Gavin Bryars was born in Yorkshire, England. His first steps in music were as a jazz bassist in the early sixties with improvisers Derek Bailey and Tony Oxley. He collaborated with composers John Cage and Cornelius Cardew, with the Hilliard Ensemble and the Arditti Quartet. He founded the Portsmouth Sinfonia and teamed up with Brian Eno for his legendary Obscure label.

The Sinking Of The Titanic was Bryars’ first major composition. The piece is based on the anthem that, according to legend, the six string players of the luxury liner RMS Titanic continued to play as their ship, on its maiden voyage from Southampton to New York City, disappeared into the waves of the Atlantic Ocean on 15 April 1912, having struck an iceberg a few hours earlier. Of the 2,201 people on board, 711 survived the disaster. The musicians were not among them.

Produced by Brian Eno in 1975 as the first release for Obscure, The Sinking Of The Titanic immerses the listener in a mesmerising and deeply moving world of eerie beauty, tragic and deeply touching. In the way the piece unfolds – a constantly repeated theme with elements added and removed – the music refers in part to a theory by the Italian Guiglielmo Marconi (1874-1937), the inventor of wireless telegraphy. He argued that sounds, once created, never die, only get weaker and weaker until we can no longer hear them.

The album that launched Brian Eno’s Obscure label is now being reissued on vinyl for the first time in almost half a century by the American label Superior Viaduct.

Magnum Opus

Many consider The Sinking Of The Titanic to be one of the highlights of the modern classical music canon. It is Gavin Bryars’ magnum opus. But there’s more. Side two of the album contains an equally impressive composition. Jesus’ Blood Never Failed Me Yet is based on a tape recording made by an old London tramp in the early seventies. Collaborators include Derek Bailey, Michael Nyman and John White.

The method that Bryars had used in The Sinking Of The Titanic was applied here as well. Jesus’ Blood Never Failed Me Yet is a composition with a story. In 1971, when Bryars was living in London, a filmmaker friend, Alan Power, was making a documentary about the homeless in London near Elephant & Castle and Waterloo Station. The director asked Bryars if he could help with the film’s sound tapes. It was while working on these tapes that the composer first heard the voice that was to play such an important part in his musical life. During the filming, some tramps were singing bits of opera, a folk song, a sentimental tune. One of them, an old man, not drunk like the others, sang a religious song: Jesus’ Blood Never Failed Me Yet. His voice was as fragile as thin-blown glass, yet powerful in his faith in the God who would eventually take him into His loving arms: “There’s one thing I know, for He loves me so…” However, the section containing this song was cut from the film and ended up in the possession of Bryars, who was given all the unused tapes. When the composer later played the tape at home, he discovered that the old man’s singing somehow matched his own piano playing perfectly, especially the first part, which had an almost hypnotic effect. He made a loop of it, initially with the intention of using it in a Pop Art or Minimal Art production, but eventually found the material too complex and rich in its own way to be used “for something so simple”.

The story goes that while Bryars was working in the studio and went to the canteen for a cup of coffee or something, he left the door of the room where the tape was playing open and when he came back he was surprised to find that the atmosphere had changed. People were much quieter than usual, and some were crying softly, captivated by the voice of a tramp on a tape that was still playing, and the composer realised that he had something on his hands that he would have to handle very carefully.

To cut a long story short, Bryars orchestrated the work and a first version was released on an LP by Brian Eno’s Obscure Records in 1975. However, as it was intended for vinyl, the recording was on the short side. So the composer seized the opportunity to record a new Jesus’ Blood (now on CD) for Philip Glass’s Point Music label, with, among others, Tom Waits, whose voice joins that of the tramp at the end of the recording and lifts it up.

“He maintained that optimism, that simple belief, that life is fundamentally a good thing” – (Gavin Bryars on the unknown singer of Jesus’ Blood)

Consoling Power

In the opinion of many, Jesus Blood Never Failed Me Yet has a great power of consolation, which the old singer himself had never heard in the version by Bryars. Attempts were made to find out something about him during the first recording in 1975, but all inquiries came to nothing.

Bryars would have liked to share his royalties with the man, he said when I spoke to him about Jesus’ Blood in the early nineties, but unfortunately no one knew his name. Bryars: “It was clear during the filming that he had only a few months to live. He was well into his eighties and very weak from living on the streets. Nobody knew who he was. But suddenly, while we were doing the first shots, there he was. He was joking around with the film crew, playing a game where they exchanged hats. We know nothing about him, which in a way makes it all the more poignant. I would have liked to meet him. I would have liked to have had him in the studio for the first recordings, so that he could hear how his voice sounded with an orchestra in a way that he had never heard before”.

The composer was aware of the great emotional impact Jesus’ Blood had on people, but, he added, it was never his intention to create a piece with a preconceived plan to reach people on that level.

