ik geloof niet in het referendum als inspraakmethode, wat ik vroeger wel heb gedaan.

Gabriel vertelt over een man met wie hij een tijdje heeft gecorrespondeerd, Joe Giarrotano, die in de Amerikaanse staat Virginia in de dodencel zat. ‘Velen geloofden in zijn onschuld. Die man zette zich enorm in voor zijn zaak en wist andere mensen in de gevangenis zover te krijgen dat ze weer vertrouwen in zichzelf kregen, hij gaf ze hun gevoel voor eigenwaarde terug. Toen zijn zaak echter voorkwam vond zijn dochtertje op haar tafeltje op school een houten model van een elektrische stoel dat de andere kinderen hadden gemaakt. Hij was daar totaal kapot van en heeft zelf een verzoek ingediend om te worden geëxecuteerd. Wat ik zo angstaanjagend vind in Amerika, is de manier waarop de doodstraf daar nu wordt geaccepteerd. Er wordt tegemoet gekomen aan de angsten van de mensen in de straat, terwijl het een verkeerd gebleken methode is om de misdaad mee te lijf te gaan. De cijfers gaan absoluut niet omlaag. In staten waar de doodstraf weer is ingevoerd zijn ze zelfs gestegen. Het scoort geen effect. Waar het om gaat is dat allerlei ambitieuze politici puur uit eigenbelang, om stemmen te winnen, zich hard opstellen. Het stelt mensen gerust als ze in plaats van op straat bang te moeten zijn voor moordenaars en verkrachters zien dat sommigen van die lui worden gedood.’

Soms steekt de gedachte zijn eigenwijze kop op dat een raad van wijzen, naar het voorbeeld van allerlei oude culturen, wellicht beter in staat is om de wereld te besturen dan gekozen carrière-politici. Een onhaalbare kaart natuurlijk, want wie bepaalt de samenstelling van een dergelijk orgaan? Gabriel: ‘Kijk naar iemand als Václac Havel, die zich altijd vol vuur heeft ingezet voor zijn overtuigingen maar vervolgens, toen hij aan de macht kwam, moest constateren dat in de politiek idealisme en de praktische uitvoering daarvan niet hetzelfde zijn. Wil je dat dingen werken, dan zullen er compromissen moeten worden gesloten. Ik denk dat het erg nuttig zou kunnen zijn als er een soort samenwerking tot stand zou komen tussen heel praktische mensen enerzijds en artiesten en kunstenaars anderzijds, een samenwerking die berust op wederzijds respect.’

‘Therapie is als het
onderhoud van een auto:
Je kunt wachten tot hij
er de brui aangeeft of
hem van tijd tot tijd
wegbrengen voor een
servicebeurt’

Het stemt hem tevreden dat zogenaamde niet-gouvernementele groepen steeds meer aanzien krijgen en dientengevolge meer macht, waardoor ze effectief invloed kunnen uitoefenen op de politieke besluitvorming. ‘Die ontwikkeling is alleen maar toe te juichen, vooral als deze organisaties multi-nationaal werken, omdat ze dan letterlijk grenzen overschrijden. De politieke besluitvorming beweegt zich momenteel in twee verschillende richtingen. Er wordt steeds meer op lokaal niveau bestuurd. Tegelijkertijd echter is er een neiging tot het creëren van overkoepelende organisaties naar het voorbeeld van de Europese Gemeenschap en de Verenigde Naties. Een van de gedachten daarachter is dat conflicten minder snel op oorlog zullen uitlopen naarmate er meer gemeenschappelijke interesses zijn op zowel economisch als politiek gebied. Ik juich dat soort ontwikkelingen toe, maar ben wel bang dat er nog heel wat bloed zal vloeien voordat deze theorie in de werkelijkheid blijkt te kunnen functioneren. Denk alleen maar aan al die wormennesten die liggen te rotten onder de lappendeken die eertijds de Sovjet-Unie was.’

Peter Gabriel was een van de stimulerende krachten achter de tournees waarbij internationaal bekende artiesten onder de vlag van Amnesty International de podia van de wereld bespeelden. Momenteel is Gabriel betrokken bij het Witness-project dat in Amerika met steun van onder anderen Amnesty International is opgezet door The Reebok Foundation. Het betreft hier een programma waarbij activisten in probleemgebieden worden voorzien van communicatie-middelen als video-apparatuur, computers en fax-apparaten, om zo schendingen van de mensenrechten en dergelijke vast te leggen. (Dit project dient niet verward te worden met het Amerikaanse televisie-programma Witness-Video van NBC, waarvoor kijkers zelf gemaakte opnamen van moord en doodslag kunnen insturen, met de nodige ‘zieke’ reacties als gevolg.)

