Pianist roept op “om te leven, te voelen, te respecteren en te zorgen voor de natuur, die we erkennen als onze moeder”

Bij het beluisteren van Viva Nana op het nieuwe album Y’Y van de Braziliaanse jazzpianist Amaro Freitas, hoor je meteen de invloed van percussionist Naná Vasconcelos, die in 2016 op 71-jarige leeftijd overleed. Het nummer lijkt sterk geïnspireerd door Um Dia No Amazonas van het album Storytelling uit 1995, met dezelfde sfeer en klankkleuren die de spirituele wereld van de Amazone oproepen.

Viva Nana is een eerbetoon van Amaro Freitas aan de legendarische Naná Vasconcelos, beiden afkomstig uit Recife, Brazilië.

Naná Vasconcelos zag een percussionist niet alleen als een ritmemaker, maar als iemand die werkt met kleuren en timbres, en veel ruimte gebruikt. Een percussionist moet kunnen reageren op gevoel, zei hij. Stilte kan ook percussie zijn. Percussie is een emotionele bezigheid. Op dezelfde manier heeft Amaro Freitas zijn nieuwe album Y’Y gemaakt, met dezelfde aandacht voor kleuren en timbres als een percussionist.

Y’Y is heel anders dan zijn vorige albums, Sangue Negro, Rasif, en Sankofa, die trio-albums waren. Y’Y is een solo-album waarop Amaro Freitas vooral piano speelt en hij voor sommige tracks gasten heeft uitgenodigd, te weten Hamid Drake, Shabaka Hutchings, Jeff Parker, Aniel Someillan, en Brandee Younger. Ook maakt hij meer dan voorheen gebruik van de mogelijkheden van de prepared piano.

Er is meer anders. Omdat Brazilië over het algemeen een warm klimaat heeft, wilde Freitas de geprepareerde piano combineren met de tropische cultuur van Brazilië, met de snelle polyritmiek en swing van samba en maracatu.

In 2020 reisde Amaro Freitas naar de Amazone en de stad Manaus, 2500 kilometer ten westen van zijn huis in de kustplaats Recife, waar hij een concert gaf in het historische Teatro Amazonas. Zijn ervaringen in dit voor hem onbekende deel van Brazilië inspireerden hem tot het verkennen van een nieuw muzikaal landschap. Dit landschap is geworteld in spiritualiteit en het rentmeesterschap over de aarde, zoals gepraktiseerd door onder andere de Sateré-Mawé gemeenschap die hij bezocht, het inheemse volk dat de wereld de guarana schonk, een vrucht die energie geeft. Freitas beschouwt Y’Y (uitgesproken als: eey-eh, eey-eh) als “een eerbetoon aan het Amazonewoud en de rivieren van Noord-Brazilië: een oproep om te leven, te voelen, te respecteren en te zorgen voor de natuur, die we erkennen als onze moeder”.

Met piano-aanslagen als glinsterende waterdruppels op groene bladeren brengt Freitas hulde aan deze natuur in Uiara (Encantada da Água) – Vida e cura. Uiara, ook bekend als Iara, Yara, Hiara of Mãe das Águas (“Moeder van de Wateren”), is een figuur uit de Amazone mythologie. Zij wordt gezien als een waternimf, sirene of zeemeermin die in de Amazonewateren leeft. In het nummer gebruikt Freitas een E-Bow om geluiden zoals die van de boto op te roepen, de roze rivierdolfijn die vaak met Uiara in verband wordt gebracht.

Amaro Freitas introduceert op Y’Y ook Mapinguari, een andere mythisch figuur uit de traditionele folklore. Volgens de verhalen veranderde Mapinguari van een menselijke sjamaan in een harige humanoïde cycloop, met een gapende mond op zijn buik en voeten die naar achteren zijn gedraaid. Een andere versie van Mapinguari is Curupira, die met een knots tegen boomstammen slaat om dieren te waarschuwen voor jagers. Zijn afkeer van natuurvandalen is zo groot dat hij achterwaarts loopt om mensen op een dwaalspoor te brengen, recht naar een dertig meter lange boa die de ongelukkigen verslindt. In Mapinguari (Encantado da Mata) manifesteert deze verdediger van de Amazone zich met onheilspellende geluiden als de boze geest die door het bos zwerft op zoek naar prooi om zijn gramschap op bot te vieren.

In Amazônia heeft Amaro Freitas de samenvloeiing van de zwartwaterrivier Rio Negro met het slijkerige, geelwitte water van de Rio Solimões (Amazone) gezien, genaamd Encontro das Águas. Beide rivieren hebben hun eigen unieke ecosystemen en stromen kilometers samen op zonder zich te mengen. De pianist was zeer onder de indruk van dit unieke natuurfenomeen.

In het titelnummer Y’Y, met Shabaka Hutchings op fluit, wil Freitas de voorouderlijke kracht van het samenkomen van deze wateren vertalen in twee tegengestelde bewegingen. In elk daarvan klinken echo’s van oude gezangen uit het verleden, maar ook van hoop voor de toekomst.

In het met warme en zonnige klanken overgoten Mar de Cirandeiras brengt de pianist de luisteraar naar de tradities van Pernambuco, zijn geboortegrond. De ciranda is een traditionele dans waarbij mensen hand in hand in een cirkel bewegen. Freitas omschrijft Mar de Cirandeiras als een “impressie van het ervaren van een ciranda op het strand, in Tamaracá, in Recife Antigo.” Het is een eerbetoon aan de zee en aan een dansvorm waarin iedereen gelijk is.

Amaro Freitas noemt zijn muziek ‘gedekoloniseerde Braziliaanse jazz”. In het sprankelende Dança dos Martelos (“Dans van de Hamers”) grijpt hij terug op zijn Afrikaanse afkomst en voegt hij met zaden uit de Amazone, opgewekte tropische ritmes toe aan het geluid van zijn piano. In Sonho Ancestral brengen de metalen tongetjes van de Afrikaanse m’bira (duimpiano) de luisteraar in vervoering.

Amaro Freitas komt uit dezelfde Braziliaanse traditie als Naná Vasconcelos, die tijdens zijn leven vaak werd beschouwd als de beste percussionist ter wereld. Vasconcelos vond inspiratie in de natuur, de inheemse bevolking en Afrika voor zijn historische albums Amazonas en Africadeus. Met Y’Y voegt Amaro Freitas nu een derde titel toe aan deze erfenis. Hij toont zich daarop een waardige opvolger van de legendarische percussionist én als de stem van een nieuwe generatie die gehoord moet worden.

