Humboldts praktijk van observeren ging verder dan kijken alleen. Hij verbond zich met de door hem bezochte plekken en richtte zich op de onderlinge samenhang van natuurlijke elementen en het begrijpen van het ‘web van het leven’, schrijft Humboldt-biograaf Andrea Wulf in ‘De uitvinder van de natuur’.

Emotionele verbinding

De methode van diepgaande observatie en aanwezigheid is tegenwoordig relevanter dan ooit. De combinatie van wetenschap en emotionele verbinding met de natuur leidt tot een meer geïntegreerde aanpak van actuele milieukwesties, en dat is essentieel voor het aanpakken van problemen als de klimaatcrisis en de plundering van de Amazone.

Dit roept de vraag op: zouden kunst en wetenschap meer moeten samenwerken? Ik vroeg het eerder aan de Australische componist, kunstenaar, curator en ‘philosopher of sound’ Lawrence English.

Lawrence English: “Kunst kan geen directe oplossingen bieden voor wereldproblemen, maar het kan mensen aanmoedigen om anders over deze problemen na te denken en betere vragen te stellen. In het hedendaagse onderwijs ligt de focus vaak op het beantwoorden van vragen door middel van uit het hoofd leren, maar de echte uitdaging is dat we moeten nadenken over hoe we betere vragen kunnen formuleren. Dit kan leiden tot andere antwoorden dan die we tot nu toe hebben gehad, omdat de huidige antwoorden vaak niet het gewenste resultaat opleveren. Er moet een dialoog zijn, en die dialoog moet serieus worden genomen. Beide partijen moeten erkennen wat deze dialoog moet bereiken: het erkennen van de complexiteit van onze problemen en ze niet op dezelfde manier benaderen.”

Nieuwsgierigheid wekken en vragen oproepen door middel van emotionele transgressie is ook het doel van het album ‘Sounding Numbers’ van Miguel Angel Crozzoli.

Wetenschap en muziek

Miguel Angel Crozzoli is een Argentijnse componist, saxofonist en Ph.D.-kandidaat in Culturele Studies. Hij studeerde Europese compositie en jazz in Argentinië en behaalde een masterdiploma aan het Rhythmic Music Conservatory in Kopenhagen. Momenteel doet hij onderzoek aan het Intelligent Instruments Lab in Reykjavik, IJsland. Zijn werk richt zich op de kruisbestuiving van muziek, nieuwe technologieën, data en AI, met bijzondere aandacht voor de rol van de kunsten in kritisch denken en perceptie.

‘Sounding Numbers’ zet klimaatgegevens om in muziek met behulp van sonificatietechnieken, waarbij data wordt getransformeerd naar geluid.

Crozzoli’s unieke aanpak combineert gangbare instrumenten, zoals de saxofoon (Miguel Angel Crozzoli, Calum Builder), cello (Ida Nørby) en contrabas (Johannes Nästesjö), met elektronica (Valeria Miracapillo) en vrouwelijke vocalisaties (Jūra Šedytė) om een impactvolle muzikale ervaring te creëren.

‘Sounding Numbers’ bestaat uit twee delen: ‘I Am the Forest’ en ‘I Am the Ocean’.

Crozzoli begon het project met een diepgaande analyse van gegevens over ontbossing en oceanische vervuiling, die hij vervolgens omzette in geluid. Het werk combineert hedendaagse muziek met zogenaamde ‘data artivism’, waarbij de emotionele perceptie van data wordt ingezet om sociale actie te stimuleren.

Ik ben het Bos

‘I Am the Forest’ is geïnspireerd op de ecologische niche-theorie, die onderzoekt hoe organismen zich tot hun omgeving verhouden. Crozzoli gebruikte gegevens over ontbossing van Global Forest Watch als uitgangspunt. Het stuk sluit daarmee direct aan bij actuele milieuproblematiek. De compositorische uitvoering resulteert in complexe en indringende geluidsstructuren, die de luisteraar – volgens de componist – “onderdompelen in een droomachtige scène uit een fictieve boscultuur”.

Wie wel eens in een bos komt, weet dat het er nooit echt stil is. Tropische regenwouden bieden ’s nachts een spektakel van geluiden, voortkomend uit een breed scala aan dieren, waaronder kikkers, krekels en cicades. Dit dynamische geluidslandschap is niet alleen fascinerend, maar ook essentieel voor het behoud van biodiversiteit en de ecologische gezondheid van deze unieke ecosystemen.

