De Chileens-Spaanse componist Manuel Contreras Vázquez (1977) toont in zijn muziek een sterke verbondenheid met de geschiedenis van Latijns-Amerika en combineert dit met geluidsexploratie en experimentele notatie. Met complexe klanktexturen en een architectonische aanpak focust hij op thema’s als collectief geheugen, verzet en menselijke ervaringen.

De verzameling werken die samen zijn tweede monografische album ‘Tarió’ vormen — “Pad” in de taal van de Kawésqar, een van de eerste volkeren van Patagonië — leveren een waardevolle bijdrage aan de Latijns-Amerikaanse en mondiale cultuur. Aldus Cristian Morales Ossio, componist en professor aan de Pontificia Universidad Católica de Chile. Hij schreef een inleiding bij het album, ‘The Disjunction Addresses the Margins’, ter nagedachtenis aan professor Oscar Aguilera (1950 – 2024), “die het Kawésqar-volk beter kende dan wie dan ook in de westerse wereld.”

Cristian Morales Ossio ziet in de persoonlijke visie en werkwijze van de componist een tweezijdige benadering: op de eerste plaats betrokkenheid bij nog altijd voortslepende, historische kwesties in Latijns-Amerika, met daarbij vooral aandacht voor de pijnen van Contreras’ geboorteland Chili; anderzijds verkent hij obsessief klankkleuren en tijdelijkheid die luisteraars uitnodigen tot nadenken. Stilte is bij dat alles geen leegte. Integendeel, stilte manifesteert zich hier als een ruimte bewoond door de klanken en woorden die rond waren in het geheugen van de Latijns-Amerikaanse mensen voor wie Tarió is gemaakt.

Van intieme solostukken tot groepswerken met vocalen en instrumenten, Manuel Contreras Vázquez doorbreekt op Tarió traditionele muzikale grenzen door stilte, klankleer en sociale verhalen met elkaar te verbinden.

Zijn bijzondere interesse in architectuur, met name de ideeën van de Frans-Zwitserse architect Bernard Tschumi (1944) over beweging en ‘gebeurtenis’ geeft sturing aan zijn componeren. De partituur wordt hiermee een soort routekaart waarop geluid en beweging worden vastgelegd. Dit leidt tot beeldende texturen die te maken hebben met menselijke gevoelens en pijn.

Manuel Contreras Vázquez ziet zijn composities als een vorm van communicatie die verder gaat dan traditionele muziek in de aandacht voor sociale thema’s. Zo onderzoekt ‘Taiken’ (2021) voor cello (Michael Nicolas), geïnspireerd door de Japanse filosoof Nishida (1870–1945), zelfreflectie en subjectiviteit, met nauwkeurig geplaatst instrumentaal spel. ‘Lidio’ (2020), voor twee gitaren (Duo Lallement Marques), eert de Chileense singer-songwriter en activist Víctor Jara (1932–1973), die werd vermoord door de civiel-militaire dictatuur in Chili. Het stuk speelt met stemming en klankkleur. ‘Los Ojos del Pueblo Acusan al Estado Terrorista’ (2020), voor piano en cello (Plus-Minus Ensemble), geeft de sociale onrust en demonstraties in Chili in 2019 weer. Het werk gebruikt een verwachtingsvolle, gespannen maar ook ontregelende stilte als laag bovenop fragmentarisch geluid, en brengt zo een politieke en sociale boodschap over.

Patagoon

Laten we nu teruggaan naar het begin van het pad, naar ‘Aswalaq, Zoos Humanos’ (2018), voor vrouwelijk vocaal ensemble (Virgo Vox Ensemble). Dit stuk – het eerste en met een duur van meer dan een halfuur het langste deel van de reis – gaat over de trieste ervaringen van de Selk’nam en Kawésqar, bewoners van het zuiden van Patagonië.

‘Een land van zwarte mist en wervelstormen’ wordt de streek in het zuiden van Chili en Argentinië wel genoemd.