Amaro Freitas – Y’Y
Psychic Hotline | Konkurrent

Concert Amaro Freitas Trio
North Sea Jazz – vrijdag 12 juli 2024
Bezetting: Amaro Freitas (piano); Aniel Someillan (contrabas); François Morin (drums)

Audiophile vinyl reissue of Saudades by cosmopolitan percussionist Naná Vasconcelos (1944-2016)

The 1979 album Saudades by Brazilian percussionist Naná Vasconcelos presented the berimbau in an orchestral context for the first time, a long-held dream of the musician. The concert was recorded with the Stuttgart Radio Symphony Orchestra conducted by Mladen Gutesha and produced by Manfred Eicher of ECM Records. Saudades is now reissued on vinyl with new liner notes and background information.

Naná Vasconcelos is the most creative percussionist Brazil has produced. He was a master of the berimbau, an originally single-stringed African instrument with a resonating gourd attached to a wooden bow at the bottom.

He never had any formal training. Naná Vasconcelos began his musical career at the age of 12 in the drumming band of his birthplace, Recife, on the coast of Brazil, and in nightclubs and cabarets, where he entertained prostitutes and their customers with dance music. “My culture is the culture of the street,” he once said in an interview I conducted with him.

After testing his musical ambitions in almost every possible context as a boy – first as a drummer, later as a percussionist – Naná moved to Rio de Janeiro. There he began to perform with one of Brazil’s most famous singers: Milton Nascimento. When the Argentinean tenor saxophonist Gato Barbieri was in Rio in 1970 and saw Vasconcelos playing, he invited him to join his band. A world tour followed. Among other places, they performed at the Montreux Jazz Festival. The audience responded enthusiastically to Vasconcelos’ fabulous handling of the drums. He became the sensation of the festival. Records followed, as did a long collaboration with guitarist Egberto Gismonti.

In New York, Naná, now a true cosmopolitan, formed the band Codona with jazz trumpeter Don Cherry and sitar and tabla player Colin Walcott, with whom he recorded a series of albums that were surprising in every way.

“When I scream, it’s the scream of a wild animal”

“A percussionist is not so much a rhythm maker as someone who works with colours, with timbres,” he said. “When a drummer knows what percussion is, he plays differently. Jack DeJohnette, for example, is a fantastic pianist, which means he approaches his drums much more as an instrument. I don’t think of Jack as a drummer, I think of him as a musician who uses drums. Art Blakey was a drummer, Elvin Jones… I started out as a drummer. But when I play drums now, I work with what I need most as a percussionist: space. As a percussionist you have to be able to react to your feelings. Silence can be percussion. Percussion is being emotionally involved”.

He has worked on a number of projects with the New York (but Brazilian-born) avant-garde guitarist Arto Lindsay, and can be heard on records with an underground atmosphere, with heavy guitars and dark, distorted vocals. It was interesting to do, but not really his world. “But eventually I started to appreciate the way they work, the way they express themselves. It just took time for me to really become part of what they were involved in. I work with the instincts of the jungle, with primitive sounds. When I scream, it’s the scream of a wild animal. When Arto Lindsay screams, it’s the call of the urban jungle. He works much more abstractly, while what I do is poetic, of a Brazilian sensibility that has its roots both in Catholicism and in ancient voodoo rituals”.

Naná Vasconcelos was born on 2 August 1944 in Recife, in the north-east of Brazil, and died in the same city on 9 March 2016.

The reissue of Saudades is part of the Luminessence Series, ECM’s new series of audiophile vinyl releases.

Listen to Naná Vasconcelos: A Day In The Amazon / Um Dia No Amazonas

“Percussie is emotioneel bezig zijn”

Naná Vasconcelos is de meest creatieve percussionist die Brazilië heeft voortgebracht. Hij was een meester op de berimbau, een van oorsprong eensnarig Afrikaans instrument met onderaan een houten boog een resonerende kalebas bevestigd. Naná Vasconcelos heeft met vele muzikale groten opgetreden en platen gemaakt, van Jean Luc Ponty tot B.B. King tot Talking Heads. Toch zag hij zich allerminst als studiomuzikant. “Mijn cultuur is de cultuur van de straat”, zei hij in een interview dat ik eind jaren tachtig met hem had.

Zijn vader was gitarist, met als gevolg dat Naná eigenlijk het vak inrolde. Een opleiding heeft hij nooit gehad. De muziek zat hem als het ware in het bloed. Naná Vasconcelos begon zijn muzikale loopbaan als 12-jarige in de drumband van zijn geboorteplaats Recife aan de kust van Brazilië en in nachtclubs en cabarets waar hij de prostituées en hun klanten vermaakte met dansmuziek.

Nadat hij als jongetje in zowat elke mogelijke context zijn muzikale ambities beproefd had – eerst als drummer, later als percussionist – verhuisde Naná naar Rio de Janeiro. Daar begon hij op te treden met een van Brazilië’s meest bekende zangers: Milton Nascimento. Toen in 1970 de Argentijnse tenorsaxofonist Gato Barbieri in Rio was en Vasconcelos zag spelen, nodigde hij hem uit bij zijn band te komen. Een wereldtournee was het gevolg. Daarbij werd onder andere het Montreux Jazz Festival aangedaan. Het publiek reageerde enthousiast op de fabelachtige wijze waarop Vasconcelos met percussie omging. Hij werd dé sensatie van het festival. Platen volgden, alsook een jaren durend samenwerkingsverband met gitarist Egberto Gismonti.

In New York vormde Naná, die inmiddels een echte kosmopoliet was geworden, de formatie Codona, samen met jazztrompettist Don Cherry en sitar- en tabla-speler Colin Walcottt, waarmee hij een aantal in alle opzichten verrassende platen opnam. Daarbij mag zeker niet onvermeld blijven het in 1983 verschenen album Zumbi, waarop Vasconcelos eens te meer op fascinerende wijze liet horen dat percussie voor hem niet ophield bij het rammelen met belletjes en het slaan en roffelen op trommeltjes en stukjes hout. Zumbi is een hoogtepunt in zijn omvangrijke oeuvre, door de wijze waarop de Braziliaan in de muziek zijn stemmogelijkheden benutte en gebruik maakte van lichaamspercussie.