Miguel Angel Crozzoli vangt deze systemen in vier muzikale delen met de aansprekende titels: ‘Breathe me in’, ‘In silent eternity’, ‘Untold and secret chants’ en ‘A bliss of immensity’. Hij doet dat niet door field recordings in te zetten, al lijken de indringende performances hier regelmatig op aan te sluiten.

‘I Am the Forest’ wordt door de componist gepresenteerd als een installatie die zich richt op klimaatnoodtoestanden, maar hij noemt het ook een “participatieve geluidsinstallatie”. Het werk nodigt luisteraars uit om via de muziek te luisteren naar de zorgwekkende toestand van ’s werelds bossen, die wordt beïnvloed door klimaatverandering en plundering.

Ik ben de Oceaan

‘I Am the Ocean’ is gebaseerd op gegevens van de U.S. Environmental Protection Agency (EPA) en het boek ‘Hyperobjects’ van Timothy Morton, professor aan de Rice University in Houston, Texas.

‘Hyperobjects: Philosophy and Ecology after the End of the World’, de volledige titel, introduceert een nieuwe benadering van ecologie en filosofie. Het concept van hyperobjecten verwijst naar entiteiten van enorme proporties in tijd en ruimte die onze traditionele ideeën over wat een ‘ding’ is bevragen. Voorbeelden zijn klimaatverandering, kernwapens en de hoeveelheid verpakkingsmateriaal in de wereld, die zo omvangrijk zijn dat ze zich onttrekken aan ‘normale’ waarneming.

Morton onderzoekt hoe hyperobjecten ons denken, samenleven en onze ervaring van politiek, ethiek en kunst beïnvloeden. Het boek stelt dat het ‘einde van de wereld’ al heeft plaatsgevonden, en de concepten wereld, natuur en milieu hun oorspronkelijke betekenis verliezen.

Morton pleit in zijn boek voor een herziening van ons denken om de huidige wereld te begrijpen en schetst een postmoderne ecologische benadering.

De compositie ‘I Am the Ocean’ van Miguel Angel Crozzoli wil de luisteraar bewust maken van de veranderingen in de oceanische systemen door wereldwijde opwarming en stijgende zeespiegels. De muziek is krachtig en mysterieus, en trekt de luisteraar mee in een ervaring waarin veranderende stromingen en stijgende getijden bijna letterlijk voelbaar zijn.

In beide composities combineert de muziek gelaagde elektronische texturen met melodische, lyrische elementen. De componist gebruikt een notatiemethode die formele partituren mengt met grafische scores, terwijl uitvoerders ruimte krijgen voor eigen creatieve interpretatie. Er ontstaat zo een klankwereld waarin de muzikant niet alleen uitvoerder is, maar ook actief als vormgever.

‘Sounding Numbers’ wil nieuwsgierigheid wekken en vragen oproepen door het publiek bewust te confronteren met de grenzen van emotionele ervaringen en onbekende of ongemakkelijke aspecten, zoals de door de mens veroorzaakte klimaat- en milieucrisissen.

Humboldt in het regenwoud

Humboldts expeditie door onder meer grote delen van het Zuid-Amerikaanse regenwoud, samen met natuuronderzoeker Aimé Bonpland (1773-1858) van 1799 tot 1804, legde de basis voor zijn revolutionaire inzichten in de natuur. Tijdens hun reis drongen ze diep door in onontgonnen gebieden. Daar maakten ze uitgebreide observaties van de lokale ecosystemen. Zo ontdekte Humboldt het verkoelende effect van het regenwoud en begreep als eerste de cruciale rol ervan in waterbehoud en het voorkomen van bodemerosie.

In de wolken

Een Bos. Een Oceaan. Er zijn verschillen, maar ook overeenkomsten.

In 1995 reisde ik voor het eerst per boot over de Rio Solimões (Amazonerivier) naar Três Fronteiras (Drie Grenzen) in het boven Amazonegebied, waar de grenzen van Brazilië, Peru en Colombia samenkomen.