Vroeger woonde hier het Tehuelche-volk. Door hun grote gestalte zagen ontdekkingsreizigers hen aan voor reuzen. Soms zelfs voor duivels. Hun maskers hadden namelijk de vorm van een hondenkop. Daarmee leken ze in de ogen van Europese ontdekkingsreizigers op het beest Patagoon uit de laatmiddeleeuwse saga ‘Primaleon van Griekenland’. Zeelieden zagen in hun kampvuren aan de kust de vlammen van de hel. Darwin bestudeerde de Tehuelche tijdens zijn wereldreis met de H.M.S. Beagle (1831-1836). Hij beschouwde hen geenszins als monsters. Maar dat heeft niet mogen baten. Ze waren niet opgewassen tegen de vuurwapens, de ziektes, en de religie van de vele avonturiers en gelukszoekers, robbenjagers en walvisvaarders, die op hun land afkwamen. Sindsdien hebben mensen van uiteenlopende pluimage hun plaats ingenomen op deze ‘laatste kapen van ballingschap’; veehouders, boeren, zendelingen en ‘wereldzwervers’. Zelfs twee Noord-Amerikaanse bankovervallers streken hier neer. Robert Leroy Parker en Harry Longabaugh, bekend als Butch Cassidy and the Sundance Kid, zouden in Cholila een blokhut hebben gehad.

Een volk verwant aan de Tehuelche (en Haush) waren de Selk’nam. Hun taal hoorde bij de Chon-taalfamilie, net als die van de Tehuelce. De Selk’nam leefden op Vuurland, vooral in het binnenland. Ze waren jagers en nomaden, leefden in grote familieverbanden en jaagden op guanaco’s, vossen, ganzen en zeehonden. Hun onderkomens waren eenvoudige hutten van guanaco-huiden en stokken, passend bij hun nomadische levensstijl. Door de komst van Europeanen werden ze naar het zuiden van Vuurland verdreven. Daar daalde hun aantal van ongeveer 3000 naar ongeveer 800 rond 1915, mede door geweld, ziekten en verlies van leefgebied. In de 19e en 20e eeuw werden velen slachtoffer van moordpartijen.

Een ander inheems volk in Patagonië was de Kawésqar. Zij leefden langs de fjorden en eilanden van de zuidwestelijke Chileense kust. In tegenstelling tot de Tehuelche en Selk’nam waren zij zeenomaden die in kleine groepen in kano’s rondtrokken. Ze leefden van visserij, zeezoogdieren en schelpdieren. De Kawésqar vormden een geïsoleerde taalgroep. Net als andere inheemse volkeren werden ook zij slachtoffer van kolonisatie, ziekten en culturele verdringing. In de 19e eeuw werden Kawésqar, net als Selk’nam en Tehuelche, zelfs ontvoerd en in Europa in menselijke ‘dierentuinen’ tentoongesteld. Daar stierven ze na verloop van tijd als gevolg van psychisch lijden en ziekten typisch voor een continent waaraan ze biologisch niet waren aangepast. Hun stoffelijke resten werden pas in 2010 teruggebracht naar hun nazaten in Chili.

Volgens de volkstelling van 2002 identificeerden 2.622 mensen zich als Kawésqar, maar het aantal moedertaalsprekers is zeer klein. De weinige, overgebleven afstammelingen proberen nu hun erfgoed nieuw leven in te blazen en zo te behouden voor de toekomst.

Rouw en waanzin

‘Aswalaq, Zoos Humanos’ van Manuel Contreras Vázquez is een vorm van rouwbeklag over de genoemde koloniale wandaad een groep inheemse bewoners van Patagonië aangedaan. Het verbeeldt het idee van rouw door middel van een verkenning van de taalkundige klankrijkdom van de Selk’nam- en Kawésqar-volkeren. Het indringende project combineert tekstuele dramaturgie met intieme klankuitingen en uitgebreide vocale technieken, daarbij ondersteund door fonetisch onderzoek van de Chileense taalkundige Óscar Aguilera (1950–2024), die bekend stond om zijn werk met inheemse talen. De sonische component werd bij de première op 21 november 2022 in de Chileense havenstad Valparaíso aan de Pacifische kust gecombineerd met een visuele installatie van de kunstenaars Laura Bisotti (1985) en Simeon Llicer (1996).

