Peter Gabriel

Popmuziek en politiek hebben zelden of nooit iets met elkaar te maken, vertelde tv-presentatrice Maartje van Weegen onlangs in het programma NOS-Laat. Niet echt bij de les gebleven daar in Hilversum. Het is juist de popmuziek die de afgelopen jaren een krachtige stem heeft laten horen in de strijd tegen schendingen van de mensenrechten, milieuvervuiling en Aids. Als geen ander belichaamt de Britse Peter Gabriel het politiek bewustzijn van pop.

‘Ik werk nog steeds voor Amnesty International, zoveel als mogelijk is. Vanaf het moment dat zij zich met muziek hebben ingelaten en zijn gaan werken aan de popularisering van Amnesty, is het ledenbestand van drie miljoen naar eenentwintig miljoen gestegen. Ik vind dat fantastisch. Veel van de mensen met wie zij zich nu bezig kunnen houden, behoorden daarvoor tot een volslagen vergeten groep. Naarmate ik meer rondreis en mensen ontmoet die gemarteld zijn of families die mensen verloren hebben door executies of bij acties van moordcommando’s, worden de dingen heel anders voor mij. Het is niet langer iets waarover je in de kranten leest, het is een gevoel voor een realiteit die levens kost die duidelijk wordt.’

Een wereld in verandering. Gisteren nog was het onmogelijk om zonder schuldgevoel in een sappige Granny Smith te bijten. Vandaag wordt er op initiatief van Amnesty International zelfs popmuziek gehoord op plaatsen met een verleden waar de gemiddelde horrorfilm bij verbleekt tot een aflevering van Sesamstraat. Niet zo lang geleden trad Peter Gabriel samen met Sting, Sinéad O’Connor, Jackson Browne en anderen in het kader van een Human Rights manifestatie op in Chili. Plaats van handeling was het nationale stadion in Santiago dat zo’n belangrijke rol speelt, niet alleen in de film Missing maar ook in de dramatische werkelijkheid waarnaar regisseur Constantine Costa-Gravas indertijd zijn rolprent (met een briljante rol van Jack Lemmon) heeft gemaakt. Het is het beruchte stadion waar Pinochets geheime politie, na de militaire coup die een einde maakte aan bewind en leven van de democratisch gekozen communistische president Salvador Allende, iedereen opsloot die van linkse sympathieën verdacht werd. Velen werden daar gemarteld en vonden onder afschuwelijke omstandigheden de dood. Gabriel: ‘Het voelde wonderbaarlijk, omdat het op een of andere manier een uitdrijving was van sommige van de geesten die daar rondwaren, maar ook voor Stings They Dance Alone… Wij stonden daar op het podium, met de moeders… en allemaal droegen ze foto’s van zonen en echtgenoten die verdwenen waren… Veel van diegenen van wie aangenomen wordt dat ze dood zijn, hebben nooit een behoorlijke begrafenis gehad, nooit is hun lijk gezien door hen die van hen hielden. Plotseling voel je dan hoe gelukkig je bent dat je in vrijheid kunt leven.’

You can blow out a candle
But you can’t blow out a fire
Once the flame begins to scratch
The wind will blow it higher
Oh Biko, Biko, because Biko…

Voor Peter Gabriel staat het leven, in welke vorm ook, voorop. Tien jaar geleden schreef hij een song over de in een Zuid-Afrikaanse politie-cel overleden strijder tegen Apartheid Steve Biko. Deze richtte als student medicijnen de South African Students Organization op. Biko was tevens een van de leiders van de South African Black Consciousness Movement. Hij was al diverse keren opgepakt voordat hij uiteindelijk definitief in hechtenis werd genomen. Een maand na zijn arrestatie liep hij een hersenbeschadiging op als gevolg van een ‘handgemeen’ met zijn politie-ondervragers. Hij werd toen over een afstand van 600 mijl overgebracht van Port Elizabeth naar het gevangenisziekenhuis in Pretoria, naakt op de laadklep van een politiewagen. Biko stierf, dertig jaar oud, op 12 september 1977, liggend op een kleedje in een hoek van zijn cel.

Peter Gabriel hoorde het nieuws van Biko’s dood op de dag dat dit wereldkundig werd gemaakt. ‘Onder de jonge leiders was Biko voor mij een sleutelfiguur. Als hij in leven was gebleven, zou hij iemand zijn geworden tegen wie jonge mensen overal ter wereld op konden kijken. Hij was meer dan alleen maar een zwarte Zuid-Afrikaanse leider. Je hoeft maar een klein beetje te lezen van wat hij geschreven heeft (Steve Biko: I Write What I Like – CCE), om te weten dat hij in vele opzichten een heel redelijk en vooral ook gevoelig mens was.’

HYSTERIE
Live Aid was het (officieuze) begin van de nieuwe bewustwording binnen de popmuziek. Sindsdien hebben muzikanten overal ter wereld zich ingezet voor de onderdrukte en noodlijdende medemens. Luid klinkt hun stem tegen schendingen van de mensenrechten, milieuvervuiling en AIDS.

Gabriel: ‘Als een artiest de wereld om hem heen vergeet, is de kans groot dat zijn werk leeg wordt, zo door te prikken. Ik vind het goed dat mensen zich weer bewust zijn geworden van hun politieke invloed, dat ze erachter gekomen zijn dat ze door hun aantal politici kunnen dwingen stappen te ondernemen. Maar je moet uitkijken. Zelf heb ik ooit meegedaan aan enkele manifestaties tegen de atoombom. Als je echter ziet wat voor hysterie daar soms bij komt kijken… daar kan ik me echt zorgen om maken. Vlak voor de tweede wereldoorlog was er ook sprake van een heel sterke vredesbeweging en als ik op mijn gevoel afga, dan zegt dat me dat angst sterk genoeg is datgene op te roepen wat haar voedt.’