“Als ik schreeuw, is het de kreet van een wild dier”

“Een percussionist is niet zozeer een ritmemaker als wel iemand die met kleuren werkt, met timbres”, zei hij. “Als een drummer weet wat percussie is, speelt hij anders. Zo is Jack DeJohnette een fantastisch pianist, wat maakt dat hij zijn drums veel meer als een instrument benadert. Ik zie Jack niet als een drummer maar als een musicus die de drums gebruikt. Art Blakey was een drummer, Elvin Jones… Ik ben begonnen als drummer. Als ik echter nu de drums speel, werk ik met datgene wat ik als percussionist vooral nodig heb: ruimte. Als percussionist moet je op je gevoel kunnen reageren. Stilte kan percussie zijn. Percussie is emotioneel bezig zijn.”

In 1983 begon hij met drummachines te werken en toerde hij door Europa met een groep breakdancers uit de South Bronx. Het werken met elektronica was voor Naná Vasconcelos iets totaal nieuws, maar een uitdaging in zijn altijd voortdurende speurtocht naar nieuwe mogelijkheden van componeren.

Nana: “De bedoeling was om de drummachines zo te programmeren en te mixen met mijn percussie, dat je niet meer kon horen wie wat deed. Ik wilde spelen als een machine, terwijl ik de machine juist zo organisch mogelijk wilde laten klinken. Heel veel mensen gaan er vanuit dat je om met machines, met synthesizers, met computers te werken, allen maar wat knoppen hoeft in te drukken. En helaas wordt er door velen inderdaad zo gewerkt. Alleen zeggen de dingen die daaruit voorkomen mij bitter weinig. Als je door middel van een synthesizer met het geluid van een fluit of bijvoorbeeld trompet wilt werken, zul je toch op zijn minst moeten weten hoe je met een trompet fraseringen aanbrengt. Alleen dan kun je je eigen individuele identiteit in zo’n klank leggen.”

Hij werkte mee aan enkele projecten van de New Yorkse (maar in Brazilië geboren) avant-gardegitarist Arto Lindsay en was daarbij te horen op platen met een atmosfeer van underground, met heavy gitaren en donkere, vervormde vocalen. Het was interessant om te doen maar verder niet echt zijn wereld, meende hij. “Maar ik begon op een gegeven moment wel waardering te krijgen voor de manier waarop zij werken, hun dingen zeggen. Het heeft me alleen tijd gekost, voordat ik echt deel uitmaakte van waar zij mee bezig waren. Ik werk met de instincten van het oerwoud, primitieve geluiden. Als ik schreeuw, is het de kreet van een wild dier. Als Arto Lindsay schreeuwt, is dat de roep van de stadsjungle. Hij werkt veel meer abstract, terwijl wat ik doe poëtisch is, van een Braziliaanse gevoeligheid die zijn wortels heeft in zowel het katholicisme als oude voodoo-rituelen.”

Naná Vasconcelos werd op 2 augustus 1944 geboren in Recife in Noord-Oost Brazilië en overleed in diezelfde stad op 9 maart 2016.

De heruitgave van Saudades maakt deel uit van Luminessence Series, ECM’s nieuwe serie audiofiele vinyl-uitgaven.

Luister naar Naná Vasconcelos: A Day In The Amazon (Um Dia No Amazonas)

bracht de neo-klassieke wave waarin ambient, dance, elektro en eigentijdse muziek elkaar gepassioneerd omhelzen naar de wereld en het grote publiek

Na eerder dit jaar het piano-album ‘Empty’ te hebben uitgebracht komt de Duitse toetsenist met een concertfilm en live-album. ‘Tripping With Nils Frahm’ is opgenomen in het historische Funkhaus am Spree in Berlijn, een van de meest iconische gebouwen in de stad. LEITER produceerde de film in samenwerking met PLAN B., het productiebedrijf van Brad Pitt. De film is exclusief te zien op de wereldwijde streamingdienst MUBI.

Oké, de vader van Nils Frahm, fotograaf Klaus Frahm, heeft maar een stuk of vijf covers gemaakt van de ruim meer dan anderhalfduizend albums die ECM Records heeft uitgebracht, maar een ervan was wel het legendarische ‘As Falls Wichita, So Falls Wichita Falls’ uit 1981 van de Amerikaanse gitarist Pat Metheny, de eveneens Amerikaanse toetsenist Lyle Mays én de Braziliaanse meesterpercussionist Naná Vasconcelos. Het was onder andere uit bewondering voor de laatste dat vader Frahm zelf percussie-instrumenten begon te verzamelen, waaronder een berimbeau. Wil je daar iets mee, als jochie, wil je de instrumenten die thuis in een hoek staan aanraken, ermee spelen, en dan was er ook nog de piano van zijn moeder, dan is het handig als iemand uitlegt hoe dat moet.

Nils Frahm: “Dus dat is het moment, denk ik, dat ik geïnteresseerd raakte in spelen. Want als je iets hoort en je ziet dat dit is wat je ervoor nodig hebt om het zelf te doen, het was gewoon zo duidelijk dat ik er niet eens over nadacht, er nooit over heb nagedacht waarschijnlijk.”

Spelen, het instrument echt bespelen of spelen als een kind?

“Misschien was het wel hetzelfde. Ik bedoel, sommige kinderen willen gewoon een instrument vernietigen. Als je sommige kinderen voor een instrument zet, zijn ze: Aáárgh…

Die worden Einstürzende Neubauten.

“Ja. Die hebben een meer robuust instrument nodig dat iets kan hebben. Maar toen mijn ouders me vroegen voorzichtig met de instrumenten te zijn, denk ik dat ik meewerkte, en daarom kon ik misschien op een bepaalde manier los gaan, ondanks dat ik met mijn ouders speelde, en dat was heel erg leuk. Het was ook erg luid, veel luider dan de muziek die normaliter uit de luidsprekers kwam. Het was een leuke tijd. Maar ik dacht er toen nooit aan om, als ik ouder was, muzikant te worden. Dat kwam later.”