Het weer in de Amazone kan snel omslaan. Ik bevond mij in een klein bootje op een meer in Peru, net over de grens met Brazilië. Samen met een gids zocht ik naar een groot soort kaaiman die daar zou leven en die ik wilde fotograferen. Het was een heldere avond. Er was geen wolk te zien. Tot een kwartier later. We waren midden op het water. Plotseling werd het donker. Een klap. Bliksem schoot door de lucht. Voor we konden reageren, sloeg de regen keihard neer. Zo dicht was de muur van water dat ik mijn gids, die vlak voor mij zat, nauwelijks kon zien. Ook de lichtbundel van mijn Maglite lantaren verdronk in de watermassa.

De eigenschappen van wolken boven het Amazonewoud en die boven de oceanen lijken op elkaar. Door de aanwezigheid van een grote hoeveelheid vocht in de lucht en een lage concentratie van zwevende deeltjes worden de waterdruppels die door condensatie op die deeltjes ontstaan, snel groter. Ze krijgen in hoog tempo voldoende massa om omlaag te vallen. Daardoor kan het van het ene op het andere moment plenzen.

De intieme jungle

De Poolse geluidskunstenaar Izabela Dłużyk, die sinds haar geboorte blind is, verwezenlijkte in 2024 een lang gekoesterde droom door het Amazone-regenwoud vast te leggen op het album ‘The Amazon – Where the Moon Wept’.

De titel verwijst naar een bekende legende uit het Amazonegebied. Die vertelt het verhaal van de Zon en de Maan die verliefd waren maar elkaar niet konden aanraken:

“Er was eens, in een tijd waarin dieren konden spreken, een moment waarop de Zon en de Maan verliefd op elkaar werden. Helaas was hun liefde, zoals de tijd hen zou leren, gedoemd nooit vervuld te worden. De Zon kon de Maan niet omhelzen omdat hij haar zou doen smelten, en de Maan kon de Zon niet dicht naderen omdat zij hem zou doven. Daarom hadden ze geen andere keuze dan uit elkaar te gaan.

Dit bedroefde de Maan enorm, die ontroostbaar huilde. Haar tranen vielen op de aarde en bereikten de Atlantische Oceaan, maar omdat het zoete tranen waren, wees de oceaan ze af. Zo werd, uit de tranen van de ongelukkige Maan, de Amazone-rivier geboren.” (vrij naar Izabela Dłużyks toelichting bij het album).

‘The Amazon – Where the Moon Wept’ bestaat uit twee delen: ‘Encounters at Daylight’ en ‘Whispers from the Dark’, die de rijke geluidswereld van het Tambopata National Reserve in Peru laten horen. Izabela Dłużyk vangt een breed scala aan geluiden, waaronder die van insecten, vogels, kikkers, apen en de Tambopata-rivier, en biedt zo een intieme blik in het junglebestaan. Haar scherpe luistervaardigheid stelde haar in staat om talrijke soorten te identificeren en vast te leggen, zoals de strepige raketkikker (Allobates trilineatus) en de verkondigers bij uitstek van het regenwoud, de luidruchtige brulapen.

Dłużyk nodigt luisteraars uit om met haar mee te reizen door het levendige geluidslandschap van de Amazone. In een chronologisch verloop laat zij horen hoe insecten en kikkers elkaar gedurende opeenvolgende uren overlappen. Naarmate de tijd verstrijkt, geeft de ene groep levende wezens in het woud het stokje door aan de andere. Dit is bijzonder merkbaar vlak voor de dageraad. Voordat de vogels beginnen te zingen, klinkt er eerst een opmars van krekels en kikkers, wat een luid en intrigerend geluid oplevert. En ’s nachts, zeker ’s nachts kan het geluid in het bos zich manifesteren in frequenties die we niet gewend zijn.

Wanneer een soundrecordist een opname maakt, bevindt deze persoon zich op die specifieke plek en is gespitst op elementen die zijn of haar interesse wekken. Het succes van een opname ligt echter in het vermogen om deze luisterervaring te delen en iemand het gevoel geven bevoorrecht te zijn om de wereld door de oren van een ander te ervaren. En dat is precies wat Izabela Dłużyk met ‘The Amazon – Where the Moon Wept’ doet.

Voedende stormen

Het album sluit af met ‘Tropical Storm’, een verwijzing naar de cruciale rol van stormen in het ecosysteem van het regenwoud.

