Amsterdam kent vele spiegels. In De Nieuwe Kerk en het Stedelijk Museum staan er nu twee tegenover elkaar: één toont het verleden, één het zelfportret van onze (on)zekere tijd. “Mokum. De biografie van Joods Amsterdam” is een reis door de vezels van een stad die altijd al meer was dan baksteen en grachten – gedragen door palen die dieper reiken dan de aarde zelf, naar de lagen van herinnering waarop het leven er rust. “Erwin Olaf – Freedom” toont evenzeer een biografie: van één mens, maar ook van een collectieve gevoeligheid voor schoonheid, breekbaarheid en rebellie.

Beide tentoonstellingen zijn gesitueerd op plekken die de ziel van Amsterdam ademen: de Dam en het Museumplein, plaatsen waar herdacht, gevierd en geprotesteerd wordt, waar stilte en rumoer elkaar afwisselen. Het zijn seismische zones van betekenis. Daar gebeurt het: waar de stad spreekt via haar verhalen, kunst en mensen.

Het werk van Erwin Olaf vangt het individu als een uniek lichtpunt in een caleidoscoop van diversiteit. “Mokum” toont hoe die diversiteit werd bevochten, verloren en hervonden. Waar Olaf identiteit als een voortdurend zoekproces portretteert, legt “Mokum” dit vast als een collectieve herinnering. Samen vormen ze een spiegelzaal waarin we onszelf en de ander tegelijk ontmoeten.

De kracht van deze verbinding zit niet in gelijksoortigheid, maar in de manier waarop ze elkaar aanvullen: “Mokum” vertelt over het collectieve geheugen, terwijl Olafs werk de persoonlijke zoektocht naar verbondenheid belicht. De stad Amsterdam, met al haar rumoer en tegenstrijdigheden, omvat beide verhalen zoals zij dat altijd heeft gedaan.

Het citaat aan het begin, vaak toegeschreven aan de Joodse dichter en songschrijver Leonard Cohen – al is het waarschijnlijk een vrije parafrase van zijn gedachtegoed – benadrukt hoe juist uit tegenstrijdigheden en conflicten maatschappelijke rijkdom kan ontstaan, zichtbaar in zowel de Joodse geschiedenis van Amsterdam als in het werk van Olaf.

Spiegel Stedelijk Museum

Erwin Olaf Springveld (1959–2023) was een sociaal en betrokken mens, actief in het nachtleven, op evenementen en als voorvechter van diversiteit en gelijke rechten. Zijn fotografie toonde vaak kwetsbaarheid en isolement, maar ook verbinding, groepsidentiteit, schoonheid en sociale betrokkenheid – het mens-zijn in al zijn schakeringen.

Hij werd internationaal bekend met zijn geënsceneerde fotografie, waarin hij thema’s als identiteit, seksualiteit, het lichaam en gelijke rechten onderzocht. De tentoonstelling “Erwin Olaf – Freedom” in het Stedelijk Museum volgt zijn werk thematisch en deels chronologisch, van spraakmakende series en portretten uit het nachtleven tot zijn meer ingetogen latere werk. Het onvoltooide videoproject “For Life” vormt het slotstuk.

De expositie begint met zwart-witreportages uit de jaren tachtig, waarin hij onder meer demonstraties voor homorechten vastlegde. Daarna volgen, in een route door meerdere zalen, grootschalige overzichten en iconische series als “Royal Blood”, “Grief”, “Berlin” en “Skin Deep”, plus zijn opdrachten voor campagnes van het Aidsfonds en COC.

Een van Olafs bekendste vroege werken is de serie “Chessmen” (1988), bestaande uit geënsceneerde zwart-witfoto’s met dominante houdingen en sadomasochistische symboliek. Deze foto’s vormden een artistiek commentaar op macht, seksualiteit en sociale strijd, geïnspireerd op de homo-subcultuur en Amsterdamse uitgaansscènes. In “Royal Blood” (2000) beeldde Olaf overleden royals af in glamoureuze maar gewelddadige scènes, wat leidde tot controverses door de combinatie van esthetiek met bloed en geweld. Daarmee stelde hij vragen over de mythevorming rond macht en royalty. En de aantrekkingskracht van sensatiejournalistiek.