Peter: ‘Iedereen weet dat er gruwelijke dingen gebeuren. Iedereen kent de verhalen van onderdrukking en marteling. Mensen worden evenwel pas echt geraakt als ze met persoonlijke ervaringen worden geconfronteerd, door brieven, door foto’s, door filmopnamen. Het is de zaak met Rodney King in Los Angeles, waardoor dit project pas echt op gang is gekomen. Er waren altijd al beschuldigingen dat zwarten door de politie in elkaar waren geslagen maar tot iemand het op video had vastgelegd werd er niets gedaan.’

Hij onderkent dat activisten die betrokken zijn bij Witness in sommige landen ernstig gevaar kunnen lopen. ‘Dat klopt. We hebben dan ook gebruik gemaakt van industriële spionnen die spontaan hun hulp hebben aangeboden toen ze van onze plannen hoorden. Het is riskant en dat moeten de mensen weten die er aan meewerken. Belangrijk is ook dat er groepen bij het programma worden betrokken die onmiddellijk gaan lobbyen en voor een hoop publiciteit zorgen, zo gauw er iemand in de gevangenis terecht komt of monddood wordt gemaakt.’

Behalve met actie voeren en muziek opnemen heeft Gabriel zich de laatste jaren bijzonder intensief met zichzelf bezig gehouden. Hij scheidde na twintig jaar huwelijk van zijn vrouw Jill Moore en zag ook de daarop volgende relatie met actrice Rosanna Arquette mislukken. ‘Ik ben heel sterk bij mijzelf gaan kijken hoe ik in relaties functioneer en heb geleerd dat sommige dingen onvermijdelijk waren. Iets anders wat mij fascineerde was het feit dat in sommige van de verhalen die ik las over moordenaars en dergelijke dingen zaten die ik herkende van sommige van mijn eigen boosheden en moordlustige gevoelens. Een song als Digging In The Dirt gaat voor een deel daarover.’

Hij knikt als hem de stelling wordt voorgelegd dat iedereen een moordenaar kan zijn, dat de grens niet zo gemakkelijk is te trekken. ‘Absoluut. Ik denk dat er veel mensen zijn die zich aangetrokken voelen tot geweldloosheid, omdat het voor hen de enige manier is om het geweld te beteugelen dat binnen in hen tekeer gaat. Op dezelfde manier zijn er veel emotioneel gewonde mensen werkzaam in de geestelijke gezondheidszorg en hebben vredesbewegingen nogal wat knokkers in hun midden.’

Hij beschouwt zichzelf echter niet als gewelddadig, zegt hij, eerder als passief agressief. ‘Het zit in mij, maar ik richt die agressiviteit vooral op mezelf. Ik probeer daar wat aan te doen. Ik ben nu inmiddels vijf jaar in therapie.’

Gabriel zegt de voorkeur te geven aan groepstherapie boven individuele therapie. ‘Bij individuele therapie kan iemand de neiging hebben de verantwoordelijkheid teveel bij die ene persoon neer te leggen: Ik ben ziek en jij geneest me maar. In een groepssituatie wordt er aan verschillende problemen gewerkt. Er is sprake van een gedeelde verantwoordelijkheid. Therapie is vergelijkbaar met het onderhoud van een auto: Je kunt wachten tot hij er de brui aan geeft of je kunt hem van tijd tot tijd voor een servicebeurt wegbrengen. Het is een manier om je emotionele leven opnieuw onder de loep te nemen. Je leert en begrijpt wat er gaande is, waardoor je uiteindelijk beter functioneert, in relaties en in je werk.’

Of het feit dat de democratische kandidaat voor het Amerikaanse presidentschap, Bill Clinton, er rond voor uitkomt dat hij in groepstherapie is geweest hem een beter president maakt dan de bestuurlijk meer ervaren republikein George Bush? Hij reageert verbaasd. ‘Was Clinton in therapie? Dat is interessant. Ik heb nog steeds problemen met Clinton maar ik zou zeggen: Hij is van een andere generatie die waarschijnlijk meer open staat voor veranderingen. Ik beweer niet dat zijn therapie-ervaring hem een beter mens maakt. Het is echter wel een goed teken dat hij niet bang is om zijn problemen onder ogen te zien.

Gevraagd naar zijn ervaringen met de jongere generatie noemt Gabriel zijn twee dochters, Anna en Melanie. ‘Toevallig had ik het gisteravond met ze over drugs. Mijn achttien-jarige gaat in New York studeren en mijn vijftien-jarige gaat in Londen naar school. Ik vroeg hoe zij tegenover drugs staan en legde uit dat mensen van mijn generatie, toen ze nog op school zaten, de neiging hadden alles uit te willen proberen. Ik heb zelf alleen maar wat met hasj geëxperimenteerd, maar je hoeft maar op straat rond te kijken om al die behoorlijk mesjogge figuren te zien, dertigers en veertigers, die zich indertijd behoorlijk te buiten zijn gegaan. Ik maakte me zorgen, vooral over het effect van de eventuele groepsdruk, de reden, volgens mij, dat nogal wat kinderen verslaafd raken. Zij gaven mij te verstaan dat hun generatie anders is, dat zij niet geneigd zijn toe te geven aan sociale pressie. Zo zien zij dat. Zij zijn weliswaar opgegroeid in de provincie, in een beschermde, tamelijk comfortabele omgeving, dus grote steden zijn anders voor hen, maar zij hebben er het volste vertrouwen in dat ze niet zullen bezwijken.’

