Amsterdam kent vele spiegels. In De Nieuwe Kerk en het Stedelijk Museum staan er nu twee tegenover elkaar: één toont het verleden, één het zelfportret van onze (on)zekere tijd. “Mokum. De biografie van Joods Amsterdam” is een reis door de vezels van een stad die altijd al meer was dan baksteen en grachten – gedragen door palen die dieper reiken dan de aarde zelf, naar de lagen van herinnering waarop het leven er rust. “Erwin Olaf – Freedom” toont evenzeer een biografie: van één mens, maar ook van een collectieve gevoeligheid voor schoonheid, breekbaarheid en rebellie.

Beide tentoonstellingen zijn gesitueerd op plekken die de ziel van Amsterdam ademen: de Dam en het Museumplein, plaatsen waar herdacht, gevierd en geprotesteerd wordt, waar stilte en rumoer elkaar afwisselen. Het zijn seismische zones van betekenis. Daar gebeurt het: waar de stad spreekt via haar verhalen, kunst en mensen.

Het werk van Erwin Olaf vangt het individu als een uniek lichtpunt in een caleidoscoop van diversiteit. “Mokum” toont hoe die diversiteit werd bevochten, verloren en hervonden. Waar Olaf identiteit als een voortdurend zoekproces portretteert, legt “Mokum” dit vast als een collectieve herinnering. Samen vormen ze een spiegelzaal waarin we onszelf en de ander tegelijk ontmoeten.

De kracht van deze verbinding zit niet in gelijksoortigheid, maar in de manier waarop ze elkaar aanvullen: “Mokum” vertelt over het collectieve geheugen, terwijl Olafs werk de persoonlijke zoektocht naar verbondenheid belicht. De stad Amsterdam, met al haar rumoer en tegenstrijdigheden, omvat beide verhalen zoals zij dat altijd heeft gedaan.

Het citaat aan het begin, vaak toegeschreven aan de Joodse dichter en songschrijver Leonard Cohen – al is het waarschijnlijk een vrije parafrase van zijn gedachtegoed – benadrukt hoe juist uit tegenstrijdigheden en conflicten maatschappelijke rijkdom kan ontstaan, zichtbaar in zowel de Joodse geschiedenis van Amsterdam als in het werk van Olaf.

Spiegel Stedelijk Museum

Erwin Olaf Springveld (1959–2023) was een sociaal en betrokken mens, actief in het nachtleven, op evenementen en als voorvechter van diversiteit en gelijke rechten. Zijn fotografie toonde vaak kwetsbaarheid en isolement, maar ook verbinding, groepsidentiteit, schoonheid en sociale betrokkenheid – het mens-zijn in al zijn schakeringen.

Hij werd internationaal bekend met zijn geënsceneerde fotografie, waarin hij thema’s als identiteit, seksualiteit, het lichaam en gelijke rechten onderzocht. De tentoonstelling “Erwin Olaf – Freedom” in het Stedelijk Museum volgt zijn werk thematisch en deels chronologisch, van spraakmakende series en portretten uit het nachtleven tot zijn meer ingetogen latere werk. Het onvoltooide videoproject “For Life” vormt het slotstuk.

De expositie begint met zwart-witreportages uit de jaren tachtig, waarin hij onder meer demonstraties voor homorechten vastlegde. Daarna volgen, in een route door meerdere zalen, grootschalige overzichten en iconische series als “Royal Blood”, “Grief”, “Berlin” en “Skin Deep”, plus zijn opdrachten voor campagnes van het Aidsfonds en COC.

Een van Olafs bekendste vroege werken is de serie “Chessmen” (1988), bestaande uit geënsceneerde zwart-witfoto’s met dominante houdingen en sadomasochistische symboliek. Deze foto’s vormden een artistiek commentaar op macht, seksualiteit en sociale strijd, geïnspireerd op de homo-subcultuur en Amsterdamse uitgaansscènes. In “Royal Blood” (2000) beeldde Olaf overleden royals af in glamoureuze maar gewelddadige scènes, wat leidde tot controverses door de combinatie van esthetiek met bloed en geweld. Daarmee stelde hij vragen over de mythevorming rond macht en royalty. En de aantrekkingskracht van sensatiejournalistiek.