“In fact, I was trying to recapture and extend the feeling I myself had when I first heard that voice, which moved me deeply. I certainly did not want to distort that voice into something completely different. The voice had to remain the same, just in a different setting to take the melody to the next level. Out of respect for the voice, the music became what it is, not to make it an emotional piece. It became an emotional piece; I find it an emotional piece to listen to; others find it an emotional piece to listen to. I know a lot of people for whom the old Obscure record was very important, Tom Waits for example. When I first met Tom, he told me that he had lost his copy and he really wanted another one because it was his favourite record, because he had a particularly emotional experience with it once. I once worked for a while with a French film actress who is now dead, Delphine Seyrig. While I was working with her, her mother died. Her son, who had a copy of the record, kept playing this music, over and over again, for days on end, and for her, she said, it kept her going through the period of grief she was going through. It’s a very personal thing, and there’s no way I can consciously make it happen. I can’t sit down at my desk and come up with a piece that will free people from their worries. Ultimately, it’s a by-product of the voice of the man who sings on this record, a man who was very close to death and who sang that the blood of Jesus never failed him, whereas if there was anyone who was forsaken by Jesus, it was this man. But he kept that optimism, that simple faith that life is basically a good thing”.

Jesus’ Blood Never Failed Me Yet: music in harmony with the times, then and now.

“Jesus’ blood never failed me yet

Never failed me yet
Jesus’ blood never failed me yet
There’s one thing I know
For He loves me so…”

Gavin Bryars – The Sinking Of The Titanic / Jesus’ Blood Never Failed Me Yet
Superior Viaduct | Konkurrent
Various Artists ‘The Complete Obscure Records Collection – 75/78’
Dialogo

*The Complete Obscure Records Collection – 75/78 is a historic 10 LP and 10 CD box set featuring the complete output of Brian Eno’s influential Obscure Records label. Co-curated by Eno, Gavin Bryars and Michael Nyman, the collection includes debut recordings by Bryars, Nyman, John Adams, Christopher Hobbs, David Toop, Max Eastley, Jan Steele, Simon Jeffes/The Penguin Café Orchestra and Harold Budd, as well as key compositions by John Cage, Tom Phillips and John White.

Gavin Bryars werd geboren in Yorkshire, Engeland. Zijn eerste stappen in de muziek zette hij als jazz-bassist begin jaren zestig met improvisatoren Derek Bailey en Tony Oxley. Hij werkte samen met de componisten John Cage en Cornelius Cardew, met het Hilliard Ensemble en het Arditti Quartet. Hij richtte het Portsmouth Sinfonia op en ging met Brian Eno in zee voor diens legendarische Obscure-label.

The Sinking Of The Titanic was Bryars’ eerste grote compositie. Het stuk is gebaseerd op de hymne die, volgens de overlevering, de zes strijkers van het scheepsorkest van het luxe Britse passagiersschip RMS Titanic niet ophielden te spelen toen hun schip tijdens zijn eerste reis, van Southampton naar New York City, op 15 april van het jaar 1912 in de golven van de Atlantische Oceaan verdween, nadat het enkele uren eerder op een ijsberg was gevaren. Van de 2201 mensen die aan boord waren, overleefden er 711 de ramp. Onder hen waren niet de musici.

The Sinking Of The Titanic, in 1975 geproduceerd door Brian Eno als eerste release voor Obscure, voert de luisteraar binnen in een hypnotiserende en aangrijpende wereld vol onaardse schoonheid, tragisch en diep ontroerend. De muziek refereert in de manier waarop het stuk zich ontwikkelt – een voortdurend herhaald thema waar elementen aan worden toegevoegd en weer weggehaald – onder andere aan een theorie van de Italiaan Guiglielmo Marconi (1874-1937), de uitvinder van de draadloze telegrafie. Die betoogde dat geluiden, eenmaal opgewekt, nooit zullen sterven, alleen maar zwakker en zwakker worden, tot we ze uiteindelijk niet meer (kunnen) horen.

Het album waarmee Brian Eno’s Obscure-label ooit van start ging beleeft nu, na bijna een halve eeuw, bij het Amerikaanse label Superior Viaduct de allereerste heruitgave op vinyl.

Opus Magnum

Velen beschouwen The Sinking Of The Titanic als een van de hoogtepunten uit de canon van de modern-klassieke muziek. Het is Gavin Bryars’ opus magnum. Maar er is meer. Kant twee van het album bevat een minstens zo indrukwekkende compositie. Jesus’ Blood Never Failed Me Yet is gebaseerd op een bandopname van een oude Londense zwerver in het begin van de jaren zeventig. Medewerkenden zijn onder anderen Derek Bailey, Michael Nyman en John White.