De serie “Separation” (2002–2003) markeerde het begin van een overgang naar een subtielere stijl die zich meer richtte op emotionele thema’s. Olaf toonde hier afstand en isolement, vaak via kille, steriele interieurs waarin mensen fysiek en emotioneel gescheiden waren. Deze serie leidde onder meer naar een later werk als “Grief” (2007), waarin hij ingehouden verdriet verbeeldt binnen gestileerde Amerikaanse jarenzestiginterieurs. Geïnspireerd door Jacqueline Kennedy’s rouw na de moord op JFK creëerde Olaf verstilde beelden die tragiek en psychologische spanning opriepen zonder sentimenteel te worden.

Meer recente series als “April Fool” (2020) en “Im Wald” (2020) tonen Olafs bespiegelingen op natuur, isolement en vergankelijkheid. Met name deze laatste serie laat een heel andere Olaf zien, met grote en pastorale landschappen vol melancholie. Daarnaast bevat de serie portretten, waaronder twee verstilde zelfportretten van Olaf – een met open en een met gesloten ogen, en met zuurstofslangetjes in zijn neus. Olaf leed aan longemfyseem, een ziekte die zijn werk in deze periode onmiskenbaar van een nieuwe gelaagdheid voorzag.

Erwin Olaf combineerde in zijn werk technische perfectie met diepgaande menselijke emoties en sociaal-kritische thema’s. Zeer indrukwekkend is de videoprojectie die hij in 2016 maakte voor “Nuit Blanche” in Parijs, op het Hôtel de Ville. Op vijftien ramen werden slow-motionbeelden vertoond van naakte mensen die zich langzaam ontvouwen en een gebalde vuist maken, terwijl daarboven portretten zichtbaar werden van gezichten die geleidelijk in elkaar overliepen. Dit werk fungeerde als een krachtig en poëtisch symbool tegen terreur en geweld en was een artistiek eerbetoon aan de slachtoffers van de aanslagen in Parijs in 2015, waaronder die in het Bataclan. Olaf beschreef het als een statement tegen het geweld dat onze manier van leven, van uitgaan, elkaar ontmoeten en muziek maken bedreigde. “Nuit Blanche” was geen direct politiek statement; emoties en betrokkenheid stonden centraal.

Zoals eerder genoemd, legde Erwin Olaf het individu vast als een unieke verschijning in een wereld vol diversiteit. Die benadering, samen met de kracht van zijn portretten, leidde ertoe dat hem werd gevraagd een serie te maken over de grote verscheidenheid van de hedendaagse Amsterdamse Joodse gemeenschap: “Joods.” Deze vrije portretopdracht werd uitgevoerd in opdracht van het Amsterdams Stadsarchief en het Amsterdamse Fonds voor de Kunst. De niet-Joodse Olaf reageerde hiermee op het werk van de Joodse fotografen Jacob Merkelbach (1873–1942) en zijn dochter Mies Merkelbach (1904–1985). Voor de serie fotografeerde hij diverse Amsterdammers met een Joodse achtergrond. Het waren trotse, krachtige portretten van mensen die zich verbonden voelden met de hedendaagse Joodse gemeenschap van de stad, onder wie Hanneke Groenteman, Sjaak Swart, Samuel Kaspi, Ellen Le Roy-Lopez en Lody van de Kamp. Deze portretten maken nu ook deel uit van de tentoonstelling in De Nieuwe Kerk: “Mokum. De biografie van Joods Amsterdam.”

Erwin Olaf overleed in september 2023, waarmee Nederland een van zijn invloedrijkste fotografen verloor.

Spiegel De Nieuwe Kerk

“Mokum. De biografie van Joods Amsterdam” presenteert zich als een weefsel van verhalen en de diepgewortelde invloed van Joods leven op Amsterdam. De tentoonstelling is samengesteld met het Joods Cultureel Kwartier en vormt de afsluiting van het zevenhonderdvijftigjarig jubileum van de hoofdstad. Thema is de verwevenheid van de Joodse gemeenschap met de stad vanuit verschillende perspectieven – van iconen als Spinoza en Sarphati tot invloed op taal, cultuur en stedelijk leven.