‘Tarió’ eindigt met een fragment uit ‘La Furia del Ermitaño’, een klanktheaterstuk over waanzin (2020–2021) voor twee vrouwenstemmen en instrumentaal ensemble (Taller de Música Contemporánea). Het is het meest intense, maar ook het meest heftige deel van de reis. In ongeveer 40 minuten verkent het werk uiteenlopende vormen van presentatie, zoals installatie, theater, concert en performance. De bijna 13 minuten durende uitsnede legt vooral de nadruk op de sonische wereld van de componist, zonder de theatrale ervaring.

‘La Furia del Ermitaño’ vertelt het verhaal van een kluizenaar die sporadisch bezoekers ontving in zijn afgelegen hut in Centraal-Chili. Het stuk verkent de innerlijke wereld van de mens zelf en de (collectieve) waarneming van buitenaf, bijvoorbeeld door vrachtwagenchauffeurs, en creëert zo een complexe geluidswereld met diverse media, resulterend in een bijzondere, dramaturgische kleuring. Zo biedt het stuk een intieme blik op de wisselende gemoedstoestanden van de heremiet Luis Gonzáles, die dertig jaar lang op een verlaten plek in Centraal-Chili woonde: La Cuesta de las Chilcas, langs de iconische Pan-American Highway.

Manuel Contreras Vázquez neemt ons mee op ‘Tarió’, een reis door een ervarings- en klankenwereld die uitdaagt, schurend en stekelig is, soms woest en onherbergzaam — vergelijkbaar met de Patagonische vlakte — maar ook doordrenkt van de schoonheid en levenskracht van diezelfde natuur, en zijn bewoners.

Als geheel biedt ‘Tarió’ een diep, reflectief pad dat door het vaak donkere labyrint van tijd en geschiedenis voert. Daar manifesteert zich zowel een indringend muzikaal landschap als een urgente oproep tot bewustwording.

Bronnen:
Cristian Morales Ossio – The Disjunction Addresses the Margins
The Untold Story Of The Kawésqar – The Men Of Skin And Bone!
El Taller producciones – Human Zoo: The Story of Calafate

Gojira

Het spektakel opende met een epische scène waarin een onthoofde Marie Antoinette “Ah! Ça Ira” ten gehore bracht, een beroemd revolutionair lied dat zijn oorsprong vindt in de tijd van de Franse Revolutie aan het einde van de 18e eeuw. Gojira leverde een intense performance met krachtige instrumentals en de grommende vocalen van frontman Joe Duplantier, alles vergezeld door surrealistische visuals, zoals vuurfonteinen en de mezzo-sopraan Marina Viotti die vanaf een langsvarend schip zong. Hoewel hun optreden relatief kort was, werd het al snel een van de meest besproken momenten van de avond. Metalfans juichten de band toe voor het vertegenwoordigen van hun genre op zo’n prestigieus, wereldwijd bekeken evenement, terwijl sommige radicaal-rechtse commentatoren kritiek uitten en het als satanische propaganda bestempelden.

Gojira draait al bijna dertig jaar mee in de muziekindustrie en heeft veel respect verworven van belangrijke figuren in de metalwereld. Hun album “From Mars to Sirius” uit 2005 werd door Rolling Stone erkend als een van de grootste metalalbums aller tijden, en hun laatste album, “Fortitude”, werd geprezen als een van de beste releases van 2021.

Na hun optreden sprak Joe Duplantier maandag via Zoom met Rolling Stone en gaf hij aan nog steeds te verwerken wat er was gebeurd. Hij deelde zijn ongeloof en enthousiasme over de kans om op de Olympische Spelen te spelen – volgens hem konden zij zich tenslotte niet meten met iconische bands als Metallica en AC/DC. Voor Duplantier was dit optreden een kans om iets fris en origineels aan het evenement toe te voegen. Hij benadrukte de unieke combinatie van metal en opera als een trots signaal van Frankrijk en zijn inzet voor artistieke vernieuwing.