Hij is er zich van bewust dat ‘overdaad schaadt’ ook van toepassing is in het geval van de bewustmaking door popmuziek. Tekenend in dit geval is dat Jim Kerr van Simple Minds in verband met de feestelijkheden rond ANC-leider Mandela, enkele maanden terug in het Londense Wembley stadion, enorm op Gabriel heeft moeten inpraten om hem ervan te overtuigen dat hij bij die gelegenheid absoluut Biko moest komen doen. Peter: ‘Ik had echt het gevoel dat er langzamerhand zoveel benefiet-concerten waren, dat het gevaar niet denkbeeldig was dat ze hun effectiviteit zouden verliezen en dat mensen er uiteindelijk zeer cynisch op zouden reageren. Dit was een heel speciale gebeurtenis, zeker in emotioneel opzicht, en ik ben blij dat ik erbij was. De andere overweging was dat ik als muzikant altijd heel fanatiek naar perfectie heb gestreefd, naar een goede organisatie, waarbij iedereen zich heel gedisciplineerd van zijn taak kwijt. En dat is echt een klus bij al die benefietoptredens. Het is vaak ook onmogelijk om voor dit soort eenmalige dingen je eigen band bij elkaar te krijgen. Ieder lid heeft zijn eigen projecten. Dat betekent dus dat je met de muzikanten van iemand anders moet werken. Dat kan geweldig zijn en soms heb ik er ook echt lol in. Je krijgt echter nooit dezelfde controle over de muziek. In Chili werkte ik bijvoorbeeld met de band van Sting, briljante muzikanten, maar toch… Sinéad liet me op het laatste moment weten dat ze misschien wel Don’t Give Up met mij wilde doen. We probeerden het en toen bleek haar stem minder geschikt, zodat het nummer aangepast moest worden. We hebben niet eens echt gerepeteerd, een beetje onder de lunch, en dan ineens sta je op een podium, voor een stampvol stadion en met een enorm publiek dat thuis naar de tv kijkt. Alles wat maar verkeerd kon gaan, ging verkeerd. De maat klopte niet, de akkoorden klopten niet, niets… Het nummer klapte volledig in elkaar. Dat wordt echt een klassiek collector’s item, de ultieme uitglijer. Ik ben er tenminste zeker van dat het op bootleg uit zal komen, haha.’

COMMUNICATIE
Enkele jaren terug meldde het gezaghebbende Amerikaanse tijdschrift Rolling Stone: ‘Het vreemdste aan hem is, dat hij net een mens is.’ Er speelt een zekere naïviteit door zijn denkbeelden. Hij heeft een onvoorwaardelijk vertrouwen in het goede van de mens en brengt zijn boodschap op een wijze die dicht in de buurt komt van zieltjes winnen voor een religie. Het maakt hem niet minder sympathiek. Zijn woorden zijn een getuigenis van de dromer Gabriel, de man die gelooft (hoopt) dat de generatie, die uiteindelijk de eenentwintigste eeuw vorm zal geven, meer in geestelijk ‘materialisme’ geïnteresseerd zal zijn dan in producten van de zogenaamde consumptie-maatschappij. Hij is ervan overtuigd dat daarbij een belangrijke rol is weggelegd voor de techniek, die ingrijpende veranderingen teweeg zal brengen.

Toen de industriële revolutie in het leven ingreep, werden vele mensen van het land naar de fabrieken gelokt. In de meeste gevallen was uitbuiting hun deel. Een reactie kon niet uitblijven. Marx en Engels ontwikkelden een nieuwe ideologie, die nog tot vandaag zijn invloed doet gelden, het zogenaamde ‘bankroet’ van het communisme ten spijt. De ontwikkelingen zoals die zich momenteel op het terrein van de informatica voordoen, zullen voor nog wezenlijker veranderingen zorgen. Zo zal bijvoorbeeld het begrip arbeid helemaal opnieuw moeten worden gedefinieerd en wordt de wereld door de steeds goedkoper wordende communicatiemiddelen steeds kleiner. Dit betekent een intensivering van de betrekkingen tussen de staten onderling, uitwisselingen op het gebied van kunst en samenwerking op zowel sociaal als wetenschappelijk terrein. Het begrip voor elkaar dat hierdoor kan ontstaan, zal van wezenlijke invloed zijn op de wijze waarop in de toekomst geschillen worden uitgevochten. De kans dat een conflict dusdanig escaleert dat er een oorlogssituatie ontstaat, wordt hierdoor hoogst waarschijnlijk sterk verminderd.

Het idee van een wereld waarin mensen elkaar moeten leren kennen, vormde jaren geleden voor Peter Gabriel de aanleiding om samen met een paar vrienden het idee uit te werken dat uiteindelijk resulteerde in het WOMAD-festival. De letters WOMAD staan voor World Of Music Arts And Dance. Het WOMAD-festival is inmiddels een jaarlijks weerkerend evenement geworden in veertien verschillende landen. Elk jaar treden tijdens WOMAD zowel gevestigde namen uit de popmuziek op als experimentele groepen en dans- en theatergezelschappen van overal ter wereld.

WOMAD moet niet als een politiek statement gezien worden, betoogt Gabriel. ‘WOMAD is op de eerste plaats een popfestival, waarbij gepoogd wordt allerlei cultuuruitingen in een popcontext te brengen. Daardoor ontstaat er een kanaal waarlangs mensen met elkaar kunnen communiceren.’

WOMAD heeft zich ook al vanaf de eerste aflevering in 1982 bezig gehouden met educatieve programma’s voor kinderen. Deze zijn inmiddels gemeengoed geworden op diverse scholen in Engeland en Ierland. Gabriel: ‘Je kunt er niet vroeg genoeg mee beginnen om kinderen kennis te laten maken en te leren omgaan met andere culturen. Als ze daar plezier in hebben, ben je al een heel eind op weg naar een wereld zonder racisme.’

PLATFORM
Een initiatief dat eveneens uit WOMAD voortkwam is het in wereldmuziek gespecialiseerde label Real World. Het is het directe resultaat van de jarenlange samenwerking tussen Peter Gabriel en de organisatie van WOMAD. De platen die bij Real World uitkomen, worden voor een groot deel opgenomen in het graafschap Wiltshire, in het zuiden van Engeland. Daar bouwde Gabriel de studio van zijn dromen, die hij bekostigde met de royalty’s van zijn succesalbum So. ‘Het grootste voordeel van succes is de onafhankelijkheid die je daarmee verwerft’, luidt een van zijn overtuigingen. De doelstelling van Gabriel is om met Real World een breed muziekplatform te creëren. Daarbij ligt de nadruk op muziek van muzikanten die afkomstig zijn uit andere culturen.

