Het Matangi Quartet, of Matangi zoals de strijkers zich hier noemen, bestaat uit Maria-Paula Majoor (viool), Daniel Torrico (viool), Karsten Kleijer (altviool) en Arno van der Vuurst (cello).

Met ‘Outcast’ geeft Matangi ruimte aan andersdenkenden: componisten die onder een totalitair regime hun muzikale idealen bleven volgen. ‘Outcast’ is daarmee een ode aan kunstenaars die hun muziek gebruiken als (politiek) verzet. Het maakte hen niet alleen tot muzikale dwarsliggers, de overheden waartegen zij hun stem verheffen, zagen en zien hen vaak als raddraaiers, verschoppelingen ofwel outcasts.

Matangi brengt op ‘Outcast’ drie Sovjet-Russische componisten samen die muziek schreven die radicaal haaks stond op de smaak en wensen van hun overheid. Hun werken werden vaak als ‘avant-gardistisch’ en daarmee als ‘westers’ aangemerkt, een doodzonde. Daarmee zetten zij hun carrière op het spel en, zoals bij Dmitri Shostakovich onder Stalin, de persoonlijke vrijheid. Het verhaal gaat dat Shostakovich altijd een gepakte koffer had klaarstaan voor het geval de KGB voor zijn deur zou staan. De Brit Julian Barnes schreef er een fascinerend boek over, ‘Het Tumult Van De Tijd’, dat speelt in Leningrad in de jaren dertig.

Een jonge man staat met een gepakt koffertje bij de lift van een flatgebouw. Zijn naam is Dmitri Shostakovich. Hij wacht de hele nacht, nachtenlang, in de overtuiging dat hij opgepakt zal worden en afgevoerd naar het Grote Huis. Niemand, niet één beroemdheid die hij in de afgelopen tien jaar heeft ontmoet, kan hem nu helpen. En weinig mensen die naar het Grote Huis worden afgevoerd, komen ooit terug.

Zo begint de roman ‘Het Tumult Van De Tijd’ van Julian Barnes. De schrijver identificeerde zich voor zijn boek met Dmitri Shostakovich. Hij verplaatste zich in de gedachten en ingevingen die de componist gehad zou kunnen hebben om te kunnen overleven, als mens en als kunstenaar, en beschrijft vanuit diens zielenleven de botsing tussen Kunst en Macht, de compromissen die iemand ook met zichzelf moet sluiten om door te kunnen gaan. Het verhaal is weliswaar fictief maar gebaseerd op historische feiten.

Ook Alfred Schnittke kreeg te maken met restricties en intimidaties van de Sovjet-Russische overheid. Die hield zijn werk nauwlettend in de gaten. Uitvoeringen werden regelmatig gehinderd. Kunnen Shostakovich en Schnittke nog genoemd worden als componisten van het ‘stille’ verzet, de Oekraïner Valentin Silvestrov wond er nooit geen doekjes om waar hij stond. Hij is bekend om zijn politieke betrokkenheid en afkeer van de machthebbers in de voormalige Sovjet-Unie en het Rusland van nu. De Matangi strijkers zijn al lang vurige ambassadeurs van Silvestrovs muziek. De componist was in 2017 Artist in Residence van Matangi’s eigen (Un)heard Music Festival.

Muzikale broeders

Of het toeval is of opzet, ik weet het niet, maar het lijkt een teken in deze tijd van oorlog in Europa, waarbij Rusland met grof geweld buurland Oekraïne is binnengevallen, dat de Oekraïner Silvestrov op ‘Outcast’ wordt geflankeerd, als het ware ‘omhelsd’, door zijn Russische ‘broeders’ (zij wel) Schnittke en Shostakovich.

Outcast vangt aan met Schnittke’s ‘String Quartet No. 3’ uit 1983. De opening van het stuk bevat drie citaten: een ademtocht uit het ‘Stabat Mater’ van Orlando di Lasso, het hoofdthema uit Beethovens ‘Grosse Fuge’, en het thema dat Dmitri Shostakovich onder meer in zijn strijkkwartet ‘No. 8’ gebruikte. Het stuk is populair bij een jongere lichting strijkers, die ook wel eens een rocknummer spelen. Het waarom laat zich horen in de caleidoscoop van klanken en sferen waaruit ‘No 3’ is opgebouwd en waarin tijdpanelen van atmosferische rust en zachte melancholie zonder waarschuwing vooraf van het ene op het andere moment worden overspoeld met furieus voortrazende geluidsstormen.