Duplantier sprak zijn waardering uit voor de overweldigende steun van de metalcommunity na hun optreden, met talloze berichten van vrienden, collega-musici en atleten. Hoewel hij nog niets had gehoord van de Franse president Macron, hintte hij naar een gesprek over de opsluiting van milieuactivist Captain Paul Watson. Deze mede-oprichter van Greenpeace en de Sea Shepherd Conservation Society zit vast in Groenland vanwege zijn inspanningen ter bescherming van zeedieren. Duplantier onderstreepte het belang van Watsons werk en herinnerde aan Macron’s eerdere uitspraken ter ondersteuning van zijn vrijlating. Hij hoopt tijdens een aanstaand bezoek aan Kopenhagen over Watsons situatie te kunnen praten. Deze betrokkenheid benadrukt Gojira’s toewijding aan zowel muziek als cruciale milieukwesties en bevestigt de rol van de bandleden als gepassioneerde activisten binnen de metalcommunity.

Dit laatste bewezen ze eerder met het nummer “Amazonia” op het album “Fortitude”. Het nummer en de bijbehorende video weerspiegelen de betrokkenheid van de band bij het behoud van het Amazone-regenwoud.

Muzikaal bevat “Amazonia” Gojira’s kenmerkende mix van progressieve metal en thrash-elementen, met complexe gitaarpartijen, krachtig drumwerk en dynamische verschuivingen in intensiteit. De teksten drukken een diep gevoel van urgentie en bezorgdheid uit over de vernietiging van de Amazone; daarbij ligt de nadruk op de impact van ontbossing en het belang van het beschermen van dit vitale ecosysteem.

There’s fire in the sky
You’re in the Amazon
The greatest miracle
Is burning to the ground

De track bevat tribale ritmes en tweetalige elementen in het Frans en het Portugees, wat de culturele betekenis en de geografische context van de besproken kwesties benadrukt. “Amazonia” is zowel een artistieke expressie als een oproep tot actie. De band steunde de Articulação dos Povos Indígenas do Brasil / Brazil’s Indigenous People Articulation APIB met de opbrengst van het nummer en bijbehorende fundraisingacties onder de noemer Operation Amazonia, waarbij donateurs kans maakten op een met de hand gegraveerde gitaar van Joe Duplantier.

APIB fungeert als nationaal referentiepunt en erkenning voor de inheemse beweging in Brazilië.

Unbound begint met het nummer Franklin Warrior, een fijnmazig en fluctuerend akkoord dat na enige tijd gezelschap krijgt van een warme, bezwerende stem. Deze vertegenwoordigt een muzikale traditie die al duizenden jaren weerklinkt in het noordelijke rivierengebied en verhalen vertelt over een leven met de elementen: aarde, water, wind en vuur. Franklin Warrior is gericht aan de bewoners van een inheemse gemeenschap aan de Mississippi, een gemeenschap die al bestond aan Franklin Avenue in Minneapolis, lang voordat deze laan de naam Franklin droeg of de plaats Minneapolis werd genoemd.

De daaropvolgende muziek ontwikkelt zich als een dialoog van wederzijds respect tussen de eeuwenoude traditie van powwow zingen en hedendaagse muzikale invloeden.

Een powwow is een culturele bijeenkomst of ceremonie die de inheemse volken van Noord-Amerika traditioneel houden. Tijdens een powwow komen mensen samen om te dansen, te zingen en deel te nemen aan religieuze en andere rituelen. Het is vaak een gelegenheid voor het uitwisselen van verhalen, kunsten en ambachten, en voor het tonen van traditionele kleding en dansstijlen.

Powwows kunnen variëren in grootte en duur, van kleine lokale evenementen tot grote nationale bijeenkomsten die meerdere dagen duren. De sfeer van een powwow is meestal feestelijk en vreedzaam, en ze bieden een kans voor zowel de direct betrokkenen als bezoekers om meer te leren over de rijke culturen en tradities van de inheemse volken. Deze bijeenkomsten zijn belangrijk voor het behoud van de diverse inheemse identiteiten en gemeenschappen.

Op Unbound is de powwow stijl van zingen verweven met gesynthetiseerde vocale modulatie, en het handdrummen wordt geaccentueerd met elektronische samples en beats. Dit alles zorgt ervoor dat de harmonieën en resonanties, cultureel en muzikaal, rijk en met elkaar in evenwicht zijn.