‘Victor Jara verloor zijn
leven doordat hij
hetzelfde werk deed –
zingen en liedjes
schrijven – als waar
wij ons mee bezig
houden en goed voor
worden betaald’

Als vervolgens de huidige trends in de dance-muziek ter sprake komen, is het even stil. ‘Wel, ik eh… vind veel van die dingen erg leeg. Er zijn echter mensen in die scene die goed bezig zijn, met visuele dingen en zo, wat me herinnert aan de psychedelische periode van vroeger, die ik destijds als tiener erg opwindend vond. Dat dat nu weer gebeurt, juich ik toe. Sommige van die elektronische grooves en ritmes zijn mij echter te veel van hetzelfde recht vooruit, totaal oninteressant.’

Toch sluit hij samenwerking met dance-artiesten niet uit. In feite is dat al gebeurd. Zo is de formatie The Grid van voormalige Soft Celler Dave Ball te horen op twee tracks van de langspeler A Week In The Real World, Part 1, het resultaat van een uitgebreide opnamesessie eind vorig jaar met musici uit alle windstreken van de wereld, een project dat inmiddels een vervolg heeft gekregen in een tweede serie met onder anderen klassiek violist Nigel Kennedy. Gabriel noemt ook Massive Attack. Dit collectief van DJ’s en technici was onder andere verantwoordelijk voor de dance-remix van de titeltrack van de CD Mustt Mustt van de Pakistaanse kampioen van de qawwali, Nusrat Fateh Ali Khan, een bewerking die menige purist grijze haren heeft bezorgd maar waarmee alle direct betrokkenen erg zijn ingenomen.

De versmelting van westerse opnametechnieken en etnische muziekstijlen is op Us verder geëvolueerd. Us combineert in zekere zin de songstructuren van So (met als duidelijkste voorbeeld de Stax-soul in Steam als regelrechte opvolger van Sledgehammer) met de gelaagdheid van Passion. Us kwam tot stand in nauwe samenwerking met Daniel Lanois in de rol van smaakbepalende producer. ‘Daniel is een geweldig iemand om mee samen te werken. Een van zijn kwaliteiten die ik het meest waardeer is zijn oor voor magie. Hij weet hoe hij mij moet stimuleren, zowel muzikaal als tekstueel, en misschien wel verder dan ik uit mezelf zou gaan.’

Gabriel hanteerde voor Us een manier van werken die nog het beste is te vergelijken met de wijze waarop een schilder accenten legt en de verf laag na laag opbrengt. Een duidelijk voorbeeld is het nummer Fourteen Black Paintings, dat is gebaseerd op de zwarte schilderijen die Gabriel aantrof in The Rothko Chapel in Houston, Texas. The Rothko Chapel is een omgevingsinstallatie die door de Amerikaanse schilder Mark Rothko (1903-1970) speciaal voor meditatieve doeleinden is ontworpen en die tegenwoordig vooral wordt gebruikt als een plaats waar grote geesten als Martin Luther King en Mahatma Gandhi worden herdacht. Gabriel noemt The Rothko Chapel een van de meest spirituele plaatsen die hij ooit heeft bezocht.

‘River, river carry me high, till’ the washing of the water will make it all alright,’ zingt Gabriel in Washing Of The Water. ‘Ik heb er nooit bewust over nagedacht, maar als ik er nu naar kijk, naar de hunkering die ik heb om het water over me te laten komen als een vorm van reiniging en loutering, dan is er zeker sprake van een soort van vurig spiritueel verlangen, denk ik.’

‘De moderne ecoloog die
waakt over het behoud
van de natuur kan zich
geconfronteerd zien met
de jager die ook moet
overleven’

Enkele jaren terug trad Peter Gabriel samen met Sting, Sinéad O’Connor, Jackson Browne en anderen in het kader van een Human Rights manifestatie op in Chili. Plaats van handeling was het nationale stadion in Santiago, een plek met een verleden waar de gemiddelde horrorfilm bij verbleekt tot een aflevering van Sesamstraat. Het is het beruchte stadion waarin Pinochets geheime politie, na de militaire coup die een einde maakte aan bewind en leven van de democratisch gekozen communistische president Salvador Allende, iedereen opsloot die van linkse sympathieën werd verdacht. Velen werden daar gemarteld en vonden onder afschuwelijke omstandigheden de dood. Een lugubere plaats om op te treden maar Gabriel ziet dat meer genuanceerd: ‘Natuurlijk jagen al die doden angst aan. Tegelijkertijd, en het kan als een cliché klinken, is het ook een manier om het leven te vieren, samen met deze mensen die zo positief en onbaatzuchtig zijn, ondanks de martelingen en het verlies van zovele verwanten. Het voelde wonderbaarlijk, omdat het een uitdrijving was van sommige van de geesten die daar rondwaren. Ik heb daar Jan Jara leren kennen, de vrouw van Victor Jara. Victor Jara verloor zijn leven doordat hij hetzelfde werk deed – zingen en liedjes schrijven- als waar wij ons mee bezig houden en goed voor worden betaald. Dan realiseer je je pas hoeveel geluk wij hebben.’