Shostakovich als ‘Outcast’ is vertegenwoordigd met zijn intens indrukwekkende ‘String Quartet No. 8 In C Minor, Opus 110’. Shostakovich componeerde het werk in een paar dagen tijd, toen hij in 1960 in Dresden verbleef. Hij was daar om muziek te schrijven voor een gezamenlijk filmproject van Sovjet- en Oost-Duitse filmmakers over het bombardement van de geallieerden op Dresden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Niets, maar dan ook werkelijk bijna niets meer, was er nog over van de stad die sinds eeuwen als een van de belangrijkste cultuurcentra van heel Europa gold. De aanblik van de enorme ravage die nog tot ver na de oorlog het beeld van Dresden zou bepalen, deed Dmitri Shostakovich zijn aangrijpende kwartet schrijven, ‘opgedragen aan de slachtoffers van fascisme en oorlog’. De vier strijkers van Matangi combineren hier met indrukwekkend samenspel een elektriserend perfectionisme met de spontaniteit van muziek die barstensvol vitaliteit is, maar waaruit ook pijn spreekt, depressieve pijn en letterlijke, lichamelijke pijn.

Zoals gezegd heeft Matangi een warme band met Valentin Silvestrov. Een opmerkelijke uitspraak van hem is: “Aan de muziek van Bach kun je toch ook niet horen dat hij nooit in New York is geweest?” Zijn ‘String Quartet No. 1’ uit 1974 vormt de ziel van ‘Outcast’ en is een wonderlijke muzikale meditatie, door de componist omschreven als “…een gedicht over het lot van muziek in de afgelopen 200 jaar…”. De muziek kruipt in een tijdspanne van twintig minuten, als in een surrealistische droom, over wat lijkt op de bodem van een aangetaste natuur, soms lichtelijk schurend en krassend over rotsachtige grond, dan weer vloeibaar en in lange slierten vol verlangen tastend naar wat er (nog) aan leven in ons leven is. ‘Outcast’ is een album met een ziel en die ziel is echt.

Matangi – Outcast
Schnittke – Silvestrov – Shostakovich
Bestel: hier

‘Canto Ostinato’ van de Nederlandse componist Simeon ten Holt (1923-2012) werd eerder met uiteenlopende instrumentale bezettingen uitgevoerd en opgenomen. Het Matangi Quartet voegt daar nu een dimensie aan toe, die van het strijkkwartet: ‘Canto Ostinato Strings Attached’.

door C. Cornell Evers

Het is een van de bekendste stukken van een moderne Nederlandse componist: ‘Canto Ostinato’ van Simeon ten Holt. Hij componeerde het op herhaling en tonaliteit gebaseerde werk als ‘Perpetuum’ direct op de piano tussen 1973 en 1976. Vlak voor de première in 1979 veranderde hij de naam in ‘Canto Ostinato’. De titel kan worden vertaald als ‘koppig’ of ‘eigenwijs (obstinaat) lied’ en is als zodanig zeker van toepassing, maar met de term ‘ostinato’ wordt een kort muzikaal motief bedoeld dat over de hele lengte van een compositie telkens wordt herhaald. Het motief in ‘Canto Ostinato’ telt een beperkt aantal muzieknoten. Ten Holt gebruikte een manier van noteren voor de partituur die het aan de uitvoerenden laat om te bepalen hoe de noten worden gespeeld. Daardoor kunnen er andere accenten worden gelegd en ontstaan er andere patronen, zo legde pianist Kees Wieringa, die het stuk veel speelde en ook de componist goed kende, ooit in een artikel uit. De opname die Wieringa samen met pianist Polo de Haas van ‘Canto Ostinato’ maakte, was in 2001 goed voor een gouden plaat. Er waren 15.000 CD’s verkocht, heel bijzonder voor een modern-klassiek muziekalbum.