Bizhiki is geografisch gezien voornamelijk een project uit Wisconsin, ontstaan uit de samenwerking tussen Dylan Jennings, Joe Rainey en multi-instrumentalist Sean Carey (S. Carey), die al jaren een waardevolle aanvulling is binnen de Bon Iver-familie.

Dylan Jennings, ook wel bekend als ‘Bizhikiins’ (‘Kleine Buffel’), groeide op met zingen binnen de powwowtraditie in de omgeving van de Lac Du Flambeau en Lac Courte Oreilles-reservaten in Centraal Wisconsin. Momenteel woont hij in het Bad River-reservaat aan de oevers van Lake Superior, in het noorden van Wisconsin. Zijn geadopteerde broer, Joe Rainey, is een Red Lake Ojibwe uit Minneapolis en woont nu in de Oneida Nation van zijn vrouw aan de oevers van Lake Michigan. Rainey is een ervaren powwowzanger en archivaris die hedendaagse powwowmuziek documenteert op zijn SoundCloud. Zijn veelgeprezen experimentele album Niineta uit 2022 toont muzikale verwantschap met Unbound, door de combinatie van powwowmuziek met elektronische elementen.

Aan de release van Unbound ging de leadsingle Gigawaabamin (Come Through) vooraf, met Mike Sullivan, een inheemse zanger uit Lac Courte Oreilles in Noord-Wisconsin. Daarnaast zijn er bijdragen van Justin Vernon (Bon Iver) en Stephen Garrington (Low), naast Bizhiki.

Het prachtige titelnummer Unbound vertegenwoordigt de unieke culturele en muzikale mix van Bizhiki. De track opent met een elektronisch bewerkte, van verre donderende handtrommel, aangevuld met een melancholisch pianoakkoord. Dit vormt de basis voor een sombere waarschuwing gezongen door Sean Carey: “Be calm when she speaks/she speaks the truth, unbound.” Carey vond de tekst in Joe Rainey’s notitieboekje, in de studio neergepend. Rainey legt in de informatie bij het album uit: “Ik schreef deze regels naar aanleiding van een reeks tornado’s en orkanen – de woede van Moeder Natuur die ons allemaal trof. Er was zoveel hulp nodig voor de mensen die ontheemd waren, zoveel pijn.”

Our mothers cradle
Morning sunlight burst
Casting your curse
Punching us all where it hurts

Carey’s waarschuwing wordt versterkt door een krachtig refrein gezongen door Dylan Jennings, dat zowel aangrijpend als adembenemend waarachtig is:

Be calm when she speaks
Be calm when she speaks
She speaks the truth; unbound

Bizhiki – Unbound
Jagjaguwar | Konkurrent

Er zijn van die albums die bij beluistering voelen als een soort van thuiskomen. “Surrounded” van Justin Sullivan is er zo een. En toegegeven, het feit dat ik van ongeveer dezelfde leeftijd ben als de frontman van New Model Army zal daar zeker aan bijdragen. Tegelijkertijd laat Justin Sullivan zich op “Surrounded” niet zozeer horen als een troubadour van zijn generatie, maar als troubadour tussen generaties, een zanger en liedjesschrijver die met inzet van zijn wortels optimaal de weg uit de donkere stegen van de geschiedenis naar de wegen van de toekomst weet uit te zetten.

Een van de meest aansprekende nummers op “Surrounded” is “São Paulo”.

Het gemis van vrienden en heimwee naar het plezier van het kleurrijke leven, in materiële zin misschien arm maar spiritueel rijk, bepalen aanvankelijk Justin Sullivan’s, door contrabas en harp gedragen, positief dichterlijke sfeerschets van de nachtelijke, Braziliaanse metropool:

And the busses rattle over the potholes and the night falls so fast
And the lime and the sugar, strong is the taste of life
And the veil is so thin between the spirit world and this
And the warm wind blows through it and touches like a kiss on the lips

Maar dan is er de twist in de tekst en gaat de sfeer van vrolijkheid en samba naar een andere, rauwere en donkere werkelijkheid, over gestolen land, de vernietiging van het woud, leugens:

And all the land was stolen, guarded and sown
There are fires in the forests and emptied villages
And people arrive from everywhere
High cheek-boned, sunken eyes, beautiful faces

Eind 2021 kwam er een aansprekende video uit van “São Paulo”.