We begonnen het gesprek over Nils’ vader (“Die maakt kunst, wij zijn maar gewoon musici”) en over de in 2016 op 71-jarige leeftijd overleden Naná Vasconcelos, voor wie wij beiden grote bewondering hebben. Het toeval wil dat ik de muziek van Nils Frahm eigenlijk pas echt heb leren kennen en waarderen terwijl ik door het land van Naná reisde. Terwijl ik daar voor mijn journalistieke werk onderzoek deed naar de relatie tussen het Amazonewoud en het klimaat (zie mijn website Banzeiro), vermaakte ik mij met albums en live-concerten van Nils Frahm die ik vond op YouTube. De vraag die dan ook als eerste opkomt bij de setlist van ‘Tripping With Nils Frahm’ betreft het nummer ‘My Friend The Forest’, oorspronkelijk op het album ‘All Melody’.

Over welk bos gaat het?

“Het nummer is geïnspireerd op een wandeling met een vriend. Het gaat terug naar een dag dat ik een goede vriend een bepaald stuk van een bos liet zien waarvoor je eerst door een wat moeilijker toegankelijk deel met struiken heen moest. Het is niet echt bos. Het zijn een aantal bomen die we woud-syndroom noemen. Het is dus geen regenwoud of zo.”

Ik herinner mij uit mijn jeugd dat wij als kinderen kleine stukjes bos hadden met daarin wat bomen en struiken. Je speelde er verstoppertje en verbeeldde dat je op een fantasie-eiland was, dat soort dingen.

“Zeker. Dat is het bos waar ik het over heb. Dat is het bos waarnaast ik ben opgegroeid. En dat is het bos waar ik als kind verdwaalde om huizen te bouwen. En er is daar een rivier die we probeerden te stoppen.”

?

“Het is ons niet gelukt.”

Een paar jaar geleden kocht en verbouwde Nils Frahm eigenhandig een studio (Saal 3) in het voorheen Oost-Duitse Funkhaus in Berlijn. Hij legde er zelf de elektriciteit aan en verzorgde samen met vrienden de herstelwerkzaamheden aan het timmerwerk. Ook bouwde de toetsenist er zijn eigen mengtafel en zelfs een pijporgel. Het eerste album dat er werd opgenomen was het in 2018 uitgebrachte ‘All Melody’, twaalf stukken waarin Nils Frahm zijn muzikale fantasieën vrijelijk laat stromen in door melodie bepaalde, naadloos in elkaar overvloeiende sfeervolle ambient, opzwepende elektro en helder sprankelende neo-klassieke composities.

In december 2018, na de ‘All Melody’ wereldtournee met meer dan 180 uitverkochte shows, keerde Nils Frahm terug naar Funkhaus Berlin voor vier achtereenvolgende avondshows. Filmregisseur Benoit Toulemonde, een vriend, legde de concerten vast op film, en gebruikte daarvoor handcamera’s en technieken die hij eerder had ingezet voor de concertreeks Soirée de Poche. De gehanteerde werkwijze draagt optimaal bij aan de intense en intieme beleving van ‘Tripping With Nils Frahm’, een film waarin Nils’ talenten als componist en gepassioneerde live-artiest, evenals de betoverende sfeer van zijn legendarische Funkhaus-shows – waarbij het publiek de musicus bijna letterlijk op de huid zit – garant staan voor een bijzondere en hypnotiserende muzikale ervaring, een ritueel.

Als je Brad Pitt op de gastenlijst hebt staan, dan zul je dat weten, omdat het werk betekent

Wie Nils Frahm op het scherm live wil zien, heeft daarvoor een ruime keuze. Concerten op YouTube als ‘Nils Frahm Boiler Room Concert’ uit 2014, ‘Nils Frahm – Montreux Jazz Festival 2015’, ‘Nils Frahm A Winged Victory for the Sullen – BBC Proms 2015’ en andere trekken miljoenen kijkers. De toetsenist is blij met het succes op internet, maar ziet de registraties toch vooral als cadeautjes van andere mensen.

“We hadden niet verwacht dat deze video’s zo succesvol zouden zijn. Als ik nu op YouTube kijk wat er gebeurt, zie ik, “wauw, mensen houden van dit concert” en “ze hielden van dat concert”. Maar uiteindelijk is er nooit veel tijd aan deze video’s besteed. Het is uitzendstandaard. Je doet je show en na afloop van de uitzending geven ze je de voltooide video als herinnering, zo werkt dat. Kijk naar de BBC en al die andere grote omroepen waarbij alles in een dag klaar is. Wij hebben bijna twee jaar aan deze film gewerkt, omdat we deze film echt wilden laten werken. Dan gaat alles in een ander tempo. Wij konden hier ook veel meer tijd in steken dan een omroep, en dus wilden we een film maken die echt door mijzelf en mijn team is samengesteld. De film heeft op een bepaalde manier een poëtisch element, dat je alleen kunt bereiken, denk ik, als je zoveel tijd eraan besteedt.”

Hoe kwam de connectie met Brad Pitt en Plan B. tot stand?

“Ze kwamen twee jaar geleden met ons in contact: of we mee wilden werken aan de film die ze maakten, ‘Ad Astra’, een science fiction verhaal waarin Brad in de ruimte op zoek gaat naar zijn vader. Wij dachten aanvankelijk dat we niet genoeg tijd zouden hebben. Dus hielden we de boot af. Uiteindelijk hadden ze veel meer tijd nodig om de film te maken, dus misschien had het gekund. Maar op dat moment paste het niet in ons schema. We hielden echter contact. En Brad hield erg van de muziek en kwam naar de concerten. Als je Brad Pitt op de gastenlijst hebt staan, dan zul je dat weten, omdat het werk betekent. Je moet beveiligingsmensen regelen, ervoor zorgen dat hij binnenkomt zonder gezien te worden en zo. Maar… Brad Pitt in het publiek in Los Angeles was fantastisch. En om hem te ontmoeten was leuk, want hij is zoals je verwacht, een heel vriendelijk en nuchter persoon. Toen hij hoorde dat we aan deze film werkten, wilde hij ons steunen. En wij hadden zoiets van, oké, hij is best wel een expert op het gebied van films, dus misschien kan hij ons helpen bij het produceren. Hij gaf ons zelfs kritiek op de montage, op de camerahoeken. Hij begreep heel goed wat de zwakke punten van de film waren en besprak dat met ons. Uiteindelijk hielpen ze ons met de promotie en het vinden van de juiste kanalen om dit werk te presenteren.”