De serie “Separation” (2002–2003) markeerde het begin van een overgang naar een subtielere stijl die zich meer richtte op emotionele thema’s. Olaf toonde hier afstand en isolement, vaak via kille, steriele interieurs waarin mensen fysiek en emotioneel gescheiden waren. Deze serie leidde onder meer naar een later werk als “Grief” (2007), waarin hij ingehouden verdriet verbeeldt binnen gestileerde Amerikaanse jarenzestiginterieurs. Geïnspireerd door Jacqueline Kennedy’s rouw na de moord op JFK creëerde Olaf verstilde beelden die tragiek en psychologische spanning opriepen zonder sentimenteel te worden.

Meer recente series als “April Fool” (2020) en “Im Wald” (2020) tonen Olafs bespiegelingen op natuur, isolement en vergankelijkheid. Met name deze laatste serie laat een heel andere Olaf zien, met grote en pastorale landschappen vol melancholie. Daarnaast bevat de serie portretten, waaronder twee verstilde zelfportretten van Olaf – een met open en een met gesloten ogen, en met zuurstofslangetjes in zijn neus. Olaf leed aan longemfyseem, een ziekte die zijn werk in deze periode onmiskenbaar van een nieuwe gelaagdheid voorzag.

Erwin Olaf combineerde in zijn werk technische perfectie met diepgaande menselijke emoties en sociaal-kritische thema’s. Zeer indrukwekkend is de videoprojectie die hij in 2016 maakte voor “Nuit Blanche” in Parijs, op het Hôtel de Ville. Op vijftien ramen werden slow-motionbeelden vertoond van naakte mensen die zich langzaam ontvouwen en een gebalde vuist maken, terwijl daarboven portretten zichtbaar werden van gezichten die geleidelijk in elkaar overliepen. Dit werk fungeerde als een krachtig en poëtisch symbool tegen terreur en geweld en was een artistiek eerbetoon aan de slachtoffers van de aanslagen in Parijs in 2015, waaronder die in het Bataclan. Olaf beschreef het als een statement tegen het geweld dat onze manier van leven, van uitgaan, elkaar ontmoeten en muziek maken bedreigde. “Nuit Blanche” was geen direct politiek statement; emoties en betrokkenheid stonden centraal.

Zoals eerder genoemd, legde Erwin Olaf het individu vast als een unieke verschijning in een wereld vol diversiteit. Die benadering, samen met de kracht van zijn portretten, leidde ertoe dat hem werd gevraagd een serie te maken over de grote verscheidenheid van de hedendaagse Amsterdamse Joodse gemeenschap: “Joods.” Deze vrije portretopdracht werd uitgevoerd in opdracht van het Amsterdams Stadsarchief en het Amsterdamse Fonds voor de Kunst. De niet-Joodse Olaf reageerde hiermee op het werk van de Joodse fotografen Jacob Merkelbach (1873–1942) en zijn dochter Mies Merkelbach (1904–1985). Voor de serie fotografeerde hij diverse Amsterdammers met een Joodse achtergrond. Het waren trotse, krachtige portretten van mensen die zich verbonden voelden met de hedendaagse Joodse gemeenschap van de stad, onder wie Hanneke Groenteman, Sjaak Swart, Samuel Kaspi, Ellen Le Roy-Lopez en Lody van de Kamp. Deze portretten maken nu ook deel uit van de tentoonstelling in De Nieuwe Kerk: “Mokum. De biografie van Joods Amsterdam.”

Erwin Olaf overleed in september 2023, waarmee Nederland een van zijn invloedrijkste fotografen verloor.

Spiegel De Nieuwe Kerk

“Mokum. De biografie van Joods Amsterdam” presenteert zich als een weefsel van verhalen en de diepgewortelde invloed van Joods leven op Amsterdam. De tentoonstelling is samengesteld met het Joods Cultureel Kwartier en vormt de afsluiting van het zevenhonderdvijftigjarig jubileum van de hoofdstad. Thema is de verwevenheid van de Joodse gemeenschap met de stad vanuit verschillende perspectieven – van iconen als Spinoza en Sarphati tot invloed op taal, cultuur en stedelijk leven.