De werkwijze die hij bij The Sinking Of The Titanic had gebruikt, paste Bryars ook hier toe. Jesus’ Blood Never Failed Me Yet is een compositie met een verhaal. In 1971, toen Bryars in Londen woonde, maakte Alan Power, een bevriende filmmaker, een documentaire over de daklozen die zich in Londen bij Elephant & Castle en Waterloo Station ophielden. De regisseur vroeg Bryars of hij met de geluidsbanden van de film kon helpen. Toen hij daarmee bezig was, hoorde de componist voor het eerst de stem die later zo’n belangrijke rol in zijn muzikale leven zou spelen. Terwijl ze werden gefilmd zongen sommige zwervers, stukjes opera, een volksliedje, een sentimenteel deuntje. Een van hen, een oude man, niet dronken zoals anderen, zong een religieus lied: Jesus’ Blood Never Failed Me Yet. Zijn stem was breekbaar als dun geblazen glas, maar tegelijkertijd krachtig in zijn vertrouwen op de God die hem uiteindelijk in zijn liefdevolle armen zou opnemen: “There’s one thing I know, for He loves me so…” Het gedeelte waarin dit lied zat, viel echter af voor de film en kwam in het bezit van Bryars die alle niet gebruikte tapes kreeg. Toen de componist de band later thuis afspeelde, ontdekte hij dat het zingen van de oude man op een of andere manier perfect aansloot bij zijn eigen pianospel en dat met name van het eerste deel een bijna hypnotische werking uitging. Hij maakte er een loop van, in eerste instantie om deze te gebruiken in een Pop Art of Minimal Art productie, maar uiteindelijk vond hij het materiaal te complex en te rijk in zijn soort om het “voor zoiets simpels te gebruiken”.

Het verhaal gaat verder dat Bryars, toen hij in de studio aan het werk was en op een gegeven moment naar de kantine ging voor een kop koffie of zoiets, de deur open liet staan van de ruimte waarin de tape speelde en dat hij, toen hij terugkwam, tot zijn grote verbazing de atmosfeer sterk veranderd vond. Mensen waren veel minder lawaaiig dan gebruikelijk en een paar zaten zachtjes voor zich uit te huilen, in de ban van de stem van een zwerver op een tape die nog altijd speelde, en de componist realiseerde zich dat hij iets in handen had waar hij heel voorzichtig mee om moest gaan.

Om een lang verhaal kort te maken: Bryars maakte een orkestratie van het werk en een eerste versie kwam in 1975 terecht op een elpee die uitkwam bij Brian Eno’s Obscure Records. Deze opname was evenwel, omdat ze voor vinyl-plaat was, aan de korte kant. De componist greep dan ook gretig toe, toen hem de kans werd geboden om voor het label Point Music van Philip Glass een nieuwe Jesus’ Blood (nu voor CD) op te nemen, met onder anderen Tom Waits, wiens stem zich aan het eind van de opname bij die van de zwerver voegt, en hem optilt.

“Hij bleef dat optimisme houden, dat eenvoudige geloof, dat het leven fundamenteel een goed iets is”
(Gavin Bryars over de zanger van Jesus’ Blood)

Troostende kracht

Van Jesus Blood’ Never Failed Me Yet gaat volgens velen een grote, troostende kracht uit, die de oude zanger zelf nooit in Bryars’ versie heeft gehoord. Men had bij de eerste opname in 1975 geprobeerd iets over hem te weten te komen, maar alle naspeuringen leverden niets op.

Bryars had graag zijn royalty’s met de man willen delen, zei hij, toen ik hem begin jaren negentig over Jesus’ Blood sprak, maar helaas kende niemand zijn naam. Bryars: “Het was tijdens de filmopnamen al duidelijk dat hij nog slechts een paar maanden had te leven. Hij was een eind in de tachtig en door het leven op straat erg verzwakt. Niemand wist wie hij was. Maar plotseling, terwijl we de eerste opnamen maakten, was hij daar. Hij dolde een beetje met de film-crew, met wie hij een spel speelde waarbij ze elkaars hoeden opzetten. We weten niets over hem, wat het in zekere zin allemaal nog aangrijpender maakt. Ik had hem graag leren kennen. Ik had hem graag in de studio gehad, bij de eerste opnamen, zodat hij kon horen hoe zijn stem klonk, samen met een orkest, op een manier zoals hij die nog nooit eerder had gehoord.”

De componist was zich bewust van de grote emotionele uitwerking die Jesus’ Blood op mensen had, maar, voegde hij eraan toe, het was nooit zijn bedoeling geweest om een stuk te maken met het vooropgezette plan om mensen op dat niveau aan te spreken.