Uit de liner notes:
“In het Peruaanse regenwoud duurt het regenseizoen van oktober tot maart, met zware regenval die de natuur en dieren voedt. Dit is een ideale tijd voor het broedseizoen. In januari en februari kan het dagenlang onophoudelijk regenen, wat leidt tot overstromingen. Een opname uit november laat horen hoe zachte regendruppels overgaan in een hevige storm, begeleid door insecten en kikkers. Naarmate de storm afneemt, keren de geluiden van de nachtelijke jungle terug. Door aandachtig te luisteren kunnen we misschien de oude legende van de Amazone horen, over de maan en haar onmogelijke liefde.”

En zo reizen we in het voetspoor van Alexander von Humboldt van klinkende getallen naar de maan die huilde.

Klinkende getallen

De grote Latijns-Amerikaanse expeditie van Alexander von Humboldt was een symfonie van cijfers en observaties: temperatuurmetingen op verschillende hoogtes en breedtegraden; nauwkeurige bepalingen van lengte- en breedtegraden; registratie van magnetische afwijkingen en ‘stormen’; observaties van geologische lagen en mineralen.

Deze metingen vormden de basis voor zijn baanbrekende werk in de fysische geografie en meteorologie, waarbij hij concepten als isothermen en isobaren introduceerde.

De huilende maan

Tijdens een zonsverduistering noteerde Von Humboldt een fascinerend fenomeen:
“Witte puntjes die direct na de zonsverduistering aan- en uitsprongen op de maan, als een flikkerend licht.”

Er zijn meerdere verklaringen voor het door Humboldt waargenomen fenomeen. Of een daarvan de maan is die huilde? Waarschijnlijk niet. De gebeurtenis illustreert wel Von Humboldts vermogen om wetenschappelijke observatie te combineren met een levendige verbeelding.

Miguel Angel Crozzoli – Sounding Numbers (KAIROS)
Izabela Dłużyk – The Amazon – Where the Moon Wept (LOM)
Foto’s ‘The Amazon – Where the Moon Wept’ © Izabela Dłużyk

Bronnen:
Andrea Wulf – De uitvinder van de natuur. Het avontuurlijke leven van Alexander von Humboldt (Atlas Contact)
Eric Palmen – Alexander von Humboldt, milieuactivist avant la lettre
Roos van der Lint – Alexander von Humboldt (1769-1859) Verloren held van de wetenschap

‘Klimaat noopt tot minder lang douchen’, kopte de Volkskrant onlangs op de voorpagina. De verandering van het klimaat wordt hier teruggebracht tot ons watergebruik bij het douchen. Het ademt, hoewel waarschijnlijk niet zo bedoeld, een soort gemakzucht. Als we maar wat korter douchen, dan komt het wel goed, lijkt de boodschap. Het is precies dat waar de Belgische scholieren en klimaatactivisten Anuna De Wever en Kyra Gantois boos over zijn. En ja, angstig daardoor, voor de hel die dreigt als de opwarming van de aarde doorzet. Het protest van het tweetal begon aan de keukentafel. Daar besloten ze zich niet langer te laten afleiden “door alles wat er er gezegd wordt over het klimaat, wat er wordt beloofd of wat er wordt verdrongen.” Voor hen niet de mist van de ontkenning. Daar steken zij geen energie in. Anuna en Kyra kijken naar de feiten.

Ze worden vaak naïef genoemd. Maar, zeggen Anuna en Kyra: “Naïef is het kind in het sprookje dat zegt dat de keizer geen kleren aanheeft. Het huidige klimaatbeleid heeft evenmin veel aan. Dat klagen we aan.” Ze formuleerden er een brief over, opgetekend door Jeroen Olyslaegers en gericht aan iedereen, politici en beleidsmakers, ouders en grootouders en aan hun leeftijdsgenoten. Ze waren niet de eersten. De Zweedse Greta Thunberg, de scholiere die voor het parlement van haar land een vrijdagstaking hield, ging hen voor. “Beeld je in hoeveel moed en wilskracht je moet hebben om als vijftienjarige helemaal alleen voor het Zweeds parlement te gaan zitten met een bordje waarop staat ‘schoolstaking voor het klimaat’.”