Vanaf het einde van de zestiende eeuw trokken Joden uit allerlei delen van Europa naar de bruisende handelsstad, waar toen opvallend veel vrijheid van geloof bestond. Zo groeide er een grote, levendige Joodse gemeenschap die het karakter van de stad blijvend heeft gevormd. Mokum, het Jiddische woord voor “plaats” of “stad”, werd al snel een geliefde bijnaam voor Amsterdam.

In “Mokum. De biografie van Joods Amsterdam” vertellen bekende en minder bekende Amsterdammers over het Joodse leven door de eeuwen heen: over voorspoed en verdriet, groei en samensmelting, de ontwikkeling van het moderne Jodendom en de zoektocht naar verbinding in het Amsterdam van nu.

De tentoonstelling belicht in dertien thematische hoofdstukken de invloed van Joodse Amsterdammers op taal, cultuur en ondernemerschap. Hun nalatenschap leeft voort in woorden als tof, mazzel en gozer, en in iconische gebouwen als De Bijenkorf, het Tuschinski-theater en het Amstel Hotel. Figuren als Spinoza, Sarphati en Anne Frank krijgen een plaats in dit verhaal.

Er is aandacht voor de moord op zestigduizend Joodse Amsterdammers en de vernietiging van hun cultuur tijdens de Tweede Wereldoorlog, en het moeizame proces van herdenking en erkenning, dat in 2025 leidde tot officiële excuses van burgemeester Femke Halsema. Tegelijkertijd toont de tentoonstelling de veerkracht en heropleving van Joods religieus en cultureel leven.

“Mokum” is een ode aan een gemeenschap die onlosmakelijk met het DNA van Amsterdam verbonden is, zoals burgemeester Femke Halsema verwoordde: “Zonder Joods leven is er geen Amsterdam.”

De Spiegelzaal

Amsterdam is nooit alleen van baksteen geweest. De stad rust op palen, op geschiedenis die doorweekt is van betekenis. Wat haar draagt, is niet de architectuur, maar het geheugen van wie hier leefden en bleven komen: lagen van migratie, van verzet, van blik en adem. Zo bouwt ze zichzelf telkens opnieuw op – niet op vastheid maar op heruitvinding.

Joodse Amsterdammers, van Portugese vluchtelingen en arme diamantbewerkers tot voorvechters als Sarphati en Polak, hebben Amsterdam getekend door periodes van uitsluiting en van ongekende bijdragen aan taal, cultuur en economie. Erwin Olaf greep net zo goed terug op menselijke tegendelen: kracht en kwetsbaarheid, schoonheid en ongemak. Hun conflicten zorgden voor een rijker, veelzijdiger Amsterdam en daarmee direct of indirect ook Nederland.

In deze tijd van polarisatie heeft ook Amsterdam te maken met groeiende aantallen voorvallen van homofobie, antisemitisme en toenemende onverdraagzaamheid jegens de ander. Toch zou Amsterdam zichzelf niet zijn als de stad en haar bewoners zich hierbij zouden neerleggen. Beide tentoonstellingen maken zichtbaar hoe strijd, ongemak en verschil de motor vormen van verbinding. In die zin is Amsterdam geen spiegelzaal van rust, maar van voortdurende beweging – een stad die zichzelf blijft heruitvinden in de reflectie van haar bewoners.

Bij “Mokum. De biografie van Joods Amsterdam” verscheen het begeleidende boek “Atlas van Mokum”, samengesteld door Maarten Hell en Mirjam Knotter. De uitgave biedt, in samenhang met de tentoonstelling, een overzicht van vier eeuwen Joods leven in Amsterdam en belicht de rol van de Joodse gemeenschap in de ontwikkeling van de stad. Bij de tentoonstelling “Erwin Olaf – Freedom” verscheen eveneens een publicatie waarin Olafs werk wordt geplaatst binnen een kunsthistorisch en maatschappelijk kader. De bundel bevat bijdragen van diverse auteurs en gesprekken die zijn oeuvre en invloed op de beeldcultuur in kaart brengen.

De tentoonstelling “Mokum. De biografie van Joods Amsterdam” is te zien in De Nieuwe Kerk Amsterdam tot en met 6 april 2026.
De tentoonstelling “Erwin Olaf – Freedom” is te bekijken in het Stedelijk Museum Amsterdam tot en met 1 maart 2026.