“In feite probeerde ik het gevoel dat ik zelf had, toen ik voor het eerst die stem hoorde, die me erg aangreep, om die ervaring, dat gevoel terug te krijgen en te verlengen. Die stem zo vervormen dat het resultaat iets totaal anders zou zijn, wilde ik zeker niet. De stem moest hetzelfde blijven, alleen in een ander soort omgeving, om zo de melodie naar een volgend niveau te tillen. Uit respect voor de stem is de muziek geworden zoals ze is, niet om er een emotioneel stuk van te maken. Het werd een emotioneel stuk; ík vind het een emotioneel stuk om naar te luisteren; anderen vinden het een emotioneel stuk om naar te luisteren. Ik ken heel veel mensen voor wie de oude Obscure-plaat heel belangrijk was, Tom Waits bijvoorbeeld. Toen ik Tom voor het eerst ontmoette, vertelde hij mij dat hij zijn exemplaar kwijt was en zo graag een andere wilde, omdat het zijn favoriete plaat was, omdat hij daar ooit een bijzonder emotionele ervaring mee had beleefd. Ik heb ooit een poosje gewerkt met een Franse filmactrice die nu dood is, Delphine Seyrig. In de tijd dat ik met haar werkte, stierf haar moeder. Haar zoon die een exemplaar van de plaat had, bleef die muziek spelen, keer op keer, dagen achter elkaar en voor haar was dat, zei ze, wat haar het meest overeind had gehouden in die periode van rouw waarmee zij klaar moest zien te komen. Het is een heel persoonlijk iets en er is geen enkele manier waarop ik dat bewust tot stand kan brengen. Ik kan niet achter mijn werktafel gaan zitten om daar een stuk te bedenken dat mensen van hun zorgen verlost. Dat is uiteindelijk een bij-product van de stem van de mens die op die plaat zingt, een man wiens eigen dood heel dichtbij was en die zong dat het bloed van Jezus hem nooit in de steek liet, terwijl, als er iemand was die door Jezus aan zijn lot was overgelaten, het die man was. Maar hij bleef dat optimisme houden, dat eenvoudige geloof, dat het leven fundamenteel een goed iets is.”

Jesus’ Blood Never Failed Me Yet: muziek in harmonie met de tijd, toen én nu.

“Jesus’ blood never failed me yet
Never failed me yet
Jesus’ blood never failed me yet
There’s one thing I know
For He loves me so…”

The Sinking Of The Titanic / Jesus’ Blood Never Failed Me Yet
Superior Viaduct | Konkurrent
Various Artists ‘The Complete Obscure Records Collection – 75/78’
Dialogo (o.a. via Soundohm)

The Complete Obscure Records Collection – 75/78 is een historische 10 LP en 10 CD box met de complete output van Brian Eno’s invloedrijke Obscure Records label. De collectie, die mede is samengesteld door Eno, Gavin Bryars en Michael Nyman, bevat debuutopnamen van Bryars, Nyman, John Adams, Christopher Hobbs, David Toop, Max Eastley, Jan Steele, Simon Jeffes/The Penguin Café Orchestra en Harold Budd, evenals belangrijke composities van John Cage, Tom Phillips en John White – de gezamenlijke output van Obscure Records is een belangrijke mijlpaal in de geschiedenis van het minimalisme, moderne compositie en experimentele muziek, en legde de basis voor de opkomst van de ambient muziek. De box biedt een uniek inzicht in de experimentele muziekscene van de jaren 1970 en de oorsprong van de ambient muziek. Met diepgaande essays en archiefmateriaal is deze release essentieel voor fans van minimalisme en moderne compositie.

Kip Hanrahan, Michael Mantler en Heiner Goebbels zweren alledrie bij de combinatie van muziek met literatuur. Producer Hal Willner is de initiator van projecten rond de muziek van Nino Rota, Thelonious Monk en Kurt Weill, terwijl hij recentelijk met een even indrukwekkende als gevarieerde lijst van artiesten een selectie uit het Disney Book Of Songs opnam.

Hal Willner produceerde platen van onder anderen Roomful Of Blues en Marianne Faithfull. Hij heeft echter vooral een reputatie opgebouwd als de man die de meest uiteenlopende artiesten weet samen te brengen en te stimuleren tot daden die vaak ver verwijderd zijn van hun oorspronkelijke achtergronden. Dat begon enkele jaren terug met de langspeler Amarcord Nino Rota, een ode aan de Italiaanse componist die de muziek schreef voor de meeste Fellini-films. Bijdragen waren er van onder anderen Carla Bley en Winton Marsalis. Volgende projecten waren That’s The Way I Feel Now, opgedragen aan Thelonious Monk, met Joe Jackson en Donald Fagen, en Lost In The Stars, een verzameling composities van Kurt Weill, met als vertolkers opvallende popvocalisten als Sting, Lou Reed en Marianne Faithfull.