Onder de artiesten die recentelijk voor Real World platen opnamen, zijn Mari Boine Persen uit Lapland, The Guo Brothers uit China en Geoffrey Oryema, een vluchteling uit Oeganda. Van deze laatste verscheen onlangs de door Brian Eno geproduceerde langspeler Exile, waarop ook Gabriel zelf is te horen. Peter: ‘Voor het grootste deel probeer ik me niet met de opnamen te bemoeien. We hebben hier nu enkele bijzonder getalenteerde mensen werken die de techniek en de productie doen en wat dat betreft is het voor mij zoveel mogelijk: handen thuis. Met Geoffrey kon ik het echter niet laten. Hij vroeg mij zelf en eigenlijk was ik er ook best wel in geïnteresseerd hoe hij en Brian het samen zouden doen. Zijn plaat roept een atmosfeer op die tamelijk vreemd is, met elementen die bijna jaren zestig folky zijn en die toch een erg Afrikaans gevoel hebben. Hij komt uit Oeganda, maar zijn invloeden zijn veel breder. Voor mij heeft hij de meest interessante stem sinds Youssou N’dour.’

AMNESTY INTERNATIONAL
Gabriels Biko was de directe aanleiding voor Miami Steve Van Zandt om zich met politiek en Afrika bezig te houden, met uiteindelijk het Sun City Project, een muzikale oorlogsverklaring aan het Apartheidsbewind in Pretoria, als gevolg. Biko was ook de reden waarom Gabriel voor de eerste keer het Londense kantoor van Amnesty International binnen ging. Hij had wat boeken en folders nodig voor research. Zijn eerste persoonlijke betrokkenheid uitte zich in het schrijven van brieven aan regeringsleiders onder wiens gezag door Amnesty ‘geadopteerde’ politieke gevangenen vielen. Toen in juni 1986 Amnesty haar 25ste verjaardag vierde, werd Gabriel een van de belangrijkste supporters. Hij zei een promotietournee naar Spanje, Portugal en Japan af om op uitnodiging van Bono van U2 mee te doen aan The Conspiracy Of Hope Tour door de Verenigde Staten. Artiesten die meededen waren U2, Sting en The Police, Lou Reed en Bryan Adams en onderweg kwamen daar nog eens Bob Dylan, Tom Petty, Jackson Browne, Joan Baez, Joni Mitchell, Little Steven en Miles Davis bij.

De toer was opgezet naar een idee van Jack Healey, een van de directeuren van Amnesty. ‘In heel veel opzichten vormde Peter de kern van The Conspiracy Of Hope Tour,’ zegt Healey die zich de eerste avond in San Francisco nog zeer goed herinnert: ‘Ik maakte me echt zorgen hoe het zou gaan. Vanaf het moment dat we Peter hoorden, wisten we dat het oké was. Ons lot lag in de handen van een meester en wij waren razend enthousiast.’

Gabriel was niet de hoofdact en moest op voor The Police en U2. Healey: ‘Zij brachten allemaal heel verschillende elementen in. Ik wil niet idioot klinken maar ik vond Stings muziek meer de intellectuele kant belichamen. U2 was het explosieve gedeelte van de toer en Peter vormde het hart, zogezegd. Waar Amnesty zich zorgen over maakte was hoe de link met de rechten van de mens gelegd moest worden. En dat was waar Peter een sleutelrol vervulde, omdat Biko het allemaal verbond.’

Gabriels bemoeienis met Amnesty staat niet op zichzelf. Sinds zijn vertrek uit Genesis en het begin van zijn solocarrière heeft hij zich bijna onophoudelijk ingezet voor minderbedeelden, zij die de pech hadden in ongelukkige omstandigheden verzeild te raken. In augustus 1977 trad hij op tijdens het International Youth Festival Of Hope For Mankind, dat was georganiseerd in Ockenden bij Hasslemere, Surrey. Hij raakte onder de indruk van organisatrice Joyce Pearce, die na de oorlog een organisatie in het leven had geroepen om vluchtelingen te helpen zich in de U.K. te vestigen. Ze continueerde haar arbeid later door reddingsoperaties op touw te zetten voor oorlogsvluchtelingen van overal ter wereld en vooral ook viel zij op door haar inspanningen voor de Vietnamese bootvluchtelingen. Gabriel beschrijft haar als ‘een Engelse Moeder Teresa’.

Hij hield in de jaren die volgden contact met Joyce Pearce en dat leidde in 1986 tot een trip naar Costa Rica, om de helpende hand te bieden bij de activiteiten daar van de zogeheten Universiteit voor Vrede. Deze universiteit was het geesteskind van Rodrigo Carazo, van 1978 tot 1982 president van Costa Rica, een land dat zijn leger in 1948 had ontmanteld. Het handvest van de universiteit was in 1980 aangenomen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. De universiteit heeft een post-academische functie en biedt een overmaat van vredesstudies, van meditatie tot internationale disputen over buitenlandse schulden en vluchtelingen.

Gabriel werd gevraagd om hulp te bieden bij het Music For Peace-programma, opgezet om geld bij elkaar te krijgen voor het Global Computer Network van de universiteit, een soort databank die gebruikt kan worden door vredesbewegingen over de hele wereld. Hij stemde toe en op 16 september, uitgeroepen tot de Internationale Dag van de Vrede, trad Peter Gabriel op bij het gebouw van de Verenigde Naties in New York, waar hij vier songs deed. In zijn band speelden onder anderen Steven van Zandt en Youssou N’dour. Twee grote festivals volgden in Japan op 20 en 21 december, The Hurricane Irene Concerts, een samenwerkingsverband tussen de Universiteit voor Vrede, het Japanse Rode Kruis en Japan Aid. De opbrengst bedroeg 200.000 dollar. Later kwamen daar nog eens 100.000 dollar bij uit de verkoop van een concertvideo die in december 1987 uitkwam.

Gabriel ging in mei 1987 terug naar Centraal Amerika, naar Nicaragua, waar hij anderhalf uur sprak met president Daniel Ortega. ‘Ortega is iemand die heel gemoedelijk grappend met je kan praten, om van het ene moment op het andere bijna in huilen uit te barsten als hij vertelt over de oorlog en het moorden. Hij heeft een diepe indruk op mij gemaakt. Ik denk dat hij een hoop persoonlijke charme en charisma heeft, en een zachtmoedig soort kracht.’