‘Er is altijd een vliegtuig om je weg te halen?’

‘Ja, om verschillende redenen deel je niet de ervaringen die zij hebben. Je kunt tamelijk gemakkelijk ontsnappen. Ik voel me daar soms erg vreemd over. Ik was een keer met een vriend van mij in het zuiden van Senegal, toen wij op zekere nacht wakker werden door geschreeuw, ergens aan het strand. Ik ging kijken en daar stond een grote woest uitziende man bij wat een boomstronk leek. Het was donker en ik kon niet zo goed zien wat er aan de hand was, tot er iemand met een fakkel kwam en wij ons realiseerden dat daar een reuzenschildpad lag. Die man wilde het dier doden. Voor hem betekende die schildpad voor maanden voedsel, terwijl hij ook nog eens een hoop geld kon krijgen voor het schild en de staart, een symbool van vruchtbaarheid. Schildpadden zijn echter beschermd, hier maar ook in Senegal. Het was een zwanger vrouwtje dat het strand op was gekomen om haar eieren te leggen. Wij probeerden van alles om het beest te redden, zeer tegen de zin van die man, die woedend met zijn machete begon te zwaaien. Het werd op een gegeven moment echt link. Gelukkig waren mijn vrienden zwart, zodat ik daar niet stond als de blanke koloniaal die wel eens even zal komen vertellen hoe iemand zijn leven moet regelen. Uiteindelijk heb ik hem een hoop geld betaald om de schildpad te laten gaan, nadat hij al begonnen was met zijn stok op het dier in te slaan. Zij mankeerde gelukkig niets. Ik was me er echter van bewust dat dit niet mijn land was en dat ik inging tegen wat zijn traditie en zijn trots van hem verlangden. Ik heb nog een foto gemaakt, zodat hij iedereen kon laten zien dat het echt een hele grote schildpad was. Voor hem was het belangrijk om dat dier te vangen. Ik had mijn twijfels, maar wat mij sterkte was de wetenschap dat ook de Senegalese regering de schildpad op de lijst van beschermde dieren heeft staan. Het was dus niet alleen een kwestie van Engelse weekheid. Wat het wel was: de moderne ecoloog die waakt over het behoud van de natuur en zich geconfronteerd ziet met een jager.’

‘Die ook moet overleven.’

‘Ja! Ik weet dus niet of ik gelijk had of niet. Ik kon er echter niet tegen dat die man dat beest zou afmaken.’

‘Maar het blijft moeilijk. Waar halen wij het recht vandaan om anderen te vertellen wat ze wel en niet mogen doen?’

‘Dat recht hebben we niet.’

Peter Gabriel

Popmuziek en politiek hebben zelden of nooit iets met elkaar te maken, vertelde tv-presentatrice Maartje van Weegen onlangs in het programma NOS-Laat. Niet echt bij de les gebleven daar in Hilversum. Het is juist de popmuziek die de afgelopen jaren een krachtige stem heeft laten horen in de strijd tegen schendingen van de mensenrechten, milieuvervuiling en Aids. Als geen ander belichaamt de Britse Peter Gabriel het politiek bewustzijn van pop.

‘Ik werk nog steeds voor Amnesty International, zoveel als mogelijk is. Vanaf het moment dat zij zich met muziek hebben ingelaten en zijn gaan werken aan de popularisering van Amnesty, is het ledenbestand van drie miljoen naar eenentwintig miljoen gestegen. Ik vind dat fantastisch. Veel van de mensen met wie zij zich nu bezig kunnen houden, behoorden daarvoor tot een volslagen vergeten groep. Naarmate ik meer rondreis en mensen ontmoet die gemarteld zijn of families die mensen verloren hebben door executies of bij acties van moordcommando’s, worden de dingen heel anders voor mij. Het is niet langer iets waarover je in de kranten leest, het is een gevoel voor een realiteit die levens kost die duidelijk wordt.’