Vanaf het einde van de zestiende eeuw trokken Joden uit allerlei delen van Europa naar de bruisende handelsstad, waar toen opvallend veel vrijheid van geloof bestond. Zo groeide er een grote, levendige Joodse gemeenschap die het karakter van de stad blijvend heeft gevormd. Mokum, het Jiddische woord voor “plaats” of “stad”, werd al snel een geliefde bijnaam voor Amsterdam.

In “Mokum. De biografie van Joods Amsterdam” vertellen bekende en minder bekende Amsterdammers over het Joodse leven door de eeuwen heen: over voorspoed en verdriet, groei en samensmelting, de ontwikkeling van het moderne Jodendom en de zoektocht naar verbinding in het Amsterdam van nu.

De tentoonstelling belicht in dertien thematische hoofdstukken de invloed van Joodse Amsterdammers op taal, cultuur en ondernemerschap. Hun nalatenschap leeft voort in woorden als tof, mazzel en gozer, en in iconische gebouwen als De Bijenkorf, het Tuschinski-theater en het Amstel Hotel. Figuren als Spinoza, Sarphati en Anne Frank krijgen een plaats in dit verhaal.

Er is aandacht voor de moord op zestigduizend Joodse Amsterdammers en de vernietiging van hun cultuur tijdens de Tweede Wereldoorlog, en het moeizame proces van herdenking en erkenning, dat in 2025 leidde tot officiële excuses van burgemeester Femke Halsema. Tegelijkertijd toont de tentoonstelling de veerkracht en heropleving van Joods religieus en cultureel leven.

“Mokum” is een ode aan een gemeenschap die onlosmakelijk met het DNA van Amsterdam verbonden is, zoals burgemeester Femke Halsema verwoordde: “Zonder Joods leven is er geen Amsterdam.”

De Spiegelzaal

Amsterdam is nooit alleen van baksteen geweest. De stad rust op palen, op geschiedenis die doorweekt is van betekenis. Wat haar draagt, is niet de architectuur, maar het geheugen van wie hier leefden en bleven komen: lagen van migratie, van verzet, van blik en adem. Zo bouwt ze zichzelf telkens opnieuw op – niet op vastheid maar op heruitvinding.

Joodse Amsterdammers, van Portugese vluchtelingen en arme diamantbewerkers tot voorvechters als Sarphati en Polak, hebben Amsterdam getekend door periodes van uitsluiting en van ongekende bijdragen aan taal, cultuur en economie. Erwin Olaf greep net zo goed terug op menselijke tegendelen: kracht en kwetsbaarheid, schoonheid en ongemak. Hun conflicten zorgden voor een rijker, veelzijdiger Amsterdam en daarmee direct of indirect ook Nederland.

In deze tijd van polarisatie heeft ook Amsterdam te maken met groeiende aantallen voorvallen van homofobie, antisemitisme en toenemende onverdraagzaamheid jegens de ander. Toch zou Amsterdam zichzelf niet zijn als de stad en haar bewoners zich hierbij zouden neerleggen. Beide tentoonstellingen maken zichtbaar hoe strijd, ongemak en verschil de motor vormen van verbinding. In die zin is Amsterdam geen spiegelzaal van rust, maar van voortdurende beweging – een stad die zichzelf blijft heruitvinden in de reflectie van haar bewoners.

Bij “Mokum. De biografie van Joods Amsterdam” verscheen het begeleidende boek “Atlas van Mokum”, samengesteld door Maarten Hell en Mirjam Knotter. De uitgave biedt, in samenhang met de tentoonstelling, een overzicht van vier eeuwen Joods leven in Amsterdam en belicht de rol van de Joodse gemeenschap in de ontwikkeling van de stad. Bij de tentoonstelling “Erwin Olaf – Freedom” verscheen eveneens een publicatie waarin Olafs werk wordt geplaatst binnen een kunsthistorisch en maatschappelijk kader. De bundel bevat bijdragen van diverse auteurs en gesprekken die zijn oeuvre en invloed op de beeldcultuur in kaart brengen.