De zanger ontmoette ook Tomas Borge, die tijdens het Sandinistische bewind minister van binnenlandse zaken was. ‘Hij is een nationale held, een kleine Napoleon, tamelijk snaaks maar ook een beetje angstaanjagend. Hij heeft onder Somoza veertien jaar in de gevangenis gezeten, waarvan een jaar met een zak over zijn hoofd. Hij had dus zijn redenen om bitter te zijn en hij wás bitter. Het is jammer dat later ook de Sandinisten zijn beschuldigd van schending van de mensenrechten, mensen die onder zijn jurisdictie vallen.’

IRONISCH
Als voorloper op een nieuwe Gabriel-langspeler, waarschijnlijk volgend jaar zomer, kwam onlangs een compilatie-album op de markt, Shaking The Tree, met de ironisch bedoelde subtitel Sixteen Golden Greats. De titel Shaking The Tree is ontleend aan een song die Gabriel samen met de Senegalese zanger Youssou N’dour brengt op diens langspeler The Lion. ‘Shaking The Tree was altijd al een titel die mij wel aanstond; toen ik met Youssou aan die song werkte, hebben we enorm veel plezier gehad. Op een of andere manier had het iets van teruggaan naar een appelboom en er nog een keer aan schudden, om te zien of er nog wat fruit aan hangt. In het begin had Youssou het in zijn hoofd om met deze song iets over de vrouwenbeweging in Afrika te zeggen. De vrouwen-beweging heeft daar nog een enorme weg te gaan. Hij wilde een song, tekstueel, over de achterstelling van vrouwen in Afrika en de manier waarop zij door mannen worden behandeld. Op die manier kreeg het beeld van Shaking The Three voor mij ook zoiets als het establishment door elkaar schudden. En ik hou van het beeld van die stam vast houden en het fruit eruit schudden… En ook… die tekening uit de zeventiende eeuw, gebruikt in de alchemie, van een man die horizontaal ligt, met een boom in plaats van een fallus.’ ●

Met de vijfde aflevering van zijn muzikale tijdschrift bevindt PETER GABRIEL zich opnieuw in de voorhoede van de popmuziek.

So kent soul en een ruime mate van openheid maar wordt als vanouds vooral bepaald door artistieke integriteit.

Een ontmoeting met een anti-ster wiens grootste wens is een park te laten aanleggen waarin luchtkastelen tot werkelijkheid worden.

Gabriel in droomzaken? ‘Noem het experience designer.’

door C. Cornell Evers OOR 31 mei 1986

Hij maakt een uitermate ontspannen indruk, is gekleed in een wijdvallend soort harembroek en een blauw hemd dat hem bijna tot de knieën reikt. De gebruinde huid wekt de suggestie van een door en door gezond iemand. Peter Gabriel is net terug van een korte vakantie op Tenerife, één van de Canarische Eilanden. Niet echt een plaats om tot rust te komen. Het op het massatoerisme afgestemde amusement daar scoort bepaald laag op de culturele schaal. ‘Het is inderdaad heel toeristisch,’ beaamt Gabriel terwijl hij de houten prikkers met het papieren rood-wit-blauw verwijdert die in zijn avondmaal (twee keer ‘bolletje sla/kaas’) gespietst zijn. ‘Maar het wàs mogelijk je daaraan te onttrekken. Ik hou van wandelen en had al snel ontdekt dat, als je van de kust af de heuvels introk, je dan al heel gauw geen toerist meer tegenkwam. En aan de kust waren heel rustige stukjes strand, meestal nudisten-enclaves’.

Het was ook op Tenerife dat Gabriel bijna een van zijn vurigste wensen werkelijkheid zag worden. Als zovelen droomde hij er al jaren van om ooit nog eens tussen dolfijnen te kunnen zwemmen. En daar, op zekere dag, zag hij ze, tamelijk dichtbij de kust. ‘Eer ik mijn kleren uit had en het water in kon, waren ze echter alweer weg.’ Er klinkt spijt in zijn stem.

Gabriel voelt zich sterk betrokken bij de realiteit van deze wereld maar is tevens sterk gefascineerd door de droom. Om die reden staat in zijn huis een isolatie-tank waarin hij zich, afgesloten van de buitenwereld en drijvend in een geconcentreerde zoutoplossing, volledig overgeeft aan zijn overpeinzingen en fantasieën. Toen enige tijd geleden een onderzoeksteam van de universiteit van Hull startte met de ontwikkeling van een droommachine was Gabriel er als de kippen bij en gaarne bereid geld in het project te steken. Het apparaat zou, door middel van elektrische pulsen, via een neusklemmetje aan het ‘slachtoffer’ toe te dienen, deze in een toestand van halfslaap moeten brengen. Het resultaat zou zijn dat het bewuste deel van de hersenen het onderbewuste zou kunnen observeren en de plaatjes registreren. Spijtig voor Gabriel, maar de machine werd nooit werkelijkheid. Het enige wat hij aan dit droom-avontuur heeft overgehouden is het bewuste neusklemmetje. ‘Maar ik hoop dat de rest ook nog eens komt, haha.’

Hij herinnert zich zijn dromen vooral als hij iets vreemds heeft gegeten of koffie heeft gedronken. ‘Naar mijn gevoel is elk voedsel op één of andere manier een drug, is het in zekere zin allemaal chemisch wat we eten, maar hebben we ons erop toegelegd om dat te vergeten.’

Het was ook een droom, van een bizar soort, die Gabriel inspireerde tot het schrijven van Red Rain, de orkestrale opener van zijn nieuwe elpee So. Red Rain is geschreven vanuit het idee dat onderdrukte emotie, innerlijke pijn die niet geuit wordt, een andere uitweg zoekt om zich te manifesteren en bijvoorbeeld als bloed uit de lucht kan vallen.

red rain is coming down
red rain
red rain is pouring down
pouring down all over me

Een weinig alledaagse vergelijking. Niet echter voor Gabriel. ‘Ik had in die tijd een droom over een donkerrode zee, met zwart en rood water. En net als bij Mozes spleet die zee open met aan beide zijden een grote witte muur als scheidingswand. Daartussen waren glazen flessen met de contouren van een mensenlichaam die zichzelf vastschroefden aan een van de wanden om zich met bloed te vullen. Weer losgeschroefd liepen die flessen dan een tijdje rond waarna ze zich aan de andere wand leegden. Voor mij had dit beeld duidelijk betrekking op het leven, de weg van de geboorte naar het graf’.