Een wereld in verandering. Gisteren nog was het onmogelijk om zonder schuldgevoel in een sappige Granny Smith te bijten. Vandaag wordt er op initiatief van Amnesty International zelfs popmuziek gehoord op plaatsen met een verleden waar de gemiddelde horrorfilm bij verbleekt tot een aflevering van Sesamstraat. Niet zo lang geleden trad Peter Gabriel samen met Sting, Sinéad O’Connor, Jackson Browne en anderen in het kader van een Human Rights manifestatie op in Chili. Plaats van handeling was het nationale stadion in Santiago dat zo’n belangrijke rol speelt, niet alleen in de film Missing maar ook in de dramatische werkelijkheid waarnaar regisseur Constantine Costa-Gravas indertijd zijn rolprent (met een briljante rol van Jack Lemmon) heeft gemaakt. Het is het beruchte stadion waar Pinochets geheime politie, na de militaire coup die een einde maakte aan bewind en leven van de democratisch gekozen communistische president Salvador Allende, iedereen opsloot die van linkse sympathieën verdacht werd. Velen werden daar gemarteld en vonden onder afschuwelijke omstandigheden de dood. Gabriel: ‘Het voelde wonderbaarlijk, omdat het op een of andere manier een uitdrijving was van sommige van de geesten die daar rondwaren, maar ook voor Stings They Dance Alone… Wij stonden daar op het podium, met de moeders… en allemaal droegen ze foto’s van zonen en echtgenoten die verdwenen waren… Veel van diegenen van wie aangenomen wordt dat ze dood zijn, hebben nooit een behoorlijke begrafenis gehad, nooit is hun lijk gezien door hen die van hen hielden. Plotseling voel je dan hoe gelukkig je bent dat je in vrijheid kunt leven.’

You can blow out a candle
But you can’t blow out a fire
Once the flame begins to scratch
The wind will blow it higher
Oh Biko, Biko, because Biko…

Voor Peter Gabriel staat het leven, in welke vorm ook, voorop. Tien jaar geleden schreef hij een song over de in een Zuid-Afrikaanse politie-cel overleden strijder tegen Apartheid Steve Biko. Deze richtte als student medicijnen de South African Students Organization op. Biko was tevens een van de leiders van de South African Black Consciousness Movement. Hij was al diverse keren opgepakt voordat hij uiteindelijk definitief in hechtenis werd genomen. Een maand na zijn arrestatie liep hij een hersenbeschadiging op als gevolg van een ‘handgemeen’ met zijn politie-ondervragers. Hij werd toen over een afstand van 600 mijl overgebracht van Port Elizabeth naar het gevangenisziekenhuis in Pretoria, naakt op de laadklep van een politiewagen. Biko stierf, dertig jaar oud, op 12 september 1977, liggend op een kleedje in een hoek van zijn cel.

Peter Gabriel hoorde het nieuws van Biko’s dood op de dag dat dit wereldkundig werd gemaakt. ‘Onder de jonge leiders was Biko voor mij een sleutelfiguur. Als hij in leven was gebleven, zou hij iemand zijn geworden tegen wie jonge mensen overal ter wereld op konden kijken. Hij was meer dan alleen maar een zwarte Zuid-Afrikaanse leider. Je hoeft maar een klein beetje te lezen van wat hij geschreven heeft (Steve Biko: I Write What I Like – CCE), om te weten dat hij in vele opzichten een heel redelijk en vooral ook gevoelig mens was.’

HYSTERIE
Live Aid was het (officieuze) begin van de nieuwe bewustwording binnen de popmuziek. Sindsdien hebben muzikanten overal ter wereld zich ingezet voor de onderdrukte en noodlijdende medemens. Luid klinkt hun stem tegen schendingen van de mensenrechten, milieuvervuiling en AIDS.

Gabriel: ‘Als een artiest de wereld om hem heen vergeet, is de kans groot dat zijn werk leeg wordt, zo door te prikken. Ik vind het goed dat mensen zich weer bewust zijn geworden van hun politieke invloed, dat ze erachter gekomen zijn dat ze door hun aantal politici kunnen dwingen stappen te ondernemen. Maar je moet uitkijken. Zelf heb ik ooit meegedaan aan enkele manifestaties tegen de atoombom. Als je echter ziet wat voor hysterie daar soms bij komt kijken… daar kan ik me echt zorgen om maken. Vlak voor de tweede wereldoorlog was er ook sprake van een heel sterke vredesbeweging en als ik op mijn gevoel afga, dan zegt dat me dat angst sterk genoeg is datgene op te roepen wat haar voedt.’