Ik weet zeker dat de volgende vraag door elke journalist is gesteld, maar ik wil niet achterblijven. In een tijd dat we ons in grote delen van de wereld met zijn allen in een vorm van isolatie bevinden, kom jij met een concertfilm. De eerlijkheid gebiedt natuurlijk te zeggen dat je al aan deze film werkte toen het woord lockdown nog vooral een scrabblewoord was.

“Dat is mijn enige excuus. We waren aan het werk sinds begin 2019. Toen de lockdown kwam, voelde het bijna als niet handig voor ons, omdat we aan iets bezig waren en het snel uitbrengen van de concertfilm aanvankelijk de meest voor de hand liggende reactie leek. Maar toen begonnen we toch te twijfelen. We wilden niet het gevoel hebben dat we van de situatie gebruik maakten. Uiteindelijk besloten we aan de film verder te werken en de release nog wat uit te stellen.”

Wat heeft de lockdown voor jou betekend, als mens en als artiest die wil optreden?

“Eerlijk gezegd wil ik nu niet optreden. Het was bijna alsof er voor mij persoonlijk niet veel veranderde. In ons schema was dit een jaar waarin we niet veel speelden of reisden, omdat we een lange tournee hadden gedaan in de jaren ervoor. We hadden het geluk dat we ons geplande programma konden afmaken. En toen we ons daarna een beetje wilden terugtrekken en een pauze inlassen, kon dat ook. Het voelde bijna als geen verschil, omdat ik tijd in de studio wilde doorbrengen en nieuwe ideeën uitwerken. En dat is precies wat ik de afgelopen maanden heb kunnen doen. Ik had op deze manier ongelooflijk veel geluk. Voor ons schema is er niet veel veranderd. Maar er is natuurlijk wel veel veranderd. Hoe stel je je onder deze omstandigheden de carrièremogelijkheden van een musicus voor? Uiteindelijk weet niemand wat voor effect dit alles op de markt zal hebben. En terwijl ik dacht: “oké, ik hoef me op dit moment niet zoveel zorgen te maken, ik kan doorgaan, creatief zijn”, vraag je je toch af “wanneer er weer een live-concert zal zijn?” en “wat doen al mijn vrienden die concerten geven?”. We hebben zoveel vrienden op de markt en daarbij had niet iedereen zoveel geluk dat ze konden zeggen, “oké, het deed me niet zoveel”. Veel van mijn vrienden zijn keihard getroffen, en dat verandert het denken daarover en het voelen van die onzekerheid uiteindelijk. Het voelde niet bepaald als een heel normaal jaar.”

Een live-gestreamed concert vanuit je woon- of slaapkamer: wat is het verschil met een tv-programma als Big Brother?

In deze tijden van lockdown grijpen musici in de hele wereld naar het live optreden via internet om met hun publiek in contact te blijven. Zo geeft de voormalige Captain Beefheart-gitarist Gary Lucas regelmatig solo-concerten via Facebook en produceerde de Japanse componist en pianist Ryuichi Sakamoto een serie video’s onder de noemer ‘incomplete’ die hij met bevriende musici (o.a. Alva Noto, Laurie Anderson, Arto Lindsay) opnam tijdens de covid-19 lockdown. Nils Frahm toont zich geen groot fan van dit soort activiteiten.

“Ik snap het wel, dat je als artiest reageert op alle politiek met een kunstwerk – dus laten we zeggen dat we een pandemie hebben en een lockdown en je haast je naar de studio voor een live-gestreamed concert, dat is logisch, want mensen willen gezien worden en de fans willen de artiest zien. Maar aan de andere kant lijken veel van die dingen haastig geproduceerd te zijn. Het zijn ook slechts reacties op iets en mensen willen vaak de eerste zijn. Het is dus bijna een race naar hetzelfde idee. En dan is de artiest die het voor het eerst doet en daarmee de snelste is ook de beste of heeft op die manier het beste idee. Alle anderen moeten dat dan ook doen. Ze moeten ook streamen, omdat ze denken dat ze dat moeten doen. Natuurlijk had ik camera’s in mijn studio kunnen plaatsen en mensen deel van mijn leven laten uitmaken. Maar eerlijk gezegd: wat is het verschil met een tv-programma als Big Brother?

“Het is soms beter om iemand niet te zien en niet te weten wat ze doen, in plaats van het op een vervormde of niet ideale manier te zien. Ik zag een aantal live-stream-concerten en het klonk niet zo goed en het zag er niet zo mooi uit. Eerlijk gezegd wil ik ook niet zien waar de kunstenaar privé woont. Tijdens de pandemie streamden mensen ineens vanuit hun woonkamer, zelfs vanuit de slaapkamer. Het wordt zo allemaal veel te intiem. Het voelt alsof er iets van een showlaag is verdwenen. We zijn opeens te dichtbij. De hele illusie van de artiest wordt opgeofferd. En al is het op het moment zelf een heel genereus gebaar, ik ben bang dat dit soort uitzendingen uiteindelijk de kwaliteit van muziek of het verkopen van muziek, de muziek in het algemeen zal aantasten, omdat het de waarde ervan naar beneden haalt. Ik denk dat het concept muziek veel parameters en veel lagen nodig heeft om perfect te zijn. Vaak onderschatten mensen deze parameters. Live in het theater is er een backstage en een podium en de artiest verschijnt uit het donker en na het concert gaat hij terug in het donker. Bij een live-gestreamed concert is het licht in de kamer waar de mensen zitten anders dan het licht waar de artiesten zich bevinden. Wat gebeurt er met het podiumgeluid? Er heerst zo’n complexe dynamiek in de concertzaal. Overdracht naar het internet, de laptop vervormt de ervaring. Ik weet niet zeker of dat de moeite waard is.”

Ik begon dit gesprek met je eerste herinneringen aan muziek. Er was een moment in je leven dat je besloot muzikant te worden. Wilde je vanaf het begin in het veld actief zijn waar je nu bent, ergens tussen klassieke muziek enerzijds en rock- en popcultuur en jazz anderzijds? Of was er sprake van een natuurlijke ontwikkeling in die richting?