De tentoonstelling “Mokum. De biografie van Joods Amsterdam” is te zien in De Nieuwe Kerk Amsterdam tot en met 6 april 2026.
De tentoonstelling “Erwin Olaf – Freedom” is te bekijken in het Stedelijk Museum Amsterdam tot en met 1 maart 2026.

Het tentoonstellingsprogramma combineert gevestigde namen met experimentele makers, vaak jonge kunstenaars. Zo ontstaat een dynamisch geheel waarin bezoekers voortdurend worden verrast. Een route door het museum laat zich zelden volledig plannen: een onverwachte hoek, een andere trap, en plotseling doemt kunst op die de toeschouwer raakt en ontregelt.

Dit overkwam mij recentelijk. Ik bezocht het Stedelijk voor ‘Skin to Skin’ van de Noorse kunstenaar Sandra Mujinga ((1989, Goma, Democratische Republiek Congo), in de toelichting omschreven als “haar meest ambitieuze werk tot nu toe”. En stuitte bij toeval op de video-installatie ‘Drama 1882’ van de Egyptische kunstenaar Wael Shawky (1971, Alexandrië, Egypte).

Voor ‘Skin to Skin’ transformeerde de kunstenaar de kelderruimte van het Stedelijk Museum tot een zogenaamde “twilight zone”. Geluid, licht, spiegels en sculpturen roepen er een “buitenaardse wereld” op, bevolkt door 55 identieke figuren. Door hun fysieke vormen in serie te plaatsen onderzoekt Mujinga herhaling als strategie, onder meer “in relatie tot camouflage”. Op het eerste gezicht lijken de wezens hetzelfde, maar hun aantal roept ook vragen op: zijn ze werkelijk identiek, of zien we telkens een nieuwe transformatie van één lichaam?

De titel ‘Skin to Skin’ verwijst naar thema’s van aanraking, lichamelijkheid en gelaagdheid. “Skin” staat daarbij niet alleen voor menselijke huid, maar ook voor oppervlakken van sculpturen en de wisselwerking met licht en spiegels, die samen een alternatieve werkelijkheid oproepen.

Metaforisch onderzoekt de installatie herhaling en duplicatie van lichamen. Het onderscheid tussen individuen vervaagt, waardoor vragen ontstaan over identiteit, kopie en transformatie. Relationeel benadrukt het werk verbondenheid en het wegvallen van afstand tussen lichamen of entiteiten, met een collectief of nieuwe levensvorm als mogelijke interpretatie.

De sculpturen zijn vervaardigd uit 550 meter dubbelgebreide meubelstof Arda, ontworpen door het Zweedse ontwerpduo Front voor Kvadrat. Het is een textiel dat natuurlijke structuren en kleuren nabootst. Licht en geluid, beide door Mujinga gecomponeerd, veranderen continu de perceptie van de ruimte: fluctuerend groen licht vervormt huidtinten en texturen, terwijl elektronische klanken een sfeer van vervreemding en tijdsvervorming moeten oproepen. Spiegels tonen en breken reflecties en verstoren zo de identiteit van de sculpturen en daarmee de continuïteit van hun zichtbaarheid.

Met haar installatie nodigt Mujinga uit tot reflectie op thema’s als camouflage, replicatie, identiteit en de positie van lichamen in publieke en digitale ruimtes, met nadruk op het spanningsveld tussen gezien worden en onzichtbaarheid.

De kunstenaar richt zich hier expliciet op de positie van zwarte lichamen, “de systematische over- en onderwaarneming van zwarte mensen”. Wanneer wordt iemand werkelijk gezien? Wanneer blijft iemand onzichtbaar? In Skin to Skin positioneert Mujinga het lichaam als sleutel tot deze vragen. Ze benadrukt daarbij dat volledige zichtbaarheid vaak verbonden is met macht en controle. Tegelijkertijd kan onzichtbaarheid ook bescherming en kracht bieden.