Hij is er zich van bewust dat ‘overdaad schaadt’ ook van toepassing is in het geval van de bewustmaking door popmuziek. Tekenend in dit geval is dat Jim Kerr van Simple Minds in verband met de feestelijkheden rond ANC-leider Mandela, enkele maanden terug in het Londense Wembley stadion, enorm op Gabriel heeft moeten inpraten om hem ervan te overtuigen dat hij bij die gelegenheid absoluut Biko moest komen doen. Peter: ‘Ik had echt het gevoel dat er langzamerhand zoveel benefiet-concerten waren, dat het gevaar niet denkbeeldig was dat ze hun effectiviteit zouden verliezen en dat mensen er uiteindelijk zeer cynisch op zouden reageren. Dit was een heel speciale gebeurtenis, zeker in emotioneel opzicht, en ik ben blij dat ik erbij was. De andere overweging was dat ik als muzikant altijd heel fanatiek naar perfectie heb gestreefd, naar een goede organisatie, waarbij iedereen zich heel gedisciplineerd van zijn taak kwijt. En dat is echt een klus bij al die benefietoptredens. Het is vaak ook onmogelijk om voor dit soort eenmalige dingen je eigen band bij elkaar te krijgen. Ieder lid heeft zijn eigen projecten. Dat betekent dus dat je met de muzikanten van iemand anders moet werken. Dat kan geweldig zijn en soms heb ik er ook echt lol in. Je krijgt echter nooit dezelfde controle over de muziek. In Chili werkte ik bijvoorbeeld met de band van Sting, briljante muzikanten, maar toch… Sinéad liet me op het laatste moment weten dat ze misschien wel Don’t Give Up met mij wilde doen. We probeerden het en toen bleek haar stem minder geschikt, zodat het nummer aangepast moest worden. We hebben niet eens echt gerepeteerd, een beetje onder de lunch, en dan ineens sta je op een podium, voor een stampvol stadion en met een enorm publiek dat thuis naar de tv kijkt. Alles wat maar verkeerd kon gaan, ging verkeerd. De maat klopte niet, de akkoorden klopten niet, niets… Het nummer klapte volledig in elkaar. Dat wordt echt een klassiek collector’s item, de ultieme uitglijer. Ik ben er tenminste zeker van dat het op bootleg uit zal komen, haha.’

COMMUNICATIE
Enkele jaren terug meldde het gezaghebbende Amerikaanse tijdschrift Rolling Stone: ‘Het vreemdste aan hem is, dat hij net een mens is.’ Er speelt een zekere naïviteit door zijn denkbeelden. Hij heeft een onvoorwaardelijk vertrouwen in het goede van de mens en brengt zijn boodschap op een wijze die dicht in de buurt komt van zieltjes winnen voor een religie. Het maakt hem niet minder sympathiek. Zijn woorden zijn een getuigenis van de dromer Gabriel, de man die gelooft (hoopt) dat de generatie, die uiteindelijk de eenentwintigste eeuw vorm zal geven, meer in geestelijk ‘materialisme’ geïnteresseerd zal zijn dan in producten van de zogenaamde consumptie-maatschappij. Hij is ervan overtuigd dat daarbij een belangrijke rol is weggelegd voor de techniek, die ingrijpende veranderingen teweeg zal brengen.

Toen de industriële revolutie in het leven ingreep, werden vele mensen van het land naar de fabrieken gelokt. In de meeste gevallen was uitbuiting hun deel. Een reactie kon niet uitblijven. Marx en Engels ontwikkelden een nieuwe ideologie, die nog tot vandaag zijn invloed doet gelden, het zogenaamde ‘bankroet’ van het communisme ten spijt. De ontwikkelingen zoals die zich momenteel op het terrein van de informatica voordoen, zullen voor nog wezenlijker veranderingen zorgen. Zo zal bijvoorbeeld het begrip arbeid helemaal opnieuw moeten worden gedefinieerd en wordt de wereld door de steeds goedkoper wordende communicatiemiddelen steeds kleiner. Dit betekent een intensivering van de betrekkingen tussen de staten onderling, uitwisselingen op het gebied van kunst en samenwerking op zowel sociaal als wetenschappelijk terrein. Het begrip voor elkaar dat hierdoor kan ontstaan, zal van wezenlijke invloed zijn op de wijze waarop in de toekomst geschillen worden uitgevochten. De kans dat een conflict dusdanig escaleert dat er een oorlogssituatie ontstaat, wordt hierdoor hoogst waarschijnlijk sterk verminderd.

Het idee van een wereld waarin mensen elkaar moeten leren kennen, vormde jaren geleden voor Peter Gabriel de aanleiding om samen met een paar vrienden het idee uit te werken dat uiteindelijk resulteerde in het WOMAD-festival. De letters WOMAD staan voor World Of Music Arts And Dance. Het WOMAD-festival is inmiddels een jaarlijks weerkerend evenement geworden in veertien verschillende landen. Elk jaar treden tijdens WOMAD zowel gevestigde namen uit de popmuziek op als experimentele groepen en dans- en theatergezelschappen van overal ter wereld.

WOMAD moet niet als een politiek statement gezien worden, betoogt Gabriel. ‘WOMAD is op de eerste plaats een popfestival, waarbij gepoogd wordt allerlei cultuuruitingen in een popcontext te brengen. Daardoor ontstaat er een kanaal waarlangs mensen met elkaar kunnen communiceren.’