Willners nieuwste langspeler Stay Awake verschilt in zoverre van zijn voorganger dat er ditmaal geen sprake is van een centrale componist. Voor Stay Awake deed de producer een fikse greep in het uitgebreide archief van Disney-songs, vaak wereldberoemde liedjes waarmee verschillende generaties zijn groot geworden. Wie kent ze niet: Hi Hi Diddle Dee Dee, Heigh Ho, Whistle While You Work, Pink Elephants On Parade en Zip-A-Dee-Doo-Dah? Deze liedjes werden door verscheidene componisten geschreven, onder wie Sammy Cahn en de broers Richard en Robert Sherman. Onder de artiesten die Willner deze keer de studio in wist te lokken waren Herb Alpert, Ringo Starr, Harry Nilsson, Los Lobos, James Taylor, Bonnie Raitt en Branford Marsalis. En wat te denken van Tom Waits als sinistere Heigh Ho hopman van de zeven dwergen of Sinéad O’Connor die met een ‘valse’ ondertoon in haar stem vorm geeft aan de mythe waarmee eeuwenlang jonge maagden een mentale kuisheidsgordel werd aangemeten? Someday My Prince Will Come, dus. Sinéad gelooft daar hoorbaar niet in. Een slimme meid!

Ondanks de medewerking van vele rockcoryfeeën hadden Willners projecten in het verleden veelal een jazz-basis. De aanwezigheid van pianiste-componiste Carla Bley op alledrie de langspelers was daar natuurlijk niet helemaal vreemd aan, netzomin als die van arrangeur Sharon Freeman. Op Stay Awake schitteren beiden door afwezigheid. In plaats daarvan drukken assistent producers Van Dyke Parks en Mark Bingham hun stempel op deze Various Interpretations Of Music From Disney Films. Het resultaat heeft ditmaal dan ook meer een pop-uitstraling. Willner zelf verwerpt dergelijke labels. ‘Je kunt James Taylor en The Replacements toch moeilijk vergelijken met Yma Sumac of Aaron Neville,’ zegt hij in een interview met Ronnie Randall van het muziekblad Option. ‘Maar daar gaat het ook niet om. Ik probeer een steeds bontere groep artiesten samen te stellen. Daarbij moet de integriteit van de originele muziek ten koste van alles worden bewaard.’

Zelfs Tom Waits kan
Stay Awake niet
duisterder maken dan
de films al waren

SCIENCE FICTION
Zijn dagelijkse brood verdient Willner in de film- en televisiewereld. Tevens schrijft hij muziek voor de populaire Amerikaanse TV-show Saturday Night Live. Door deze connecties heeft het Hal nooit zoveel moeite gekost om in contact te komen met de mensen die in zijn projecten participeren. Vele artiesten die eerder met hem werkten hadden graag aan Stay Awake mee willen doen. Willner besliste anders. ‘Als ik steeds maar weer met dezelfde mensen werk gaat dat ten koste van de spontaniteit. Ik word tegenwoordig door ontzettend veel mensen benaderd. Maar meestal was ik het die de artiest uitkoos en de song die hij of zij moest coveren. De enige uitzonderingen die ik deze keer heb gemaakt waren voor Don Was die zijn eigen concept had voor een track die hij met Bonnie Raitt wilde doen en voor Harry Nilsson die er echt op stond om Zip-A-Dee-Doo-Dah uit te voeren.’

Hal Willner gaat op Stay Awake tegenstellingen niet uit de weg. Er klinkt sinisterheid door in sommige tracks, horror en gruwel, echter stralen anderen louter onschuld of jolijt uit. Stay Awake klinkt dan ook als een soundtrack voor een film als Blue Velvet, waarin heden en verleden elkaar ontmoeten in het griezelige schemergebied van de science fiction-werkelijkheid die alom om ons heen is. Willner bereikt dit effect door zonder enig gevoel voor nostalgie achterom te kijken. ‘Je herinnert het je misschien niet meer – veel van die dingen heb je tenslotte voor de laatste keer gezien toen je nog een kind was – maar sommige van die films waren bijzonder gruwzaam. Ik heb Bambi onlangs weer eens gezien. Daar zit echt alles in: leven en liefde maar ook dood, angst en woede. Zelfs Tom Waits kan Stay Awake niet duisterder maken dan de films al waren, ha-ha.’