“De natuurlijke manier, dat voelt en klinkt goed. Maar eerlijk gezegd probeer ik de voor mij best mogelijke muziek te maken en ik heb een brede persoonlijke muzieksmaak. Ik luister wel naar klassieke muziek, maar slechts zo’n tien procent van de tijd. De rest van de tijd luister ik naar allerlei andere muziek en dan vooral jazz. Jazzmuziek is misschien wel mijn belangrijkste inspiratiebron en dan vooral het improviseren, waarbij je uitgaat van een klein thema, met daarbij misschien een paar parameters en de rest is gratis. Klassieke muziek is mij te veel uitgeschreven. Ik was altijd geïnteresseerd in wat mensen bedenken op het moment van spelen zelf en daarom ben ik erg geïnspireerd door ECM artiesten of andere jazzmuzikanten die in mijn oren interessant waren. Kijk naar iemand als Keith Jarrett die Bach en Sjostakovitsj en alle soorten klassieke werken kon spelen, en misschien was hij niet de beste die dat deed, maar hij kon ervan genieten, en aan de andere kant was hij in staat om te improviseren. Ik wilde iets soortgelijks worden, iemand die muzikale deuren in en uit kan gaan en die de sleutel heeft tot alle kamers in het muziekgebouw. Daar, in dat gebouw is één kamer waar mensen bezig zijn met improviseren. In een andere kamer zijn mensen aan het componeren. In weer een andere kamer mixen mensen iets via de luidsprekers. In de volgende kamer maken mensen een microfoon opnamegereed. Ik wilde in dit huis van muziek wonen, waar ik de huismeester ben en kan leren van wie ik wil. Daarbij was ik net zo geïnteresseerd in kabels en connectoren en knoppen als in noten of harmonietheorie. En vervolgens kreeg ik gewoon belangstelling voor mensen die een instrument kunnen spelen zonder enige kennis te hebben, die gewoon vanuit het niets spelen, zoals autodidacten niet theoretisch onderlegd zijn en toch prachtige muziek spelen, alleen op intuïtie. Zo ontwikkelde ik mij. Alleen als het te wetenschappelijk werd, haakte ik af. Uiteindelijk begreep ik dat mijn benadering sjamanistisch was, waarbij het in zekere zin bijna intuïtie is wat ik doe, ja.”

Mijn benadering is sjamanistisch, waarbij het in zekere zin bijna intuïtie is wat ik doe

Zijn er platen die eruit springen als inspiratiebron voor je muzikale houding, voor je muzikant zijn?

“Ja, om de paar jaar waren er weer andere. Ik heb altijd veel muziek geluisterd en dat varieerde, veel verschillende genres. Maar toen ik bijvoorbeeld veertien, vijftien, zestien was, luisterde ik naar Portishead omdat ze net de plaat ‘Dummy’ hadden uitgebracht. Vervolgens was ik me bewust van drum ‘n’ bass uit Engeland. Het waren de jaren negentig en mijn broer luisterde naar veel trends en ging naar interessante deejays. Ze doken overal op en speelden dat nieuwe ding dat techno heette. Later luisterde ik naar DJ Crush en DJ Shadow en uit Bristol triphop in het algemeen. Triphop voelde als iets waar ik in wilde komen. Weer later luisterde ik naar Mathhew Herbert. Hij is een absoluut inspirerende elektronische, conceptuele live-artiest. Echt, zijn live-uitvoeringen zijn meer dan ongelooflijk. Hij is live echt aanwezig. Ik had het gevoel dat de meeste elektronische muzikanten live niets te bieden hebben, en Matthew Herbert had live alles te bieden, bijna alsof hij alles bij elkaar stal. De rest deed het op de saaie manier. Hij maakte het zo opwindend. Dus ik was ook altijd wel een beetje aan het stelen van kleine aspecten van iedereen om me heen. Ik denk dat ik weet hoe ik het moet doen. Ja, ik bedoel, ik kan het, en de lijst is eindeloos.”

Je noemt triphop en dan vele jaren later is er een film en een album ‘Tripping with Nils Frahm’.

“Ja, interessant toch…”

Je hebt het over sjamanisme.

“Ja, dat is het. Het is, interessant genoeg, een trip in een trip in een trip. Ken je die Russische matroesjka poppetjes die in elkaar passen? De film voelt bijna zo, zoals die poppetjes. Er is deze muzikale reis die ik heel intens nu al meer dan tien jaar maak. En toen was er de ‘All Melody’-tour waarbij we opnamen maakten. Het concert was eigenlijk een reis van twee jaar, van tweehonderd shows over de hele wereld. Tegen het einde daarvan werden we allemaal een beetje gek, door te veel reizen en te weinig op één plek blijven. Het concert dat we laten zien is voor mij ook een reis. Als je er op deze intensieve manier naar luistert, luid en in één keer, lijkt het voor veel mensen, zo vertellen ze me, alsof ze visioenen krijgen, dingen zien. Ze worden fysiek geraakt. Zelfs de videomensen vertelden me dat ze allemaal begonnen te zweten, of ze raakten zo gefocust dat ze stopten met ademen. Het doet dus iets met mensen en dat stemt mij vrolijk, het doet me in ieder geval glimlachen. En ja, voor mij is het verbreden van de mogelijkheden van een ervaring op de een of andere manier als het creëren van een andere ervaring of een unieke ervaring. Ik voel me daar goed en sterk bij, omdat ik denk dat muziek een enorme helende kracht kan zijn, en dat dat belangrijk is voor ons. We weten niet eens waarom en hoe het werkt, maar ik kan wel raden hoe belangrijk het is.”

Een titel als ‘Fundamental Values’, wat moet ik daarvan denken?

“Ik las dat ergens in een krantenartikel dat het gebruikte in de zin van: onze fundamentele waarden zijn punt, punt, punt, punt, punt, punt, punt. Ik was op dat moment gewoon een beetje geïrriteerd dat twee grote woorden als deze gewoon in een zin werden gezet zonder uitleg en ik dacht: dit kan het werk van een kunstenaar zijn, een artiest kan twee grote woorden als deze in een titel stoppen en iedereen in de war brengen.”

Het is ook een populistische uitdrukking. Politici gebruiken dit soort dingen.