Geboren in 1991 en in 2023 door The Economist tot ‘rijzende ster’ bestempeld, is Jacob Mühlrad een van de meest gewaardeerde componisten van zijn generatie. Hij heeft werken geschreven voor verschillende genres, waaronder orkest, koor, ensemble, filmmuziek en theater. Naast zijn werk in het klassieke genre werkt Mühlrad ook samen met artiesten buiten zijn vakgebied, zoals de housegroep Swedish House Mafia en rapartiest Silvana Imam.

Zijn gevoel voor het eeuwige is een essentieel aspect van Jacob Mühlrads muziek. Sterfelijkheid, heiligheid, de essentie van de menselijke natuur en onze plek in de wereld komen allemaal naar voren in een kleurrijke caleidoscoop van geluid.

Met zijn muziek wil Jacob Mühlrad communiceren dat schoonheid kan ontstaan uit iets wat aanvankelijk onbegrijpelijk of willekeurig lijkt. Hij gelooft dat muziek onlosmakelijk verbonden is met de fundamenten van het universum en beschouwt het componeren van muziek als een vorm van religie. Zijn Joodse identiteit speelt daarbij een belangrijke rol, met Joodse thema’s, melodieën, Hebreeuwse woorden en zijn als gevolg van de Shoah getraumatiseerde familiegeschiedenis als rode draad in zijn werk.

Koormuziek is een ander bijzonder en essentieel element van Mühlrads oeuvre. Op unieke wijze weet hij hierin de mystieke aspecten van de Joodse traditie tot uitdrukking te brengen. ‘Anim Zemirot’ (2013) betekende een doorbraak voor hem en behoort nu tot het standaardrepertoire van veel gerenommeerde Europese koren. ‘Kaddish’ (2017) heeft een diepe persoonlijke betekenis voor de componist. Hij vertelt hierin het verhaal van zijn grootvader die de Holocaust overleefde.

In september 2021 vond in het Concertgebouw van Stockholm de wereldpremière plaats van het eerste grote orkestwerk van Jacob Mühlrad, ‘REMS’. Het concert markeerde tevens het begin van een langdurige samenwerking met het Koninklijk Filharmonisch Orkest van Stockholm, waarbij er in de toekomst onder andere nog een groot orkestwerk gepland staat.

Met ‘REMS’, Rapid Eye Movement Sleep (in het Nederlands ‘Droomslaap’), onderzoekt Jacob Mühlrad de intieme en spirituele wereld van de slaap. Hij laat zich hierbij inspireren door de betekenis van slaap binnen het Joodse geloof, waar het wordt gezien als een moment waarin de ziel, losgemaakt van het lichaam, zichzelf oplaadt met spirituele energie. Associatieve elementen uit het heden komen naar voren en verdwijnen weer in het ritmische in- en uitademen van het ‘slapende’ orkest. Daarnaast biedt ‘REMS’ een kijkje in Mühlrads eigen dromen, in zijn slapende brein – tot op zekere hoogte.

Geluid speelt een belangrijke rol in de dromen van de componist. In ‘REMS’ klinken melodieën door uit Joodse gebeden en slaapliedjes, evenals elementen uit Indiase raga’s en het microtonale kwarttoonssysteem. Deze inspiraties resulteren in sonische werelden waarin kwarttonen rondzweven en een surrealistische, half doorzichtige waas leggen over breed uitwaaierende harmonieën. Glissandi glijden van toon naar toon en kronkelen als kleverige stromen van klanken door en over het muzikale landschap. Ze nemen de luisteraar mee in sensaties van zweven, vliegen, tuimelen; van vallen ook, met het geraas van een nachtmerrie. Echo’s van ‘vergeten herinneringen’ openbaren zich; antwoorden, tot dan diep verborgen in het onderbewuste, komen als heldere lichtstralen tevoorschijn, zoals in een droom. Net zoals in een droom zijn de vormen zelden scherp, maar de kleuren des te levendiger.

Sommige thema’s en motieven uit ‘REMS’ komen ook terug in ‘Maggid’, een korter stuk voor solo barokcello dat het album opent. ‘Maggid’ functioneert als een soort muzikale maquette, een schaalmodel van negen minuten, waarin de tonale en ritmisch-melodische ideeën al verwerkt zitten die later in REMS te horen zijn in het grote orkest.