Samen met de Schotse psychiater en prominent vertegenwoordiger van de anti-psychiatrie Ronald Laing (bekend door zijn revolutionaire onderzoekingen naar de relatie schizofrenie-gezin) ontwikkelde Gabriel ideeën over een alternatief vrijetijds-park: Real World. Voor de ontwerpen zouden interessante kunstenaars moeten worden aangetrokken. De bedoeling van Real World: de mogelijkheid voor mensen om de meest uiteenlopende ervaringen te kunnen beleven. De eigen paniekbestendigheid testen bijvoorbeeld. Gabriel hoop een en ander op z’n laatst over 15 à 20 jaar te kunnen verwezenlijken. Gaat hij dan in de droom-industrie? ‘Ik zou het experience designer noemen.’

‘Wij zijn allemaal tot immorele daden in staat’

Zijn belangstelling voor het functioneren van de menselijke geest komt tevens naar voren in het vooral tekstueel beklemmende We Do What We’re Told. Gabriel liet zich voor deze song inspireren door de experimenten in New Haven van professor Stanley Milgram. Deze liet via vrijwilligers testen hoe ver willekeurige mensen, op bevel van een autoriteit, zouden gaan in het toedienen van in intensiteit toenemende stroomschokken aan een onschuldig persoon.

‘Een belangrijk experiment met een onthutsende, bang makende uitslag. Maar liefst 63 procent bleek tot het uiterste te willen gaan. De conclusie die hieruit getrokken kan worden is dat we allemaal tot immorele daden in staat zijn. Als er maar genoeg druk vanuit de maatschappij uitgeoefend wordt. En natuurlijk zijn er altijd argumenten aan te voeren dat dit soort experimenten niet voldoende bewijs vormen. Voor mij is het echter een aanwijzing dat we niet zo snel klaar moeten staan met onze meningsvorming over anderen. Het is heel gemakkelijk om een ander als slecht te betitelen en jezelf oké te vinden. Het zou echter van meer gevoel voor realiteit getuigen als we zouden beseffen dat ook wij, ieder van ons afzonderlijk, bij een dergelijk experiment tot verschrikkelijk dingen in staat zouden blijken te zijn. Reden genoeg vind ik om wat toleranter te worden, met meer begrip anderen tegemoet te treden’.

‘Stand up and fight, for you know we are right,‘ zong hij in het begin van de jaren zeventig als de bizar uitgedoste, maar charismatische voorman van de symfonische rockformatie Genesis. Een zekere strijdbaarheid is Peter Gabriel niet vreemd. In zijn teksten neemt hij het regelmatig op voor onderdrukte groeperingen en stelt hij wantoestanden aan de kaak. Woede en afschuw over het monster dat Apartheid heet leidde jaren geleden, in 1980, tot het indrukwekkende Biko, opgedragen aan de in 1977 in een Zuid-Afrikaanse politiecel vermoorde jonge zwarte leider Steve Biko. Het is inmiddels zes jaar later en een verregaande bloedige confrontatie tussen blank en zwart lijkt meer dan ooit onafwendbaar.

‘Een gemengde regering in Zuid-Afrika? Dat is hetzelfde als de joden vragen of ze een regering met nazi’s willen vormen’

‘Ik heb een hekel aan geweld en zal dat nooit toejuichen. Maar zoals het er nu uitziet is het onvermijdelijk en de enige mogelijkheid die de zwarte bevolking van Zuid-Afrika overblijft om hun rechtmatige eigendom terug te krijgen. Wat me nog steeds verbaast is dat een dezelfde soort overgang in Zimbabwe, Rhodesië vroeger, relatief soepel verlopen is. Er is wel gevochten, er was een strijd om de macht, maar de échte oorlog tussen blank en zwart is uitgebleven. Nou ligt dat in Zuid-Afrika natuurlijk een stuk gecompliceerder. Het verbaast me ook altijd – uitgaande van het feit dat Nederland in het Europese blok een van de meest liberale, bijna radicaal te noemen landen is – dat het juist de Nederlandse Afrikaners zijn die tot de meest rechts georiënteerde koloniale groeperingen behoren die de wereld kent. Momenteel moet zelfs Botha erkennen dat de blanke minderheid alleen maar kleiner wordt. Waardoor het uiteindelijk niet meer mogelijk zal zijn om de macht aan zich te houden. Ze zouden er dan ook goed aan doen zich dat eens echt te realiseren. Ik vind het ook zo hypocriet van veel Westeuropese landen dat ze het wel steeds hebben over het kwaad van de Apartheid maar niet serieus economische sancties overwegen. Vooral Engeland. Ten tijde van de Falkland Oorlog riep iedereen om economische sancties tegen Argentinië, omdat dat zo’n effectief wapen zou zijn. Diezelfde mensen weigeren nu dergelijke stappen te ondernemen tegen Zuid-Afrika. Omdat die geen effect sorteren. Ik vind dat bullshit.’

Een gemengde regering in Zuid-Afrika beschouwt hij als irreëel. ‘Dat is hetzelfde als de joden vragen of ze een regering zouden willen vormen met de nazi’s.’

Gabriels platen getuigen van een verregaande interesse in Afrikaanse ritmes. Maar ook de traditionele Afrikaanse dans laat de muzikale ontdekkingsreiziger niet onverschillig. En met name de mengvorm met de Europese moderne dans (zoals tot voor enkele jaren gedoceerd aan de Mudra De Dakar-school in Senegal) fascineert hem. Mudra De Dakar was een initiatief van de danseres Germaine Acogny, een voormalig studente van de bekende Belgische choreograaf Maurice Bejart

‘Germaine is een heel bijzondere vrouw,’ vertelt Gabriel enthousiast. ‘Ze is enorm sterk, straalt kracht uit – zoiets als Tina Turner – en rookt soms pijp. Maar tegelijkertijd is Germaine heel zacht van aard. Toen ik voor de eerste keer die twee soorten dans met elkaar geïntegreerd zag vond ik dat fantastisch. Zoiets had ik nog nooit gezien. Heel speciaal. De manier waarop Germaine bewegingen op ritme zet is echt bijzonder. Ik heb dan ook geprobeerd haar in 1982 op het W.O.M.A.D.-festival te krijgen.’