“Precies. En ik denk dat ik dat als kunstenaar mag doen, maar als politicus is het een beetje gek om alleen maar te spreken over onze fundamentele waarden, waarover we het nooit eens kunnen worden. Dus dacht ik dat het een interessante verwarring zou creëren. Het voelt alsof die twee woorden bij elkaar iets zeggen waar ik sceptisch over ben. En ik denk dat als je sceptisch bent en dan luistert naar de muziek, het een interessante doorgang of zoiets zal creëren, ik weet het niet. Het zal bij iedereen iets anders oproepen, waarvan ze zullen denken dat het voor hen interessant is. Ik speel daarmee, met de verwachtingen en de reacties die het zal opleveren. Mijn album ‘Screws’ heeft iets dergelijks. ‘Screws’ klinkt best wel hard voor de negen kleine composities die op het album staan. Maar ik moest de nummers titels geven en ik weet hoe andere muzikanten die nummers niet graag titels geven het doen, zoals Aphex Twin, die ze een code geeft. Ik speel ermee, met de aura of de emotie in combinatie met het nummer, dat ik zo probeer een andere interpretatielaag mee te geven (De titels zijn ‘You’, ‘Do’, ‘Re’, ‘Mi’, ‘Fa’, ‘Sol’, ‘La’, ‘Si’, ‘Me’ – CCE). Dat leidt tot verwarring, bijna zoals in mijn geliefde David Lynch-films, waarin je het gevoel hebt dat er iets zinvols gebeurt, dat dit belangrijk is, maar het slaat nergens op, zoiets. Dat is wat ik zo leuk vind aan zijn werk. Het is gewoon het sterke gevoel van oprechtheid en iets dat echt wordt benadrukt, maar dat eigenlijk misschien gewoon naar een andere leegte leidt.”

Je noemt David Lynch. Je noemde eerder het woord Hausmeister. Zou je de rol van Hausmeister in een film van David Lynch willen spelen?

“Ja, zeker. Ik zou het leuk vinden als hij me zou willen casten voor een kleine bijrol. Ik hoef geen hoofdrolspeler te zijn, dat is teveel gevraagd. Maar Hausmeister in een film van David Lynch, dat klinkt goed.”

Het is ook een goede titel voor een improvisatie.

“Daar kunnen we dan samen aan werken. Ik kijk ernaar uit.”

Tripping With Nils Frahm (album)
Erased Tapes / Konkurrent

Tripping With Nils Frahm (film)
https://mubi.com/nilsfrahm

Foto’s en film stills © Leiter Verlag

door C. Cornell Evers OOR 13 juli 1991

Def, Dumb & Blonde.
We hebben het niet over Madonna,
niet over Wendy James.
We hebben het over
de Enige Echte.
Deborah Harry!

Ze was eventjes weg, maar nu is ze er weer: Debbie of Deborah Harry. What’s in a name? Twee jaar geleden lag er, na lange tijd, eindelijk weer een nieuwe langspeler van haar in de winkel: Def, Dumb & Blonde. Pop dus. En een single: I Want That Man. Verder was de vroegere punk pin-up te horen op de laatste compilatie die is uitgebracht door Giorno Poetry Systems – Like A Girl I Want You To Keep Coming – waarop ze zich met het oorspronkelijk Haïtiaanse Invocation To Papa Legba op het rituele pad begeeft, met muzikale partner voor het leven Chris Stein als voodoo-drummer. Een wereld van verschil, althans, zo lijkt het.
Deborah: ‘Ik ken John Giorno al geruime tijd en Chris kan ook goed met hem overweg. Ik weet niet hoe het precies gekomen is, maar door de jaren heen zijn we hem meer en meer gaan waarderen. Chris heeft nog een track gedaan op zijn plaat Smack My Crack. Nu ik erover nadenk is het volgens mij William Burroughs geweest die ons met John in contact heeft gebracht.’
En na al die jaren vroeg John Giorno ineens of je iets voor zijn nieuwe project wilde doen?
‘Ja. Hij zei dat hij een nieuwe plaat wilde maken en of wij misschien iets voor hem hadden.’
Een traditional van Haïti is niet iets waar ik bij jou het eerst aan zou denken.
‘Het is wel heel anders dan mensen van mij gewend zijn, ja. Ik denk dat het een aanwijzing is voor wat de toekomst Chris en mij zal brengen. Onze samenwerking zal veel experimenteler worden en avontuurlijker. In dat licht moet Def, Dumb & Blonde ook als een soort van handtekening onder onze popcarrière gezien worden. Etnische muziek fascineert ons enorm en dat heeft ons uiteindelijk op het spoor van die bewuste song gebracht. We vonden de muziek op een tape die Chris had van een of andere voodoo ceremonie. Wij vonden het prachtig. De melodie alleen al zou een song kunnen zijn, een popsong. In zijn oorspronkelijke vorm heeft het iets magisch, net zoals sommige Afrikaanse muziek.’
Is deze interesse nieuw of was die er altijd al?
‘Volgens mij heb ik dat altijd al gehad. Ik ben altijd een enorme fan geweest van de Tibetaanse gezangen.’
Ze doet er een paar voor. ‘Oooooeewooooh… ooohoooowoo…’ klinkt het, als een oud en moe schaap.
‘Dat kan je zo meeslepen, het is zo spiritueel, zo heel anders dan waar we mee opgegroeid zijn. Ik heb altijd naar heel verschillende dingen geluisterd. Dat is een van de redenen waarom we blij mogen zijn dat we nu leven: dat we al die muziek van overal ter wereld vandaan zo tot onze beschikking hebben.’
Jij bent niet de enige. Er is een groeiende interesse voor oude tradities en godsdiensten van elders in de wereld. Heeft onze eigen maatschappij geen spirituele waarden meer, dat we het elders moeten zoeken?
‘Wat iedereen zich realiseert, is dat we op een of andere manier een verleden met ons meedragen en dat het belangrijk is om te begrijpen wie wij zijn en hoe we in elkaar zitten. Ik denk dat hier een natuurlijke bron van informatie is die ons kan leren wat we gedaan hebben en waarom. Het is een soort leerproces voor de geest, alleen, heel primitief, en daarom is het noodzakelijk om de essentie van dat alles naar het nu te vertalen, zonder de bijgelovige aspecten en zonder de angsten en zonder de glitter die van oudsher bij religie schijnt te horen. Ik geloof in het idee van een geestelijke training, waardoor ik als persoon andere gezichtspunten zou kunnen krijgen, aan andere waarden belang kan gaan hechten.’
Maar terug naar waar we waren: Heeft westerse muziek, westerse cultuur mensen niet meer genoeg te bieden?
‘Hoe vaak wil jij naar dezelfde beat luisteren? Een vierkwarts maat is erg mechanisch. Dat heeft te maken met de industrialisatie. De vierkwarts is een voortvloeisel van de industrialisatie en het machine tijdperk… en beiden zijn voorbij.’
Als Def, Dumb & Blonde zoveel is als een handtekening onder jouw popcarrière, waarom die plaat dan in hemelsnaam nog opgenomen? Zo actief was je de laatste jaren niet, tenminste niet aan het platenfront.
‘Twee redenen. Om zakelijke en om egoïstische redenen. Ik had het gevoel dat ik die plaat al heel lang wilde maken. En ik wilde weer met Mike werken. Ik heb altijd voor ogen gehad om die plaat met Mike Chapman (producer – CCE) op te nemen. Chris en ik hebben jaren over die plaat gepraat. Het was iets dat er uit moest komen.’
En nu wil je experimenteren. Ga je dan meer projectmatig werken?
‘Ik ben zangeres. De meeste zangeressen die hun songs niet zelf schrijven, verzamelen materiaal en werken met heel veel verschillende producers. Iemand als ik, een tekstschrijfster die moet samenwerken met componisten of andere schrijvers, kan overal terecht. Alles is mogelijk.’
Op Def, Dumb & Blonde staat een song van de Braziliaanse avant-garde percussionist Nana Vasconcelos. Is hij iemand met wie je in de toekomst in zee zou kunnen gaan?
‘Natuurlijk. Nana is fantastisch. Ik hou van zijn muziek. Ik hou van mensen die hun ziel in hun muziek weten te leggen en die de vrijheid en de kracht hebben datgene te doen wat zij willen. Om die reden is het heel opwindend voor mij zo’n song op te nemen.’
Je hebt het nooit betreurd dat je zelf niet dat soort muziek maakte?
‘Ik weet het niet. Ik heb wel wat vreemde dingen met muziek gedaan, abstracte

