De Poolse pianist Adam Kośmieja is hier met zijn album ‘Infinity’ in geslaagd. Op dit album speelt hij een soloversie van ‘Canto Ostinato’, dat oorspronkelijk bedoeld is voor vier pianisten. Hij is niet de eerste die dit doet. Echter, door het gebruik van het Dolby Atmos-systeem wordt er een nieuw spectaculair geluidseffect aan de piano toegevoegd. Dolby Atmos is een geluidstechnologie die een 3D-geluidservaring creëert die verder gaat dan traditionele surroundsound-systemen. Het wordt ook wel ‘het bioscoopgeluid’ genoemd. Met Dolby Atmos komt het geluid niet alleen van voren, maar ook van links, rechts, achter en zelfs van boven. Hierdoor bevindt de luisteraar zich nog meer midden in de muziek.

Bij het opnemen van ‘Infinity’ werd een groot aantal microfoons gebruikt om het geluid van de hele concertzaal te reproduceren. De pianist kon hierdoor specifieke tracks en fragmenten van het stuk op door hem geselecteerde plaatsen rondom de luisteraar creëren, waardoor die zich volledig omringd en ondergedompeld voelde in geluid. Voor de pianist was dit een essentieel element bij het vormgeven van de geluidsruimte en zijn streven naar het vinden van een brug tussen muziek en natuurkunde.

Adam Kośmieja’s visie op ‘Canto Ostinato’ is gebaseerd op het concept van vrijheid, zowel op micro- als macroniveau, en heeft een ruimtelijke en kosmische aard. Zijn versie ‘Infinity’ duurt ongeveer 45 minuten (aangevuld met de singles ‘Human’ en ‘Algorithm’) en bestaat uit zes delen, ook wel ‘phases’ genoemd. De pianist heeft de delen afwijkende, eigen titels gegeven, als een verwijzing naar het overkoepelende concept van het album, door hem beschreven als “de oneindige horizon, de fysicaliteit van geluid, tijd en mechanica”.

De muziek van Simeon en Holt combineert trance, meditatie en intense emoties met repetitieve structuren. Bij Adam Kośmieja gaat de herhaling, motoriek en ruimtelijkheid in ‘Canto Ostinato’ verder dan gebruikelijk. De rol van ruimte en muzikale tijd is van fundamenteel belang in zijn muziek. Hierin transformeert de tijd naar ruimte en zweeft het muzikale object als een luchtschip door de oneindige vrijheid van de kosmos.

‘Infinity’ neemt de luisteraar mee op een muzikale reis langs een breed scala aan ervaringen. Rustgevende, vloeiende en ontspannende geluiden worden afgewisseld met intense uitbarstingen van emotie en zwierige harmonieën die uitnodigen tot dansen. Ook zijn er heftige accenten en flarden ritmische energie, vergelijkbaar met technomuziek. Na verloop van tijd openbaart zich een bijna hemelse melodie die zich vastzet in het hoofd van de luisteraar en niet meer loslaat. Vervolgens openen zich de poorten van de eeuwigheid.

De gevoelige en nauwgezette toetsaanslagen van Adam Kośmieja op ‘Infinity’ leiden tot een meeslepende uitvoering die in al zijn briljantie de oneindigheid van de titel weerspiegelt zoals de verblindende kleurenschitteringen doen in de stralen van de zon op de hoes.

Infinity – Adam Kośmieja plays Canto Ostinato by Simeon ten Holt
(Warner Classics)

‘Canto Ostinato’ van de Nederlandse componist Simeon ten Holt (1923-2012) werd eerder met uiteenlopende instrumentale bezettingen uitgevoerd en opgenomen. Het Matangi Quartet voegt daar nu een dimensie aan toe, die van het strijkkwartet: ‘Canto Ostinato Strings Attached’.

door C. Cornell Evers

Het is een van de bekendste stukken van een moderne Nederlandse componist: ‘Canto Ostinato’ van Simeon ten Holt. Hij componeerde het op herhaling en tonaliteit gebaseerde werk als ‘Perpetuum’ direct op de piano tussen 1973 en 1976. Vlak voor de première in 1979 veranderde hij de naam in ‘Canto Ostinato’. De titel kan worden vertaald als ‘koppig’ of ‘eigenwijs (obstinaat) lied’ en is als zodanig zeker van toepassing, maar met de term ‘ostinato’ wordt een kort muzikaal motief bedoeld dat over de hele lengte van een compositie telkens wordt herhaald. Het motief in ‘Canto Ostinato’ telt een beperkt aantal muzieknoten. Ten Holt gebruikte een manier van noteren voor de partituur die het aan de uitvoerenden laat om te bepalen hoe de noten worden gespeeld. Daardoor kunnen er andere accenten worden gelegd en ontstaan er andere patronen, zo legde pianist Kees Wieringa, die het stuk veel speelde en ook de componist goed kende, ooit in een artikel uit. De opname die Wieringa samen met pianist Polo de Haas van ‘Canto Ostinato’ maakte, was in 2001 goed voor een gouden plaat. Er waren 15.000 CD’s verkocht, heel bijzonder voor een modern-klassiek muziekalbum.