AUTOBIOGRAFISCH

Ongeveer tegelijkertijd met Willners Stay Awake lag er einde vorig.jaar ook weer een nieuw product uit de American Clavé-stal van die andere muzikale duizendpoot Kip Hanrahan in de winkel: Conjure – Cab Callowy Stands In For The Moon. Beide producers worden nogal eens met elkaar vergeleken. Hanrahan vindt dit volslagen onzin. ‘Je kunt me natuurlijk overal mee vergelijken. Ik hou van wat Hal doet maar onze werkwijzen zijn totaal verschillend. We zijn allebei joods en dat is zo’n beetje de enige overeenkomst. Mijn muziek is sterk autobiografisch. Omdat ieder project weer anders is moet ik telkens weer op zoek gaan naar de juiste muzikanten. Ik worstel met de band en regisseer de hele zaak in zekere zin. Misschien dat we elkaar daarin vinden. Hal gaat echter uit van reeds bestaande muziek en zoekt muzikanten om daar een bepaalde draai aan te geven, waarbij iedere song door een andere band wordt gespeeld. Zijn muzikanten komen opdraven, doen wat van hen verlangd wordt en vertrekken weer. Van de muzikanten die aan mijn platen meewerken verlang ik dat ze hun eigen werkwijze inbrengen. Veranderingen daarin ontstaan pas tijdens het werkproces. In mijn geval zit er denk ik ook veel meer passie van de spelers zelf in de muziek, omdat ze veel meer bij de hele productie zijn betrokken. Om die reden vind ik mijn platen veel meer kracht hebben dan die van Hal, wat overigens niet wil zeggen dat ze daardoor beter zouden zijn. Hal ziet zichzelf meer als een coördinator. Ik ben een componist die moet knokken om zijn platen zo te laten klinken dat ze iets van hemzelf laten horen. Wat dat betreft ben ik veel egocentrischer dan Hal.’

MAGISCH REALISME
Kip Hanrahan werd vierendertig jaar geleden in de Newyorkse Bronx geboren. De muziek waarmee hij opgroeide was latin. Niet dat hij toen al echt een passie had voor de ritmes die later een groot deel van zijn muzikale verrichtingen zouden gaan bepalen maar dat geluid was er gewoon overal. ‘Zoals iedereen weet is latin de muziek van The Bronx. Daar valt met geen mogelijkheid aan te ontkomen. Maar ik denk dat de eerste muziek waar ik bewust naar heb geluisterd TV-commercials waren. En filmmuziek. Ik zag als kind tenminste heel wat films. Geen pop. Ik heb nooit bewust voor popmuziek gekozen. Toen ik naar de middelbare school ging luisterde ik naar Miles. Dat was dé manier om je te onderscheiden. Rock maakte ook niet echt deel uit van mijn sociale omgeving. Nu vind ik dat jammer. Ik zou toch een andere kijk op het leven hebben als ik de pop van binnenuit begreep in plaats van, zoals ik nu doe, popelementen van buitenaf aan mijn muziek toe te voegen.’

Als zoveel van zijn leeftijdgenoten greep Hanrahan in eerste instantie naar de gitaar. Uiteindelijk bekwaamde hij zich als percussionist. Hij maakte films en verrichtte wat diensten voor regisseurs als Bertolucci en Godard. Hij raakte bevriend met pianiste Carla Bley en trompettist Michael Mantler en werkte twee jaar als PR-man voor The Jazz Composer’s Orchestra. ‘Erg interessant was dat niet. Maar ik heb er in ieder geval geleerd hoe een plaat te produceren, hoe de marketing te doen en hoe je eigen label aan de man te brengen zonder dat je er de controle over verliest.’

In de herfst van 1979 werkte Kip samen met Ishmael Reed aan het script voor een magisch-fictieve film. Reed is een zwarte Amerikaanse schrijver die in zijn werk een magisch realisme hanteert dat teruggrijpt naar de traditionele vertelwijzen van de West-Afrikaanse Griots. In deze literaire traditie wordt niet alleen de ene waarheid beschreven maar komt ook de ogenschijnlijke waarheid ter sprake, de diepere waarheid en de mogelijke waarheid. In de film die Hanrahan en Reed in gedachten hadden zou jazzpianist Cecil Taylor zichzelf moeten spelen. De speurtocht naar de nodige financiën eindigde echter in een catastrofe en Hanrahan besloot zich voorlopig alleen nog maar met muziek bezig te houden. Onder het motto ‘Niet op celluloid dan maar op vinyl’ werd een eerste plaat opgenomen: Conjure – Music For The Texts Of Ishmael Reed. Een indrukwekkende lijst van medewerkers maakte deze langspeler tot een complete Who’s Who: Allen Toussaint, Taj Mahal, David Murray, Steve Swallow, Lester Bowie, Carla Bley, Carman Moore, Milton Cordona, Olu Dara, Jamaaladeen Tacuma, Billy Hart, Robert Jason, Puntilla Orlando Rios en Kenny Kirkland en natuurlijk Kip Hanrahan en Ishmael Reed. Velen van hen plus soulgigant Bobby Womack zijn eveneens van de partij op het vervolg Cab Calloway Stands In For The Moon. ‘De onlangs overleden Cab Calloway was een van de beroemdste Hi-De-Ho performers van de laatste twee Amerikaanse generaties. Hij was een Griot-zanger. Ooit van Minnie The Moocher gehoord?’ In de opvattingen van Hanrahan slaat deze titel dus echt wel ergens op.