WOMAD heeft zich ook al vanaf de eerste aflevering in 1982 bezig gehouden met educatieve programma’s voor kinderen. Deze zijn inmiddels gemeengoed geworden op diverse scholen in Engeland en Ierland. Gabriel: ‘Je kunt er niet vroeg genoeg mee beginnen om kinderen kennis te laten maken en te leren omgaan met andere culturen. Als ze daar plezier in hebben, ben je al een heel eind op weg naar een wereld zonder racisme.’

PLATFORM
Een initiatief dat eveneens uit WOMAD voortkwam is het in wereldmuziek gespecialiseerde label Real World. Het is het directe resultaat van de jarenlange samenwerking tussen Peter Gabriel en de organisatie van WOMAD. De platen die bij Real World uitkomen, worden voor een groot deel opgenomen in het graafschap Wiltshire, in het zuiden van Engeland. Daar bouwde Gabriel de studio van zijn dromen, die hij bekostigde met de royalty’s van zijn succesalbum So. ‘Het grootste voordeel van succes is de onafhankelijkheid die je daarmee verwerft’, luidt een van zijn overtuigingen. De doelstelling van Gabriel is om met Real World een breed muziekplatform te creëren. Daarbij ligt de nadruk op muziek van muzikanten die afkomstig zijn uit andere culturen.

Onder de artiesten die recentelijk voor Real World platen opnamen, zijn Mari Boine Persen uit Lapland, The Guo Brothers uit China en Geoffrey Oryema, een vluchteling uit Oeganda. Van deze laatste verscheen onlangs de door Brian Eno geproduceerde langspeler Exile, waarop ook Gabriel zelf is te horen. Peter: ‘Voor het grootste deel probeer ik me niet met de opnamen te bemoeien. We hebben hier nu enkele bijzonder getalenteerde mensen werken die de techniek en de productie doen en wat dat betreft is het voor mij zoveel mogelijk: handen thuis. Met Geoffrey kon ik het echter niet laten. Hij vroeg mij zelf en eigenlijk was ik er ook best wel in geïnteresseerd hoe hij en Brian het samen zouden doen. Zijn plaat roept een atmosfeer op die tamelijk vreemd is, met elementen die bijna jaren zestig folky zijn en die toch een erg Afrikaans gevoel hebben. Hij komt uit Oeganda, maar zijn invloeden zijn veel breder. Voor mij heeft hij de meest interessante stem sinds Youssou N’dour.’

AMNESTY INTERNATIONAL
Gabriels Biko was de directe aanleiding voor Miami Steve Van Zandt om zich met politiek en Afrika bezig te houden, met uiteindelijk het Sun City Project, een muzikale oorlogsverklaring aan het Apartheidsbewind in Pretoria, als gevolg. Biko was ook de reden waarom Gabriel voor de eerste keer het Londense kantoor van Amnesty International binnen ging. Hij had wat boeken en folders nodig voor research. Zijn eerste persoonlijke betrokkenheid uitte zich in het schrijven van brieven aan regeringsleiders onder wiens gezag door Amnesty ‘geadopteerde’ politieke gevangenen vielen. Toen in juni 1986 Amnesty haar 25ste verjaardag vierde, werd Gabriel een van de belangrijkste supporters. Hij zei een promotietournee naar Spanje, Portugal en Japan af om op uitnodiging van Bono van U2 mee te doen aan The Conspiracy Of Hope Tour door de Verenigde Staten. Artiesten die meededen waren U2, Sting en The Police, Lou Reed en Bryan Adams en onderweg kwamen daar nog eens Bob Dylan, Tom Petty, Jackson Browne, Joan Baez, Joni Mitchell, Little Steven en Miles Davis bij.

De toer was opgezet naar een idee van Jack Healey, een van de directeuren van Amnesty. ‘In heel veel opzichten vormde Peter de kern van The Conspiracy Of Hope Tour,’ zegt Healey die zich de eerste avond in San Francisco nog zeer goed herinnert: ‘Ik maakte me echt zorgen hoe het zou gaan. Vanaf het moment dat we Peter hoorden, wisten we dat het oké was. Ons lot lag in de handen van een meester en wij waren razend enthousiast.’

Gabriel was niet de hoofdact en moest op voor The Police en U2. Healey: ‘Zij brachten allemaal heel verschillende elementen in. Ik wil niet idioot klinken maar ik vond Stings muziek meer de intellectuele kant belichamen. U2 was het explosieve gedeelte van de toer en Peter vormde het hart, zogezegd. Waar Amnesty zich zorgen over maakte was hoe de link met de rechten van de mens gelegd moest worden. En dat was waar Peter een sleutelrol vervulde, omdat Biko het allemaal verbond.’