Bovenstaande is de theorie; het uitgewerkte idee dat leidde tot ‘Skin to Skin’. Wie echter de kelder van het Stedelijk binnengaat, ziet zich op de eerste plaats geconfronteerd met wat lijkt op een zwijgend leger van wachters. Associaties met ‘Het Terracotta Leger van Xi’an’ uit de Qin-dynastie (3e eeuw v. Chr.) dringen zich op: net als dat beroemde leger vormen Mujinga’s figuren een indrukwekkende, stille macht die zowel bescherming als dreiging uitstraalt.

Een ander beeld dat zich aandient, is dat van de ‘Abakans’ van de Poolse kunstenaar Magdalena Abakanowicz (1930 – 2017): monumentale textiele sculpturen van natuurlijke materialen als sisal en wol, waarmee de kunstenaar in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw organische, sculpturale vormen creëerde die deden denken aan huid, weefsel en organen. Een aantal ervan was onlangs nog te zien in het Textielmuseum in Tilburg. Daar, in het halfduister opgesteld, riepen de indrukwekkende textiele sculpturen een wereld op van mysterie en sjamanisme, die uitnodigde tot kalmte en vrede, en waarin onenigheid en oproer werden gevolgd door verandering.

Een grote kracht in de opstelling van de ‘Abakans’ van Magdalena Abakanowicz in Tilburg was de stilte. Deze liet de bezoeker vrij tot eigen associaties en interpretaties. Deze ontbrak bij ‘Skin to Skin’. Stilte is een zeldzaamheid geworden – ze lijkt ons massaal te beangstigen, bang als we zijn overgeleverd te worden aan onszelf.

‘Skin to Skin’ wordt gedomineerd door een elektronische soundtrack, die de bezoeker samen met het fluctuerende groene licht, bewust of onbewust, in een bepaalde mood dwingt. De opstelling zou nog veel krachtiger zijn geweest als het leger sculpturen in zijn zwijgzame aanwezigheid omgeven zou zijn door stilte, met slechts de weerklank van de voetstappen van een bezoeker, een zacht gefluisterd woord of gesprek.

Portret van een revolutie

Niet zwijgzaam – integendeel – zijn de legers van opstandelingen en onderdrukkers in de hogerop in het museum gepresenteerde video-installatie ‘Drama 1882’ van de Egyptische kunstenaar Wael Shawky.

‘Drama 1882’ is een grootschalig, meerlagig werk over macht, geschiedschrijving en beeldvorming, waarin de focus ligt op de Urabi-revolutie in Egypte (1879-1882) en de gewelddadige onderdrukking ervan door de Britten. In 1882 werd deze revolutie neergeslagen. Egypte bleef tot ver in de 20e eeuw onder Britse invloed; pas in 1956 eindigde deze overheersing definitief. Het is een geschiedenis die tot op heden zijn sporen in het gebied nalaat en doorwerkt tot in de werkelijkheid van nu.

Wie is een held, wie een vrijheidsstrijder en wie een terrorist? En vooral: wie bepaalt dat? ‘Drama 1882’ laat zien dat het vaak de heersende macht is die bepaalt welk verhaal wordt verteld, en vooral ook hóe het wordt verteld. Shawky houdt met ‘Drama 1882’ niet alleen een spiegel voor aan het verleden, maar ook aan het heden.

‘Drama 1882’ als portret van een revolutie is een fascinerend werk, gepresenteerd als een slowmotionopera, gezongen in klassiek Arabisch en gekenmerkt door een verrassende stapeling van elementen en invalshoeken uit beeldende kunst, videokunst, muziek en choreografie – alle van hoog niveau. Met een cocktail van geschiedenis, speculatie en fictie biedt het een totaal nieuw perspectief op de historische gebeurtenissen van die tijd en op thema’s als macht, kolonialisme en identiteit. Een indrukwekkende ervaring.

Sandra Mujinga – ‘Skin to Skin’, tentoonstelling t/m 11 januari 2026
Wael Shawky – ‘Drama 1882’, tentoonstelling t/m 26 oktober 2025