‘Maggid’ biedt cellist Johannes Rostamo alle mogelijkheden om als solist uit te blinken. Hij maakt daar ten volle gebruik van in een lange en ingetogen meditatie, een klank-icoon dat met warme en emotionele muzikaliteit en zacht smeltende tonen diep resoneert.

Dan kan de REM-slaap beginnen, de heilige energie- en levensbrenger.

Jacob Mühlrad – REMS
Royal Stockholm Philharmonic Orchestra
Pablo Heras-Casado, dirigent
Johannes Rostamo, cello
(Warner Classics)

‘The Essential Gary Lucas’ bestaat uit twee onderling heel verschillende delen:

CD 1 biedt een overzicht door de jaren heen van Lucas’ eigen avant- en jazzrockband Gods and Monsters, waarvan hij de leider, gitarist en gedreven (part-time) leadzanger is.

CD 2 is getiteld ‘Solo, Rarities and Collaborations’. Bij deze laatste zijn er bijdragen van ondermeer de Chinese FeiFei Yang, Haydee Milanes en Los Van Van, Nona Hendryx, ons eigen Metropole Orkest en Suicide’s Alan Vega.

Voor een recensie, lees: ‘Gary Lucas: Een man, zijn gitaar en de wereld – deel 1’.

Bruisend van muzikale energie

Ik spreek hem in New York City, in lockdown maar bruisend van muzikale energie. Daar, in zijn appartement in West Village NYC, verzorgt hij op zijn Facebook-pagina drie keer per week een live gestreamd optreden onder de noemer ‘A Journal Of The Plague Years’. Elke dinsdag, donderdag en zaterdag om 15.00 uur EST speelt Gary solo-akoestisch een aantal van zijn favoriete uitvoeringen. Met, voor wie wil en de muzikant een warm hart toedraagt, een PayPal fooienpot.

In het eerste deel van mijn interview met de gitarist, ‘Gary Lucas: Een man, zijn gitaar en de wereld – deel 1’, komen onder andere de samenwerking met Jeff Buckley en zijn fascinatie voor het donker van de nacht aan bod. En een hele reeks verhalen en anekdotes uit zijn muzikale leven.

Joodse identiteit

Een vroeg hoogtepunt in de carrière van Gary Lucas was zijn rol als leadgitarist bij een uitvoering van de legendarische ‘MASS’ van Leonard Bernstein.

In 1973 reisde hij met het Yale Symphony Orchestra, onder leiding van Maestro John Mauceri, naar Wenen, voor de Europese première van Leonard Bernsteins ‘MASS’, dat eerder in opdracht was geschreven voor de opening van het Kennedy Center in 1971 en dat opviel door zijn ‘innovatieve’ vorm. Hoewel de liturgische passages in het Latijn worden gezongen, bevat de mis ook aanvullende Engelse teksten geschreven door Bernstein zelf, Broadway-componist Stephen Schwartz en Paul Simon.

De gitarist herinnert zich de uitvoering in Wenen als “een nogal tumultueus gebeuren”.

Gary Lucas: “Oostenrijk is zo’n super-katholiek land en dan is er een Joodse persoon als Leonard Bernstein, die een held was voor veel Oostenrijkers en heel beroemd, die een bewerking maakte van de katholieke mis en dat mixte met rockelementen, en dingen zoals ‘Hair’ en ‘Godspell’. Ik vind het een heel mooi stuk. Ik ben een groot fan. Er zitten geweldige melodieën in. Sommige delen bezorgen me kippenvel als ik ze hoor. Maar het stuk werd aangevallen en ik denk dat zo’n drieënzeventig katholieke bisschoppen naar aanleiding van de uitzending een protestbrief schreven.”

Je noemt Bernstein. Laten we het hebben over jouw eigen Joodse identiteit. Werd die belangrijker naarmate je ouder werd of was die in je leven altijd al een factor van betekenis?