‘Canto Ostinato’ is niet alleen het meest populaire werk van Simeon ten Holt, het is ook zijn meest uitgevoerde. Naast de eerder genoemde opname en concerten voor twee piano’s van Kees Wieringa en Polo de Haas, waren er uitvoeringen voor vier pianisten, was er een bespeling van de beiaard van de Dom van Utrecht, voerde Cello8ctet het werk een aantal keren uit en toerde het Mallet Collective Amsterdam door Nederland met twee marimba’s en twee vibrafoons, met enige regelmaat aangevuld met pianist Ivo Janssen. En dan is er nog ‘Canto Ostinato XL’ van pianist Jeroen van Veen & Friends, negen verschillende versies in evenzoveel bezettingen (marimba’s, synthesizers, orgel, geprepareerde piano’s enzovoort) in één 12CD-box, samen veertien uur muziek.

‘Canto Ostinato’ heeft voor de uitvoerenden een gebruiksaanwijzing. Die krijgen ze in de partituur uitvoerig aangereikt. De spelers moeten de eigen partij en het samengaan daarvan met die van andere instrumentalisten duchtig voorbereiden: “De groei en het uitkristalliseren van de interpretatie vormen een proces”, schrijft Simeon ten Holt in zijn handleiding. Dat betekent dus met elkaar overleggen, luisteren, experimenteren en keuzes maken, tot klanken en kleuren samenvallen en er één geheel ontstaat, één universum. Zoals dat op het nieuwe album ‘Canto Ostinato Strings Attached’ van het Matangi Quartet gebeurt.

De violisten Daniel Torrico Menacho en Maria-Paula Majoor, altviolist Karsten Kleijer en cellist Arno van der Vuurst vormen samen het Matangi Quartet. Het ensemble uit Den Haag bestaat zo’n twintig jaar en heeft een brede oriëntatie. Het kwartet speelt van klassiek tot dance en van jazz tot pop. De vier strijkers traden op met coryfeeën uit uiteenlopende muzikale disciplines, zoals uit de klassieke wereld Miranda van Kralingen en Tania Kross, met cabaretiers Herman van Veen en Youp van ’t Hek, bandoneonspeler Carel Kraayenhof, jazztrompettist Eric Vloeimans, jazzpianist Michiel Braam, DJ Kypski, jazzvocalisten Mathilde Santing en Renske Taminiau, en de singer-songwriters Lori Lieberman en Tom McRae. Zoals cellist Arno van der Vuurst op de eigen website van Matangi zegt: “We zijn niet bang om ideeën uit te proberen; de mogelijkheden met Matangi zijn eindeloos!”

Vlak voor zijn overlijden in 2012 stuurde Simeon ten Holt het Matangi Quartet een brief. Hij daagde hen uit om met zijn muziek te experimenteren. Dit leidde tot de bewerking van ‘Canto Ostinato’, gearrangeerd door Marijn van Prooijen, speciaal voor strijkkwartet: ‘Strings Attached’.

Het resultaat is geheel overeenkomstig de partituur-opdracht én de persoonlijke aanwijzingen van Simeon ten Holt tot stand gekomen. Daarbij moesten met name “alle mogelijkheden van de snaarinstrumenten worden gebruikt, van ponicello tot pizzicato en van sul tasto tot battuto”. En dat is precies wat de vier van het Matangi Quartet hebben gedaan. Het resultaat is ronduit fascinerend. Vanaf de eerste tonen laat het optimaal op elkaar ingespeelde viertal met grote instrumentale precisie en expressie een rivier van geluid ontstaan, vol klaterende watervallen, duizelingwekkende diepten en wervelende stroomversnellingen, die de luisteraar 75 minuten lang meeneemt op een meanderende ervaringsreis van muzikale betovering, om uiteindelijk te resulteren in dat ene, een stralend universum van klanken en kleuren waarin alles met elkaar samenvalt en sociaal verbonden is. Experiment geslaagd.

Simeon ten Holt: Canto Ostinato Strings Attached
Matangi Quartet
MTMCD01 / EAN 0608603324907

https://www.matangi.nl/

Kijk en luister ook naar het multimedia-project ‘maps of non-existent cities. Bludenz’ van Dmitri Kourliandski, live uitgevoerd door het Matangi Quartet https://youtu.be/0YrttjkWhcA