Gabriels bemoeienis met Amnesty staat niet op zichzelf. Sinds zijn vertrek uit Genesis en het begin van zijn solocarrière heeft hij zich bijna onophoudelijk ingezet voor minderbedeelden, zij die de pech hadden in ongelukkige omstandigheden verzeild te raken. In augustus 1977 trad hij op tijdens het International Youth Festival Of Hope For Mankind, dat was georganiseerd in Ockenden bij Hasslemere, Surrey. Hij raakte onder de indruk van organisatrice Joyce Pearce, die na de oorlog een organisatie in het leven had geroepen om vluchtelingen te helpen zich in de U.K. te vestigen. Ze continueerde haar arbeid later door reddingsoperaties op touw te zetten voor oorlogsvluchtelingen van overal ter wereld en vooral ook viel zij op door haar inspanningen voor de Vietnamese bootvluchtelingen. Gabriel beschrijft haar als ‘een Engelse Moeder Teresa’.

Hij hield in de jaren die volgden contact met Joyce Pearce en dat leidde in 1986 tot een trip naar Costa Rica, om de helpende hand te bieden bij de activiteiten daar van de zogeheten Universiteit voor Vrede. Deze universiteit was het geesteskind van Rodrigo Carazo, van 1978 tot 1982 president van Costa Rica, een land dat zijn leger in 1948 had ontmanteld. Het handvest van de universiteit was in 1980 aangenomen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. De universiteit heeft een post-academische functie en biedt een overmaat van vredesstudies, van meditatie tot internationale disputen over buitenlandse schulden en vluchtelingen.

Gabriel werd gevraagd om hulp te bieden bij het Music For Peace-programma, opgezet om geld bij elkaar te krijgen voor het Global Computer Network van de universiteit, een soort databank die gebruikt kan worden door vredesbewegingen over de hele wereld. Hij stemde toe en op 16 september, uitgeroepen tot de Internationale Dag van de Vrede, trad Peter Gabriel op bij het gebouw van de Verenigde Naties in New York, waar hij vier songs deed. In zijn band speelden onder anderen Steven van Zandt en Youssou N’dour. Twee grote festivals volgden in Japan op 20 en 21 december, The Hurricane Irene Concerts, een samenwerkingsverband tussen de Universiteit voor Vrede, het Japanse Rode Kruis en Japan Aid. De opbrengst bedroeg 200.000 dollar. Later kwamen daar nog eens 100.000 dollar bij uit de verkoop van een concertvideo die in december 1987 uitkwam.

Gabriel ging in mei 1987 terug naar Centraal Amerika, naar Nicaragua, waar hij anderhalf uur sprak met president Daniel Ortega. ‘Ortega is iemand die heel gemoedelijk grappend met je kan praten, om van het ene moment op het andere bijna in huilen uit te barsten als hij vertelt over de oorlog en het moorden. Hij heeft een diepe indruk op mij gemaakt. Ik denk dat hij een hoop persoonlijke charme en charisma heeft, en een zachtmoedig soort kracht.’

De zanger ontmoette ook Tomas Borge, die tijdens het Sandinistische bewind minister van binnenlandse zaken was. ‘Hij is een nationale held, een kleine Napoleon, tamelijk snaaks maar ook een beetje angstaanjagend. Hij heeft onder Somoza veertien jaar in de gevangenis gezeten, waarvan een jaar met een zak over zijn hoofd. Hij had dus zijn redenen om bitter te zijn en hij wás bitter. Het is jammer dat later ook de Sandinisten zijn beschuldigd van schending van de mensenrechten, mensen die onder zijn jurisdictie vallen.’

IRONISCH
Als voorloper op een nieuwe Gabriel-langspeler, waarschijnlijk volgend jaar zomer, kwam onlangs een compilatie-album op de markt, Shaking The Tree, met de ironisch bedoelde subtitel Sixteen Golden Greats. De titel Shaking The Tree is ontleend aan een song die Gabriel samen met de Senegalese zanger Youssou N’dour brengt op diens langspeler The Lion. ‘Shaking The Tree was altijd al een titel die mij wel aanstond; toen ik met Youssou aan die song werkte, hebben we enorm veel plezier gehad. Op een of andere manier had het iets van teruggaan naar een appelboom en er nog een keer aan schudden, om te zien of er nog wat fruit aan hangt. In het begin had Youssou het in zijn hoofd om met deze song iets over de vrouwenbeweging in Afrika te zeggen. De vrouwen-beweging heeft daar nog een enorme weg te gaan. Hij wilde een song, tekstueel, over de achterstelling van vrouwen in Afrika en de manier waarop zij door mannen worden behandeld. Op die manier kreeg het beeld van Shaking The Three voor mij ook zoiets als het establishment door elkaar schudden. En ik hou van het beeld van die stam vast houden en het fruit eruit schudden… En ook… die tekening uit de zeventiende eeuw, gebruikt in de alchemie, van een man die horizontaal ligt, met een boom in plaats van een fallus.’ ●