SEX
Naast zijn samenwerking met Reed produceerde Hanrahan platen voor onder anderen Arto Lindsay’s voormalige no wave-formatie DNA. Hij werkte nauw samen met percussionist Milton Cordona en met tango-specialist Astor Piazzolla. Tevens bracht hij diverse langspelers onder zijn eigen naam uit. De laatste – Days And Nights Of Blue Luck Inverted – is volgens hem de meest extraverte plaat die hij ooit heeft gemaakt. ‘Days And Nights gaat over alle aspecten van de seksualiteit, over obsessies. Het is niet zozeer een beschrijving als wel een illusie, een mooie illusie. Het is de meest autobiografische plaat die ik ooit heb gemaakt. Days And Nights staat het dichtst bij wie ik zelf ben.’

Dat Hanrahan een buitengewoon grote belangstelling koestert voor alles wat met seksualiteit te maken heeft kan iedereen zelf ervaren die naar zijn platen luistert. In dat kader gezien zorgt het ruime gebruik dat Hanrahan bij al zijn projecten van Cubaanse ritmes en aanverwante Zuidamerikaanse invloeden maakt voor een direct op de onderbuik gerichte meerwaarde, al is dat niet de reden waarom de producer in deze muzieksoorten is geïnteresseerd. ‘Om ergens sex in te horen heb ik dat soort ritmes niet nodig. Ik kan overal sex in horen. De sex in mijn muziek is puur autobiografisch en heeft nauwelijks iets met de instrumentatie te maken. Dat is heel anders bij de muziek van Astor. Daar zit de seksualiteit ook echt in de muziek.’

Op zijn langspelers maar ook in de bands waarmee Hanrahan toert functioneren vaak relatief onbekende en zelfs anarchistisch ingestelde instrumentalisten naast mensen die hun sporen in de muziek al ruimschoots hebben verdiend. ‘Eigenlijk is dat op een heel natuurlijke wijze zo gegroeid. Er zijn nu eenmaal muzikanten die je heel goed kent en anderen die helemaal onbekenden zijn. Ik dacht dat het fantastisch zou zijn om die twee te combineren. Sommige muzikanten spelen vaak te veel noten terwijl anderen slechts in staat zijn er twee achter elkaar voort te brengen. Zet je ze naast elkaar dan dwing je ze in een situatie waarin ze daar iets aan zullen moeten doen. Arto Lindsay was zo’n volkomen onvoorspelbaar element. Als de anderen te veel op hun professionaliteit gingen draaien was Arto er altijd om ze een halt toe te roepen.’

Net als Arto Lindsay is ook de vroegere zanger-bassist van de legendarische rockformatie Cream Jack Bruce zo’n naam die steeds weer opduikt zogauw er sprake is van bijzondere muzikale projecten. Bruce speelde zowel een prominente rol bij de totstandkoming van Hanrahans dubbelalbum Desire Develops An Edge als bij het daaropvolgende Vertical’s Currency. Ook op Days And Nights is Jack Bruce aanwezig, al is het slechts in ‘bescheiden’ mate als bassist. ‘Zogauw er echter een project komt waarvan ik het idee heb dat Jack mee moet doen, bel ik hem meteen op. Ik hou van die man, echt waar. Ik ken weinig mensen die zo oprecht en zo integer zijn als juist hij.’

SOMBER
Een van de eersten die zich met allerlei vormen van muzikale grensoverschrijdingen bezighield is de in 1943 in Wenen geboren trompettist Michael Mantler. Na eerst een tijdje met Cecil Taylor te hebben gespeeld vormde Mantler samen met Carla Bley The Jazz Composer’s Orchestra. Hoewel hij later regelmatig met de Carla Bley Band toerde vond Mantler toch nog voldoende tijd om zo’n tien solo-albums op te nemen. Daarbij paste hij net als Hanrahan later zowel de instrumentatie als de personele bezetting per project aan en creëerde hij op zijn eigen unieke wijze een vreemd soort donkere en vaak sombere muziek. Lijnen naar bestaande categorieën als jazz, rock of moderne klassiek muziek waren daarbij nauwelijks te ontdekken. En nog altijd niet.

Mantler heeft bij al zijn projecten altijd een duidelijke voorkeur aan de dag gelegd voor karaktervolle stemmen. Hij werkte met Jack Bruce samen voor de op een tekst van Samuel Beckett gebaseerde langspeler No Answer. Het voormalige Cream-lid was eveneens van de partij toen op 8 februari 1987 tijdens het 1 ste Internationale Art Rock Festival in de Kongreshalle in Frankfurt Live werd opgenomen. Bruce is samen met Marianne Faithfull en Robert Wyatt te horen op Mantlers meeste recente langspeler Many Have No Speech. Voor Many Have No Speech stelde Mantler een bloemlezing samen uit gedichten van Samuel Beckett, Ernst Meister en Philippe Soupalt. De muziek wordt uitgevoerd door een 42 personen tellend (en dus wat buitenmaats uitgevallen) kamerorkest. Deze instrumentatie zorgt voor een sfeer van verlatenheid, die slechts wordt opengebroken door solo’s van de trompettist zelf en van de voormalige gitarist van 10CC Rick Fenn.