Gabriel doet hier op het jaarlijks weerkerende festival waar vanaf 1982 steeds weer een grote variëteit aan artiesten optreedt, avantgardistische cult-groepen naast meer gevestigde namen en etnische muziek. In eerste instantie een initiatief van Gabriel wordt W.O.M.A.D. (World Of Music Arts and Dance) tegenwoordig georganiseerd door dezelfde mensen die vroeger actief waren met het gecombineerde ‘plaat en tijdschrift’-project The Bristol Recorder en gaat binnenkort naar alle waarschijnlijkheid ook de Marquee Organisation, verantwoordelijk voor het Reading Festival, zich met de opzet bemoeien. ‘Ik ben nu eenmaal niet zo’n geweldige organisator,’ verontschuldigt Gabriel zich. Toch wist hij die eerste keer voldoende mensen te motiveren. Het programma zag er op papier in ieder geval indrukwekkend uit, met naast Gabriel zelf namen als Peter Hammill, XTC, The Beat, Drums Of Makebuko, Ekome en anderen.

‘Ik heb er plezier in te zorgen dat dingen gebeuren. Financieel gezien is het festival een ramp geworden. We waren volledig bankroet. Er waren beduidend minder mensen dan waar we op gehoopt hadden. Wat allerlei oorzaken had. Zo trok de BBC-televisie zich op het laatste moment terug, staakten de Britse spoorwegen en was het weer slecht. Een opeenhoping van pech eigenlijk. Maar de mensen die er waren vonden het geweldig. Voor velen is het nog steeds het beste festival dat ze ooit meegemaakt hebben.

‘Ik bespeurde een groeiende interesse voor niet-westerse muziek, vooral Afrikaanse, maar zag tevens dat er op dat gebied in Engeland nauwelijks iets te zien was. En zeker niet in combinatie met rock. De mensen die naar etnische muziekgroepen gingen kijken waren over het algemeen een soort van intellectuele snobs. De culturele elite die zijn kicks haalde uit de knusheid van het kleine wereldje dat zich bezighield met het ontdekken van andere culturen. Maar omdat die muziek mij enorm opwond – en ik denk niet dat ik intellectueel ben of elitair – moesten er volgens mij toch veel meer mensen te vinden zijn die hiervoor enthousiast zouden raken. Ik ben toen meteen allerlei bevriende organisaties en journalisten gaan bellen.’

In artistiek opzicht is W.O.M.A.D. een succes. En niet alleen door het gedifferentieerde programma waarmee men sinds 1982 jaarlijks op de proppen komt. Ook de schoolvoorstellingen, waarbij kinderen kennis kunnen maken met andere culturen, slaan aan.

‘Als Presley nog leefde zou hij ook met dubmixen gewerkt hebben’

‘Muziek moet meer open worden,’ meent Gabriel en betoogt dat er nu vooral voor gewaakt moet worden dat deze en soortgelijke ontwikkelingen niet tot een nieuwe hippe trend worden die na verloop van tijd weer verdwijnt. ‘Een van de belangrijkste dingen van W.O.M.A.D. is dat er behalve de concerten ook workshops zijn waar mensen kunnen leren hoe de drums gemaakt worden, de ritmes opgebouwd en hoe ze te spelen, hoe met de gamelan om te gaan. Wat mijzelf betreft: er zijn nog steeds veel dingen die ik niet weet. Maar de contacten met andere niet-westerse muzieksoorten hebben me wel geholpen een nieuwe manier van muziekschrijven te ontwikkelen. Maar je moet er wel van houden, opgewonden door raken, anders heeft het geen enkele zin.’

Of de Europese muziek van de toekomst een mengvorm zal zijn, een product van de grote variëteit van rassen en culturele invloeden in onze samenleving? Gabriel meent van wel, is het ook eens met theorieën waarin de zogenaamde etnobeat wordt genoemd als de Europese tegenhanger van de Amerikaanse hiphop, een muzikale weerspiegeling van het straatbeeld.

‘Muziek is altijd een dief geweest. Muziek absorbeert het leven, alles wat voor sensatie zorgt en interessant is. Een goed voorbeeld is Brazilië waar de muziek een cocktail is van Afrikaanse en Indiaanse tradities. Wat Europese invloeden misschien. Eigenlijk is muziek een ziekte die zich voedt met mensen en culturen en daar heel sterk en gezond door groeit. Ik geloof zeker dat de folkmuziek van de toekomst een mengvorm van invloeden zal zijn. Hoe heeft de reggae de mainstream-rock niet beïnvloed? Iedereen kent nu het begrip dubmix. Als Presley nog leefde zou hij nu ook met dubmixen gewerkt hebben.

‘Ik geloof heel erg in de basisideologie van het Brandt Rapport. Daarin betoogt Willy Brandt – weliswaar om economische redenen – dat de eerste wereld haar focus op de derde wereld moet richten. Omdat daar de markt van de toekomst ligt. Egoïstisch, zeker, maar toch reden genoeg om een stroom van geld, ideeën en technologie die richting uit te sturen. Hetzelfde is van toepassing op cultuur. We zullen er altijd de vruchten van plukken. Er zijn natuurlijk altijd argumenten aan te voeren dat dit koloniaal imperialisme is. Dat is onvermijdelijk als één partij erg rijk is en de ander bijna niets heeft. De stroom gaat echter twee kanten op. Zij doen volkomen nieuwe dingen met elektrische gitaren, orgels en synthesizers en wij steken hun ritmes in een nieuw jasje. Zoals Picasso zich op een gegeven moment liet inspireren door Afrikaanse maskers en daarmee een nieuwe beweging in de kunst op gang zette. Naar mijn gevoel is een dergelijk proces belangrijk en gezond. Mensen leren elkaar beter begrijpen en kunnen met elkaar communiceren. Een manier om tegen racisme te vechten.’

Vorig jaar verscheen plotseling het atmosferisch-instrumentale album Birdy op de platenmarkt, de soundtrack van de gelijknamige Alan Parker-film. ‘Atmosferische muziek, stemmingen en zónder teksten. Dat was volkomen nieuw voor mij, een spannende ervaring. Ik heb alleen aan het eind van de score een song uitgeprobeerd, met in mijn achterhoofd het idee van een single. Dat is dus op niets uitgelopen, het nummer was niet goed genoeg. Jammer, omdat de film wel wat extra promotie had kunnen gebruiken. Birdy was een goede film, die veel te weinig gedaan heeft. Eigenlijk heeft de film alleen in Frankrijk succes gehad, zeker nadat hij in Cannes in de prijzen was gevallen. Birdy was dan wel geen Star Wars of Rambo, maar ik had gehoopt dat dat in meer landen zou gebeuren.’