Op 10 januari organiseerden de Belgische scholieren een staking tegen het huidige klimaatbeleid. Er deden 3000 leerlingen mee. Een week later waren ze met 12.500, de week erop was dat aantal gegroeid tot 35.000. Anuna en Kyra werden uitgenodigd naar het parlement te komen; ministers wilden met hen praten. Ze kregen te horen dat ze een en ander niet goed begrepen en dat ze vooral toch ook thuis hun steentje konden bijdragen. De reactie van de twee was om door te gaan met actie voeren. En weer was er een uitnodiging vanuit de overheid, nu om met driehonderd jongeren in gesprek te gaan. Maar, zo reageert het tweetal, “wij weten zelf ook wel dat wij niet alles weten. Nodig dus driehonderd klimaatwetenschappers uit. Hun kan je geen naïviteit verwijten. We veronderstellen dat jullie tegen hen niet zullen zeggen dat ze wat minder moeten douchen en dat ze op de universiteit beter moeten recyclen.” En verderop: “Die wetenschappers vragen al zo lang om ingrijpende maatregelen, ze waarschuwen ons voortdurend. Vraag dus aan hen wat er dringend moet gebeuren en probeer dat dan uit te voeren. Daarvoor zijn jullie er toch? Om beslissingen te nemen die het brandend huis te lijf gaan? Om onze toekomst veilig te stellen?”

Wetenschappers vragen al zo lang om ingrijpende maatregelen, ze waarschuwen ons voortdurend. Vraag dus aan hen wat er dringend moet gebeuren en probeer dat dan uit te voeren. Daarvoor zijn jullie er toch?

Anuna en Kyra vragen in hun brief aan politici en anderen de onderlinge verschillen opzij te zetten en over de eigen schaduw te stappen. De verdeeldheid moet stoppen, zeggen zij. “Als het aan ons ligt houden we vandaag nog op met naar elkaar en ieders levensstijl te wijzen.” Zelf kregen zij te maken met mensen die meenden te moeten “bewijzen” dat zij “al eens in een vliegtuig hadden gezeten”. Het tweetal meent dat achter al die verwijten de onwil of de angst schuilgaat “om er echt iets aan te doen”.

En ja, zij beseffen zeer wel dat zij uit een wat zij zelf noemen “geprivilegieerde klasse” komen. Zij zijn wit, kunnen studeren is voor hen normaal. Het zou gemakkelijk zijn geweest om in de eigen comfortzone te blijven, zich bezig te houden met wat voor leeftijdgenoten “cool” is. Echt nadenken hoort daar dan niet bij. Dat wordt als “uncool” beschouwd, vragen stellen als “vervelend”, en op straat protesteren als een teken van “gênante aanstellerigheid”. Anuna en Kyra kiezen echter voor een andere weg, samen met vele jongeren, in de hele wereld.

De brief eindigt met een oproep: “De werkelijke groei die we nodig hebben is de groei van de liefde, de groei van de daadkracht, de groei van de verbinding en vooral de verbeelding, de groei van de hoop, de groei van de passie voor het leven, de groei van respect voor de natuur, de groei van het bewustzijn. En vooral: de groei van de moed.”

In de laatste aflevering van de televisieserie ‘De Luizenmoeder’ heeft Juf Ank het over het ontbreken van vertrouwen. “Basisvertrouwen”, zegt ze, “dat is wat hier ontbreekt. Vertrouwen in een goede afloop; vertrouwen in het besef dat we deel uitmaken van een groter geheel. Dat we gedragen worden door elkaar, zodat iedereen zich geborgen en gesteund voelt.” “Geloof, hoop en liefde”, hoorde ik de afgelopen dagen iemand zeggen, “misschien zijn ze alleen maar een bedreiging in een wereld waar elke vorm van vertrouwen lijkt te ontbreken.” Voor Anuna De Wever en Kyra Gantois staan deze drie fundamentele levenswoorden voor moed. “Naïef hè?” zeggen ze. “Join the movement.”

Anuna De Wever & Kyra Gantois: Wij zijn het klimaat – een brief aan iedereen (De Bezige Bij, 64 pgs. €8,99)

Anuna De Wever

Kyra Gantois

Vertaalrechten ‘Wij zijn het klimaat’ van Anuna De Wever en Kyra Gantois aan vier landen verkocht
Al voor publicatie in Nederland werden de vertaalrechten van ‘Wij zijn het klimaat’ van Anuna De Wever en Kyra Gantois aan uitgeverij Stock (Frankrijk) verkocht. Stock zal het door Jeroen Olyslaegers opgetekende manifest in de eerste week van mei publiceren. Verder is het pamflet verkocht aan Alianza (Spanje), Solferino (Italië) en Spartacus (Noorwegen).