‘Canto Ostinato’ is niet alleen het meest populaire werk van Simeon ten Holt, het is ook zijn meest uitgevoerde. Naast de eerder genoemde opname en concerten voor twee piano’s van Kees Wieringa en Polo de Haas, waren er uitvoeringen voor vier pianisten, was er een bespeling van de beiaard van de Dom van Utrecht, voerde Cello8ctet het werk een aantal keren uit en toerde het Mallet Collective Amsterdam door Nederland met twee marimba’s en twee vibrafoons, met enige regelmaat aangevuld met pianist Ivo Janssen. En dan is er nog ‘Canto Ostinato XL’ van pianist Jeroen van Veen & Friends, negen verschillende versies in evenzoveel bezettingen (marimba’s, synthesizers, orgel, geprepareerde piano’s enzovoort) in één 12CD-box, samen veertien uur muziek.

‘Canto Ostinato’ heeft voor de uitvoerenden een gebruiksaanwijzing. Die krijgen ze in de partituur uitvoerig aangereikt. De spelers moeten de eigen partij en het samengaan daarvan met die van andere instrumentalisten duchtig voorbereiden: “De groei en het uitkristalliseren van de interpretatie vormen een proces”, schrijft Simeon ten Holt in zijn handleiding. Dat betekent dus met elkaar overleggen, luisteren, experimenteren en keuzes maken, tot klanken en kleuren samenvallen en er één geheel ontstaat, één universum. Zoals dat op het nieuwe album ‘Canto Ostinato Strings Attached’ van het Matangi Quartet gebeurt.

De violisten Daniel Torrico Menacho en Maria-Paula Majoor, altviolist Karsten Kleijer en cellist Arno van der Vuurst vormen samen het Matangi Quartet. Het ensemble uit Den Haag bestaat zo’n twintig jaar en heeft een brede oriëntatie. Het kwartet speelt van klassiek tot dance en van jazz tot pop. De vier strijkers traden op met coryfeeën uit uiteenlopende muzikale disciplines, zoals uit de klassieke wereld Miranda van Kralingen en Tania Kross, met cabaretiers Herman van Veen en Youp van ’t Hek, bandoneonspeler Carel Kraayenhof, jazztrompettist Eric Vloeimans, jazzpianist Michiel Braam, DJ Kypski, jazzvocalisten Mathilde Santing en Renske Taminiau, en de singer-songwriters Lori Lieberman en Tom McRae. Zoals cellist Arno van der Vuurst op de eigen website van Matangi zegt: “We zijn niet bang om ideeën uit te proberen; de mogelijkheden met Matangi zijn eindeloos!”

Vlak voor zijn overlijden in 2012 stuurde Simeon ten Holt het Matangi Quartet een brief. Hij daagde hen uit om met zijn muziek te experimenteren. Dit leidde tot de bewerking van ‘Canto Ostinato’, gearrangeerd door Marijn van Prooijen, speciaal voor strijkkwartet: ‘Strings Attached’.

Het resultaat is geheel overeenkomstig de partituur-opdracht én de persoonlijke aanwijzingen van Simeon ten Holt tot stand gekomen. Daarbij moesten met name “alle mogelijkheden van de snaarinstrumenten worden gebruikt, van ponicello tot pizzicato en van sul tasto tot battuto”. En dat is precies wat de vier van het Matangi Quartet hebben gedaan. Het resultaat is ronduit fascinerend. Vanaf de eerste tonen laat het optimaal op elkaar ingespeelde viertal met grote instrumentale precisie en expressie een rivier van geluid ontstaan, vol klaterende watervallen, duizelingwekkende diepten en wervelende stroomversnellingen, die de luisteraar 75 minuten lang meeneemt op een meanderende ervaringsreis van muzikale betovering, om uiteindelijk te resulteren in dat ene, een stralend universum van klanken en kleuren waarin alles met elkaar samenvalt en sociaal verbonden is. Experiment geslaagd.

Simeon ten Holt: Canto Ostinato Strings Attached
Matangi Quartet
MTMCD01 / EAN 0608603324907

https://www.matangi.nl/

Kijk en luister ook naar het multimedia-project ‘maps of non-existent cities. Bludenz’ van Dmitri Kourliandski, live uitgevoerd door het Matangi Quartet https://youtu.be/0YrttjkWhcA