“Die was altijd al belangrijk, ook al ben ik geen religieus praktiserende Joodse persoon. Ik ben seculier en houd mij meestal niet aan de rituelen. Het was cultureel altijd belangrijk voor mij, als identiteit. Zeker toen ik eenmaal via mijn moeder over Anne Frank hoorde. Het was 1957 en haar dagboek werd gepubliceerd. Het tijdschrift Life had haar op de cover staan. Dus mijn moeder nam mij – ik was vijf – en mijn broer en twee zussen bij zich en las ons fragmenten voor uit het dagboek van Anne Frank. Ze legde toen het verhaal uit van wat er met de Joden was gebeurd. En ik was geschokt.

Zelfs op die heel jonge leeftijd dacht ik: Maar wanneer gebeurde dit dan? In 1944 toch, en het is nu 1957, dat is dus pas dertien geleden. Alsof ik wist dat het gisteren was. Het was geen oude geschiedenis of zo. Ik werd dus een beetje angstig en op mijn hoede en gevoelig voor antisemitisme, en dat ben ik mijn hele verdere leven gebleven. En ja, ik omarm mijn identiteit. Maar ik denk niet dat ik beter ben dan iemand anders, omdat ik Joods ben. Díe soort van Joodse trots is mij vreemd.

Er zijn wel bepaalde kwaliteiten, en die moeten worden gewaardeerd, die kenmerkend zijn voor mijn Joodse identiteit. Zoals intellectuele nieuwsgierigheid, dat is een belangrijke, en een gevoel van ironie, altijd cruciaal. Ik schreef een gedicht over 9/11, als een haiku, dat ‘The Death of Irony’ heette:

THE DEATH OF IRONY

September 11th
we are told
signalled
the death of
irony

A Jew
without
irony
is
nothing
but a
religious
fundamentalist

Op 9/11 hebben ze ons de dood van ironie gemeld. Een Jood zonder ironie is niets anders dan een religieuze fundamentalist. Dit soort galgenhumor, met een ironische geest kijken naar de wereld, is erg Joods.

Ik ben er niet constant mee bezig, het is niet het eerste waar ik aan denk als ik opsta. Maar ik ben hierover geïnterviewd door Joodse kranten en tijdschriften. Ik heb Joodse thema-albums gemaakt. Dus ik omarm het, maar niet blindelings. Zo heb ik bijvoorbeeld best wel problemen met het beleid van de staat Israël. Ik hoop bij God dat er snel een regeling met de Palestijnen komt, voordat de situatie daar weer explodeert.

Verklarte Kristallnacht

Ik ben altijd wel opgekomen voor wie ik ben, maar deed dat integer, en ik denk dat ik daarbij invloed heb gehad op heel wat mensen die hiermee van doen hadden, om het zo te zeggen. Zo speelde ik een stuk op het Berlin Jazz Festival in 1989, dat ik ter plekke maakte. Ik zag dat het de vijftigste verjaardag van de Kristallnacht was, de pogrom tegen Joden op 9 en 10 november 1938 door paramilitaire troepen van de SA en burgers in heel nazi-Duitsland, een gebeurtenis die Schwarzenegger recentelijk noemde in zijn toespraak tot de Amerikanen. Hij refereerde daarin aan de Kristallnacht, de nacht van het gebroken glas in 1938, toen ze in Duitsland en Oostenrijk tekeer gingen, de nazi’s en hun volgelingen, die etalages kapot sloegen en veel Joden vermoordden. Het was het begin van de echte Holocaust. En hij noemde dat in verband met de bestorming in D.C., die mij echt heeft geschokt, en waar relschoppers t-shirts droegen met nazi-slogans uit de kampen, of ‘zes miljoen waren niet genoeg’, een Proud Boys overhemd. Het beangstigt me wel.

Ik heb toen, in Berlijn, een stuk, ‘Verklarte Kristallnacht’, gemaakt. Het was een woordspeling op Schönbergs ‘Verklärte Nacht’.”

Op de website Soundcloud, waar de opname van ‘Verklarte Kristallnacht’ – Gary Lucas Live at the Berlin JazzFest 11/8/89 is te beluisteren, staat te lezen:

Op de 50ste verjaardag van Kristallnacht, 8 november 1989, sloot Gary Lucas zijn debuut solo-concert in Europa op het Berlin Jazz Festival af met deze originele compositie, die live werd uitgezonden op de nationale Duitse radio WDR – een van de eerste muzikale commentaren op de Holocaust door een avant-garde muzikant uit NYC Downtown – de eerste uiting van wat bekend kwam te staan als Radical Jewish Culture.