De reden waarom Mantler voor Many Have No Speech voor maar liefst drie vocalisten koos ligt in de diversiteit van de onderling zeer verschillende stemmen. ‘Zowel Bruce als Faithfull als Wyatt bezitten een enorme dramatische kracht,’ legt de componist uit. ‘Dat aspect is absoluut noodzakelijk om de intentie van de teksten over te kunnen brengen. Ik wilde stemmen met karakter en op een natuurlijke wijze een beetje rauw, ongepolijst, gebroken zelfs, met de nadruk op expressiviteit maar toch muzikaal. Alledrie hebben ze deze kwaliteiten. De verschillen zorgen voor de interessante contrasten in de muziek en de poëtische volgorde van het album.’

Hanrahan legde al uit dat het veel muziek alleen maar ten goede zou komen als meer instrumentalisten met schrijvers zouden gaan samenwerken. ‘Er worden zoveel teksten geschreven die echt nergens op slaan, die volledig bullshit zijn. Waarom niet de woorden bij jouw muziek laten schrijven door iemand die werkelijk wat te zeggen heeft?’

Mantler is het in grote lijnen met Hanrahan eens. ‘Ik heb de laatste tien jaar voornamelijk instrumentale muziek gemaakt en wilde wel weer eens met stemmen werken. Ik voel me echter niet bekwaam om teksten te schrijven. Aan de andere kant kende ik echter geen enkele schrijver die ik het toevertrouwde dat hij bij mijn werk de woorden zou leveren. Dus zocht ik naar bestaande poëzie waarmee ik me kon identificeren. De drie schrijvers bij wie ik uiteindelijk ben terecht gekomen hebben allen een zeer economisch taalgebruik. Ik hou daarvan, omdat dat tamelijk gemakkelijk met mijn muziek te combineren valt. Verder vind ik het erg belangrijk dat de teksten abstracties zijn van gedachten en gevoelens in plaats van literaire uitweidingen over iemands dagelijkse bezigheden. Ik hou van een zekere dubbelheid, zodat de luisteraar zoveel mogelijk vrijheid tot interpretatie wordt gelaten.’

HOORSPEL
Wie net als Hanrahan direct met een literator samenwerkte is de Duitse toetsenist Heiner Goebbels. Voor The Man In The Elevator/ Der Mann Im Fahrstuhl werkte Goebbels samen met Duitslands momenteel meest productieve schrijver van theaterstukken Heiner Müller. De langspeler die hiervan het resultaat is kan het best gekarakteriseerd worden als een muzikale collage waarin zowel ongepolijste als lyrische elementen zijn verwerkt. Voor de uiteindelijke productie van The Man In The Elevator verwierf Goebbels zich de medewerking van avantgardisten als (natuurlijk, daar heb je hem ook weer) Arto Lindsay, Fred Frith, George Lewis en Don Cherry.

Heiner Goebbels kan op een lange muzikale geschiedenis bogen. Zo speelde hij onder andere bij Das Linksradikale Blasorchester dat bekend stond om zijn eigentijdse toepassingen van de muziek van Hans Eisler. Met saxofonist Alfred Hart en slagwerker Chris Cutler vormde hij de vooral in new wave kringen uitermate populaire formatie Cassiber.

Goebbels heeft altijd geloofd dat er meer dan een manier is om naar muziek te luisteren. Daarbij kan volgens hem de relatie tussen literatuur en muziek een belangrijke rol spelen. ‘Mijn werken zijn als hoorspelen die uit vele lagen zijn samengesteld. Er is sprake van geluiden, er zijn flarden tekst, muziek en stemmen. De indruk die zo ontstaat is de som van totaal linguïstieke en niet-linguïstieke elementen. Velen denken dat ik de tekst manipuleer omdat ik geen vertrouwen – zoals in dit geval – in Heiner Müller zou hebben. Het tegendeel is waar. Het was zíjn kwaliteit die me heeft geïnspireerd om dit alles te integreren. Het is op de eerste plaats zijn kracht waardoor het voor mij mogelijk was de tekst uit elkaar te trekken. Een zwakke tekst zou in zo’n geval volledig in het niets zijn opgelost. Het is juist omdat ik zo weinig vertrouwen in het conventionele luisteren heb dat ik zoveel facetten in mijn muziek verwerk dat er meerdere luisterervaringen mogelijk worden. Ik vind dat mensen maar eens los moeten komen van de gemakzucht waardoor het gebruikelijke luisteren wordt gekenmerkt.’

Gebruikte bronnen Hal Willner: Ronnie Randall; Option.

Bovenstaande is een ingekorte versie van het oorspronkelijk artikel uit OOR 4 1989.