In muzikaal opzicht is het Birdy-avontuur hem zo goed bevallen dat een herhaling niet uitgesloten is. Waarbij er niet per definitie weer sprake van een filmscore hoeft te zijn. ‘Er is gewoon een markt voor deze soort muziek… new music, ambient music, of hoe je het ook noemt. Groot zal het publiek voor dit soort dingen nooit worden. Maar dat geeft niet. Ik doe toch waar ik zelf zin in heb. In het geval van Birdy moest ik muzikaal anders gaan denken dan ik gewoon was. Ik was niet mijn eigen baas maar stond in dienst van de film, van de regisseur. Daardoor is er echt een wereld voor mij opengegaan. Ik kan nu muziek maken die me volledige bevrediging geeft zonder dat ik aan zoiets als teksten hoef te denken.’

‘So is meer een anti-titel’

Betekent dit dat de wereld er binnenkort een nieuwe Brian Eno bij heeft? Een Engelse Philip Glass wellicht?

‘Nou nee! Naar mijn gevoel ben ik altijd nog meer een popartiest. En ook meer een ritme-fan dan deze twee. Ik hou van de manier waarop Glass soms zijn stukken opbouwt. In die context is het echter vooral Steve Reich die mij weet te boeien. Reich begrijpt ritme, staat daar sympathiek tegenover. Meer dan Glass. Music For 18 Musicians van Reich is van enorme invloed op mijn manier van werken geweest. Het is die plaat die me ertoe heeft aangezet met marimba’s te gaan werken. Ik weet niet of Glass wel echt in popmuziek geïnteresseerd is of enkel als producer wat royalty’s wil vangen. Hij heeft me ooit een telegram gestuurd waarin hij voorstelde samen te werken. Ik vond dat destijds niet zo’n goed idee. Dus…

‘Weet je, ik zie mezelf niet zozeer als solo-artiest, meer als initiatiefnemer, iemand die met anderen aan projecten werkt. Ik bevind me wat dat betreft in een gelukkige positie. Als er mensen op deze wereld zijn met wie ik graag zou willen werken, lukt me dat meestal ook. Dat geeft een fantastisch gevoel. Zo speelt Manu Katché op mijn nieuwe plaat mee. Een geweldige drummer. Hij is klassiek getraind maar heeft door zijn Afrikaanse herkomst tevens een goed gevoel voor ‘african grooves’. En Jerry Marotta, Stewart Copeland, Shankar, Jon Hassell. Youssou N’dour doet op een track mee. Een goed zanger. Ik denk ook dat ik die song (In Your Eyes – CCE) opnieuw ga mixen. Er is op de elpee-versie veel te veel van zijn stem weggevallen.’

En Kate Bush. Was hij onlangs niet met Kate te gast in een Engelse televisie-show waar ze Roy Harpers Another Day deden? ‘Mmm, ja. Dat was een beetje pijnlijk gebeuren. Ik geloof niet dat ik voor tv-artiest in de wieg gelegd ben. Het was niet zo goed. Hoewel die song heel aardig is. Kate heeft ook meegewerkt aan het derde album. Ze deed Jeux Sans Frontiers. Alleen dachten de Amerikanen dat ze zong: She’s so funky, yeah! Haha. Ik hou van haar stem. Ze heeft daar heel goede dingen mee gedaan.’

Het Gabriel-Bush duet Don’t Give Up (over de effecten van langdurige werkloosheid op relaties, het gezinsleven) kwam Gabriel op afkeurende reacties uit feministische kringen te staan. Hij zou te veel in vaste rollenpatronen denken door in de tekst als vanzelfsprekend de man als slachtoffer neer te zetten en de vrouw in de positie van de altijd bereidwillige tot ondersteunen bereid zijnde factor te schuiven.

don’t give up
you still have us
don’t give up now
we’re proud of who you are

Gabriel die op het moment dat hij de song schreef zelf met relatieproblemen te maken had, begrijpt de tegenwerpingen wel. ‘Maar als je naar de realiteit kijkt zie je toch dat het vooral mannen zijn die geen werk meer hebben. Dat is de situatie waarin de meeste gezinnen verkeren. Daar komt bij dat de man in Don’t Give Up, ondanks de geboden geborgenheid en ondersteuning, problemen blijft hebben. Hij is het vertrouwen in zichzelf kwijt.’

‘Ik ben niet voor tv-artiest in de wieg gelegd’

In 1977, twee jaar na zijn plotselinge vertrek bij de dan succesvolle formatie Genesis, keerde Gabriel terug aan het platenfront. Met een indrukwekkend door Bob Ezrin geproduceerd album dat, heel eenvoudig, de naam van zijn maker als titel vermeldde. De van deze elpee getrokken single Solsbury Hill werd ook in Nederland een hit. Vreemd genoeg bleek een jaar later de door Robert Fripp geproduceerde opvolger dezelfde titel (gewoon Peter Gabriel dus) te dragen. Een strategie die in 1980 en 1982 herhaald werd. ‘Mijn platen zijn als de afleveringen van een tijdschrift,’ verklaarde Gabriel indertijd deze werkwijze. Toch werd het na aflevering vier plotseling opvallend stil op de tijdschriftenmarkt, een rust die slechts ‘verstoord’ werd door de dubbele live-elpee Plays Live (’83) en vorig jaar de al eerder vernoemde Birdy-soundtrack die gedeeltelijk op remakes van oud materiaal steunde.