“‘Verklärte Nacht’ van Schönberg is een van mijn favoriete muziekstukken. Maar het is wel echt griezelig, mysterieus. Het is niet zo dat deze terreinen van de geest of de ziel mij aantrekken, zich in mijn bewustzijn vastzetten als bij iemand die de sluier wil oplichten en erachter wil komen wat er aan de andere kant gebeurt. Het is meer een kwestie van intellectuele nieuwsgierigheid. Ik ben geen morbide persoon. Ik kleed me niet als een gothic. Ik draag veel zwart, maar ik ga niet de hele weg, voel me niet speciaal aangetrokken door dode dingen. En ik hou van het leven. Maar het gebeurt gewoon zo vaak. Ik maakte vroeger muziek voor televisie, ABC News, en toen merkte ik dat ze me altijd vroegen, mijn muziek, bij onderwerpen als het zinken van de Exxon Valdez, het tankschip dat aan de grond liep in Alaska en het milieu daar door een enorm olielek om zeep hielp. Of voor een documentaire genaamd ‘At Midnight’, over een man in de dodencel, zijn laatste dagen voordat hij naar de elektrische stoel ging. En vervolgens de Unabomber. Ik heb een muziekstuk gedaan over die man die bekend stond als de anti-technologieterrorist en een professor opblies.

“De wereld is geen perfecte speeltuin, maar ik sta aan de kant van de engelen”

Het is mijn baan, maar ik weet niet waarom ik, als ik muziek maak, altijd in verband ben gebracht met dood en sterven. Maar het lijkt alsof wanneer deze onderwerpen opduiken, er iemand bij ABC zegt: ‘Goh, ik vraag me af wat Gary doet. Laten we hem vragen hieraan mee te werken.’ Het zal te maken hebben met het feit dat ik een erg expressionistische gitarist ben. Ik kan, zeker met soundscapes, een extreme mentale toestand nabootsen. Ooit speelde ik in Nederland. Er was een meisje, met haar vriend, en ze keken me aan alsof ik volslagen gek was. In hun optiek moest ik wel het product zijn van een ziekelijke geest om deze spookachtige geluiden uit mijn effecten te kunnen toveren. Ik kan mooie, vrolijke muziek spelen en in een oogwenk met mijn gitaar overgaan op deze duistere demonische geluiden. Maar ik omarm het allemaal omdat dat is wat het is. Als je een uitgebreid overzicht van de essentiële Gary Lucas wilt zien, ga je erop uit om de wereld te veroveren, en die wereld is nu eenmaal geen perfecte speeltuin, het is een schouwspel vol wonderen en vreselijke gebeurtenissen, wreedheden. Maar ik sta aan de kant van de engelen. Ik blijf er niet bij stilstaan. En ik wil de cynische denkwijze van mensen niet pushen. Ik wil mensen inspireren. Het beste wat mij als uitvoerende musicus kan overkomen, is, als iemand na een show komt en zegt: ‘Ik voelde me echt shit en zag je vandaag spelen en dacht, kom, laat ik het toch maar proberen. Bedankt, man. Je hebt me echt opgevrolijkt.’ Ik heb dat zo vaak meegemaakt, dat het me op de been hield.”

Anne Frank

Je noemde het dagboek van Anne Frank. Zou het voor jou mogelijk zijn om een muziekstuk te maken rond dat boek, ‘Het Achterhuis’, of is dat heilige grond?

“Ik denk dat ik het zou kunnen doen en ik zou het doen, maar ik weet niet zeker of de Anne Frank Stichting dat zou waarderen. Ik bedoel, ik heb niet geprobeerd het te doen. Het dichtst bij zoiets, om je de waarheid te zeggen, was een boek van een Tsjechisch-Joodse schrijver dat ik erg goed vond. Zijn naam is Arnošt Lustig*. Hij is nu dood. Hij was een vriend van Václav Havel en maakte deel uit van de Tsjechische literaire renaissance. En ik ben van Tsjechische afkomst van mijn vaders kant.