‘Een van de dingen die uit de punk zijn
voortgekomen, is dat er nu meer vrouwelijke
muzikanten zijn dan ooit’

dingen met mijn stem. Maar het blijft moeilijk om als vocalist op een podium te staan en je stem puur als een instrument te gebruiken, zonder tekst, zonder woorden. Vanaf het moment dat je woorden toevoegt, wordt het iets anders. Ik ben ook geen musicus, ik ben zangeres, wat iets anders is.’
Geen zogenaamde ‘extended vocal techniques’ voor Deborah Harry?
‘Och, ik zou dat niet uit willen sluiten. In de juiste omgeving zou ik er enorm van kunnen genieten. Wie weet, doe ik het wel als onderdeel van mijn volgende experiment. Dat gezegd hebbend, moet ik wel opmerken dat mijn interesse natuurlijk ook uitgaat naar communicatie, naar het entertainen van mensen. Vanuit waar ik sta, een artiest, onderdeel van de bizz, die iets creatiefs wil doen, is dat misschien moeilijk te combineren.’
Hoe sta je tegenover de experimenten in de zogenaamde dance-music?
‘Veel ervan is vervelend, mechanisch, emotieloos. Dat is jammer, want dat hoeft niet. Als je elektronica een beetje slim gebruikt, dan kun je er emotie mee oproepen. Persoonlijk hou ik meer van de wat rauwere dingen, de magische ogenblikken die live spelende muzikanten kunnen oproepen. Dat zijn van die hele speciale momenten die je met technologie niet echt kunt krijgen. Aan de andere kant geeft technologie macht, een hoop vrijheid.’
Macht?
‘Macht, ja. Wat voor mogelijkheden heb je nu in de rock & roll? Rock & roll is niet meer dan vier of vijf personen die geluid maken, terwijl de grote orkesten maar liefst veertig of vijftig mannen en vrouwen tot hun beschikking hebben, een hoop mankracht. Technologie kan diezelfde kracht oproepen. Technologie geeft macht en vrijheid, geeft toegang tot meerdere dimensies.’
Geloof jij in de zo vaak genoemde overeenkomsten tussen punk en house?
‘Die zijn er niet, afgezien dan van het feit dat mensen met relatief weinig geld hun eigen platen kunnen maken. De filosofieën zijn echter totaal anders. Als er al een filosofie achter house is dan heeft die te maken, denk ik, met communicatie, met een soort verbondenheid die meestal maar een paar uur duurt en dan gaat ieder weer zijns of haars weegs. De punkbeweging was anders, een soort revolutie tegen de grote gitaarbands waarbij iedereen moest zitten en naar de muziek kijken.’
We leven nu in een tijd waarin veel van die destijds verfoeide grote groepen weer toeren en platen maken, met succes. Heeft punk eigenlijk wel iets opgeleverd?
‘Een van de dingen die uit de punk zijn voortgekomen, is waarschijnlijk het feit dat er nu meer vrouwelijke muzikanten zijn dan ooit. Er waren natuurlijk altijd vrouwen in de bizz, zangeressen, maar niet zoveel muzikanten, vrouwen die rock & roll spelen.’
Zijn er vrouwen uit het verleden die je enorm bewondert?
‘O ja, massa’s, zo veel.’
Iemand speciaal?
‘Moeilijk te zeggen. Ik hou van Tina Turner, ik hou van Janis Joplin, ik hou van de blueszangeressen, popzangeressen als Cilla Black… Ik heb zoveel van hen geleerd, van Joan Baez, van Buffy Sainte-Marie. Een van mijn all-time favorieten is Peggy Lee. Zij is fantastisch. Zoals ik al eerder zei: wij kunnen ons gelukkig prijzen dat er zoveel is waarnaar we kunnen luisteren.’
Hoe gaat het acteren momenteel?
‘Er is veel concurrentie. Maar gelukkig beginnen mensen in te zien dat ik me op diverse fronten kan manifesteren.’
Dat maakt het leven rijk voor jou, dat je op verschillende terreinen actief bent?
‘Ja. Het is een leerproces. Aanvankelijk dacht ik dat al die dingen radicaal van elkaar verschilden, tot ik ontdekte dat bijvoorbeeld mijn acteerervaring een invloed ten gunste had op mijn podiumpresentatie. Het een helpt het ander. Ik denk dat wat mij persoonlijk drijft om door te gaan en meer te willen, het idee is dat ik echt goed wil zijn in alles wat ik doe. Als ik iets doe en daar zelf het gevoel over heb dat ik er alles heb uitgehaald wat er in zat en dat het goed is, dan ben ik gelukkig.’                          ●