‘Ik ben nu eenmaal erg langzaam en was aan het toeren,’ verklaart Gabriel het lange uitblijven van Editie Vijf. ‘Ik was 18 maanden lang nauwelijks thuis geweest en ben in die tijd onder andere een paar keer in Brazilië geweest om met percussionist Djalma Correia opnamen te maken. En in Afrika waar ik met Doudou N’diaue werk, de drummer van Mudra De Dakar. Toen ik na al die reizen thuiskwam ben ik meteen gaan werken, schrijven, opnemen. Zoals je misschien weet heb ik een eigen studio. Het voordeel daarvan is dat je eindeloos kunt experimenteren, verschillende versies van een song kunt uitproberen. Het nadeel: je bent nooit klaar, omdat je zoveel tijd in iedere opname kunt stoppen als je zelf wilt. De studio is nu gesloten omdat ik ga verhuizen, naar een oude molen. Ik hoop daar ook een video-studio te kunnen inrichten. Ik wil alles leren van video en film. Er is een hoop geld nodig om dat soort dingen op te zetten maar daarna heb je dan ook enorme mogelijkheden. Het dringt zo langzamerhand ook tot meer musici die ik ken door, dat het werken in een eigen studio veruit te verkiezen valt boven het werken in een commerciële studio.’

Aflevering vijf dus. En voor de eerste keer staat er een ‘echte’ titel op de hoes: So. Een spontane lach. ‘Het is eigenlijk meer een anti-titel hè? Ik vind de vorm van het woord wel aardig. Het was deze keer een kwestie van mijn plaat wel of niet uitgebracht krijgen. Vooral in Amerika doen ze daar erg moeilijk over. Mijn platen zijn daar uitgebracht bij respectievelijk Buddah, Atlantic, Mercury en Geffen en allemaal zijn ze bang dat mensen die in een winkel om een Peter Gabriel-plaat vragen met die van de concurrent onder de arm huiswaarts keren. Dat was dus het probleem. Nou, dan maar een titel, haha. Het lag deze keer ook meer voor de hand, omdat de muziek naar mijn gevoel een koerswijziging heeft ondergaan. So…So.’

Hoe ziet hij dan zelf die verandering? ‘So is meer direct, niet zozeer in de teksten, als wel door de muziek. Ik heb meer gebruik gemaakt van songs in de traditionele zin.’

So zou commerciëler zijn volgens sommigen. En dat is niet positief bedoeld. Een diepe zucht. ‘Ik weet het, ik weet dat dat soort dingen zullen gebeuren. Weet je wat het is? Als deze plaat geen enkele hitsingle oplevert zul je niemand meer horen. Wordt So echter platina dan heeft Gabriel uitverkoop gehouden. Maar dit is wat ik wilde, waar ik plezier in heb en waar ik trots op ben.’

Hij klaart weer helemaal op als de soul-invloeden, die op So meer dan ooit zijn vocalen bepalen, ter sprake komen. ‘Toen ik met zingen begon waren mijn helden Otis Redding, Nina Simone en een hoop andere sixties soul-artiesten. De ene keer meer, de andere keer minder had ik perioden waarin ik als díe zangers probeerde te klinken. In ben in die tijd nog drummer in een soulband geweest, hoewel niet zo’n beste, en heb later nog een soort van elektronische versies gedaan van I Heard It Trough The Grapevine en Ain’t That Peculiar. Een van mijn wensen is om nog eens een album met alleen blues en soul te doen. Die platen boeien me nog steeds. Er zit zoveel passie in. Iets wat ik zelf ook altijd gebruikt heb maar dat misschien nog nooit zo is uitgekomen als deze keer. Sledgehammer was eigenlijk de eerste track waarin ik echt bewust geprobeerd heb in die stijlen te werk te gaan. Wat me in dit verband heel kwaad kan maken is dat mensen nu zeggen dat ik zeker jaloers ben op Phil Collins en daarom jat van wat Phil doet. Deze muziek was verdorie het decor van mijn teenager-jaren. Ik kan er heel slecht tegen als dat soort opmerkingen gemaakt worden.’

Heeft hij eigenlijk nog steeds contact met Phil Collins? ‘Ja, en ik heb respect voor wat hij doet. Hij is een geboren musicus. Destijds had niemand verwacht dat hij het zo goed zou doen. Ik wist dat Phil het in zich had maar dat het zo enorm zou worden… Phil is Engelands antwoord op Madonna. En hij laat niet eens zijn navel zien…’

Een deel van de songs op So bevat verwijzingen naar Gabriels eigen, blijkbaar ook niet altijd van problemen gevrijwaarde persoonlijke leven: Red Rain, That Voice Again en het aan de Amerikaanse dichteres Anne Sexton opgedragen Mercy Street (‘Een straat van vrede, rust en verlossing’). Het belangrijkste thema is evenwel het oordelen over anderen dat het grootste deel van de mensheid met ontegenzeggelijk gemak afgaat.

‘Heel veel verhoudingen worden verpest door vooroordelen, het aan een analyse onderwerpen van de ander. Mensen doen dit vanuit een behoefte aan bescherming van zichzelf, om afstand te scheppen. Racisme is daar een duidelijk voorbeeld van maar ook in persoonlijke relaties maakt men elkaar steeds verwijten. De internal voice die nooit zwijgt in That Voice Again.’

Dat Gabriel een fanatiek voorstander is van het medium CD zal niemand verbazen, ‘alleen moeten die dingen goedkoper worden. Anders is het niet eerlijk dat alleen de rijken zich de extra tracks die vaak op CD staan kunnen veroorloven. Voor muzikanten is het een heerlijk iets. Je werkt soms zes maanden in de studio, let op ieder detail… en je weet dat niemand dat ooit zal horen. Tot nu. Eindelijk. Met koptelefoon en CD kom je heel dicht bij wat wij horen in de studio.’

Digitalisering dus, ook voor Gabriel. Maar niet helemaal. ‘Met So zijn we begonnen op twee analoge machines en pas later overgestapt op digitale 32-sporen apparatuur. Heel interessant omdat we vergelijkingen konden maken tussen het analoog en digitaal opnemen. Meestal wonnen de digitale opnamen. Behalve in de ritmische elementen. Voor bas en drums ging mijn voorkeur naar de analoge tape. Wat testen ook mogen uitwijzen, de enige die ik vertrouw – er is zoveel bullshit in die hi-fi – is die met je handen voor je ogen. Je luistert en besluit dan wat je het mooiste vindt. Wat je oren horen, dat is een echte test. De rest kun je vergeten.’

Peter Gabriel. Er wordt over hem verteld dat hij moeilijk zou zijn, weinig bereid tot praten. De werkelijkheid toont een eerlijk en bijna verlegen te noemen man die ondanks zijn 36 jaar met onbevangen enthousiasme in zijn creativiteit opgaat. Een aardige man ook. Van het soort waar de popmuziek zuinig op moet zijn.