Naar aanleiding van zijn boek heb ik mijn tweede album voor Tzadik Records (platenlabel in New York City gespecialiseerd in avant-garde en experimentele muziek en opgericht door componist en saxofonist John Zorn – CCE) een titel gegeven. Het heet ‘Street of Lost Brothers’. Er werden veel verhalen verteld in de concentratiekampen waar hij opgesloten zat. Ik wilde een daarvan op muziek zetten met gebruik van stemmen. Maar John Zorn vond dat geen goed idee, ik moest dat aan hem overlaten, zei hij. Dus ik kreeg niet de kans om dat te doen. Maar als jij in Nederland connecties hebt, in Amsterdam, met de Anne Frank Stichting, en als ik een commissie zou kunnen krijgen om het te doen, zou ik dat graag doen. Ik zou het geweldig vinden. Ik zou heel trots zijn om het onderwerp aan te pakken, omdat het zo betekenisvol voor mij is. Ik bedoel, toen ik een kleine jongen was, gewoon om mijn moeder het verhaal te horen vertellen… Mijn moeder stierf aan Covid, zo’n vreselijk verhaal, in april, in een verpleeghuis. Ik huilde toen ik het verhaal hoorde. The Knitting Factory had jarenlang een kantoor recht tegenover het Anne Frank Huis. En ik ben er geweest. Ik ben in het Joodse Museum geweest. Er is een zeer goede Joodse gemeenschapsinfrastructuur in Amsterdam, waar ze dat museum hebben en…” Hij stopt met praten.

Captain Beefheart in Afghanistan

Oké, van Anne Frank naar drie meisjes in Afghanistan. Op jouw YouTube kanaal is een video te zien met de titel: Afghan Children invite Gary Lucas to work on Captain Beefheart’s ‘Hobo Chang Ba’ with them 6/9/20. Leg uit.

(Bijschrift video: Gitarist Lanny Cordola werkt al enkele jaren met arme kinderen in Afghanistan om muziekeducatieprogramma’s voor hen op te zetten en doet dat samen met een aantal bekende popzangers en musici die hen begeleiden. Lanny nodigde Gary uit om Annie Lennox’s ‘Sweet Dreams are Made of This’ uit te voeren met zijn studenten, samen met Inari George, de dochter van Lowell George, op leadzang in L.A. en Gary die gitaar speelt in NYC. In de video vragen de studenten Gary of hij het magnifieke opus van Captain Beefheart van diens ‘Trout Mask Replica’, ‘Hobo Chang Ba’, met hen wil spelen.)

“Lanny Cordola is een West Coast-gitarist en een erg aardige vent. Ik heb hem nog nooit persoonlijk ontmoet, maar we hebben elektronisch contact. Hij ging naar Afghanistan. Ik weet niet zeker wie, maar hij vond een sponsor om te proberen een school op te zetten in Kabul, om kinderen daar muziekonderwijs te geven en het land te helpen herbouwen, na de vernietigingen door de oorlog en de strijd die er gaande was. En hij kreeg veel van deze kinderen zo ver om wat liedjes te zingen, zoals een versie van ‘Imagine’ enzovoort, een paar westerse popsongs. Hij stuurde me die clip, omdat hij ze allemaal enthousiast had gemaakt voor het idee om samen een Beefheart-nummer te doen.

Hij ging uiteindelijk terug naar L.A., omdat het erop leek dat de VS zich zouden terugtrekken uit Afghanistan – en dat klopte – en hij zich daar niet meer veilig voelde. Maar hij heeft daar samen met die meisjes gezongen en ik heb er wat gitaar aan toegevoegd in New York.

Weet je, ik zou het liever rechtstreeks doen en er, indien mogelijk, met mijn gitaar naar toe vliegen. Ik wil graag overal spelen, maar er zijn bepaalde regio’s in de wereld… ik denk niet dat ik er klaar voor ben om op dit moment voet aan de grond te zetten in Pakistan, na Daniel Pearl**, of in Afghanistan, waar ik steeds op mijn hoede moet zijn.”

Een titel van een van de volgende ‘Essential Gary Lucas’ albums zou kunnen zijn: ‘Rebuilding the World’.

“We zullen daar haast mee moeten maken. En ik probeer en hoop daar bij te zijn, om met positieve energie een bijdrage te leveren aan zo’n inspanning.”

Lees ook: ‘Een man, zijn gitaar en de wereld – deel 1’