Braziliaans spoor

In 1984 – ik werkte inmiddels bij het muziekblad OOR – stuurde een bevriende muzikante mij een cassette met muziek die haar inspireerde: Os Mutantes. De sleutelwinkel uit mijn internaattijd bleek een Braziliaanse vestiging te hebben, die ik tot dan over het hoofd had gezien. Niet dat ik geen Braziliaanse muziek luisterde. Ik was vertrouwd met de filmische klanken van meestergitarist en componist Egberto Gismonti, met de eigenzinnige percussie van Naná Vasconcelos, met de avontuurlijke conceptalbums van singer-songwriter Milton Nascimento. Ik luisterde naar jazzdrummer en -percussionist Airto Moreira en diens vrouw, de prachtige zangeres Flora Purim. De Amerikaanse avant-garde gitarist en vocalist Arto Lindsay, opgegroeid in Brazilië als zoon van presbyteriaanse zendelingen, zette mij verder op het Braziliaanse spoor.

Rock & roll

In 1989 produceerde Arto Lindsay, samen met toetsenist Peter Scherer, Caetano Veloso’s experimentele no wave album ‘Estrangeiro’, met daarop bijdragen van onder anderen Naná Vasconcelos, Carlinhos Brown en de gitaristen Bill Frisell en Marc Ribot. Twee jaar later stond het eveneens door de gitarist geproduceerde album ‘Circuladô’ van Caetano Veloso in mijn jaarlijst op nummer 8. Op 6 in diezelfde lijst stond ‘Lust’ van Arto Lindsay’s eigen project Ambitious Lovers, met Caetano in een opvallende gastrol. Inmiddels vroegen collega’s zich af of ik van mijn muzikale geloof was gevallen, ik die toch vooral schreef over in wagonladingen decibellen grossierende bands als Sonic Youth, Swans en Einstürzende Neubauten. Brazilië, dat was toch geen rock & roll.

Hangmat

In 1990 reisde ik voor het eerst naar het land. Ik overleefde in de Amazonejungle een aanval van bijen, had in het waterland van Ilha de Marajó een koortsdelirium, werd met een eenmotorig vliegtuigje in de bush opgepikt en naar een ziekenhuis gevlogen en danste in Salvador, Bahia met de drummers van Olodum. Brazilië bleek behoorlijk rock & roll. Vier jaar later verruilde ik de redactiestoel bij OOR voor een hangmat in de Amazone in het noorden van Brazilië. Daar zag ik Caetano Veloso voor het eerst live, in Manaus, metropool in het tropisch regenwoud.

De Underground

door C. Cornell Evers foto’s Wim van de Hulst OOR 16 december 1989

‘Ik vraag me soms af waar de jongeren blijven, waar zijn die mee bezig?’ vroeg de Amerikaanse avant-garde zangeres Shelley Hirsch zich een jaartje terug in dit blad af. Het was een reactie op het feit dat de tegenwoordige underground voornamelijk wordt gevormd door kunstenaars en muzikanten die de hindernis van hun dertigste levensjaar inmiddels hebben genomen.

Aan het begin van de jaren tachtig komen ze uit hoeken en gaten, groeperen zich en zetten vervolgens de aanval in op maatschappij- en rock-establishment. Pneumatische hamers, gierende drilboren, razende gitaren en bonkende electro-beats zijn hun wapens, een verregaande doodsverachting is vaak hun drijfveer.

Nu het voorlaatste decennium van deze eeuw op zijn einde loopt, lijkt het rumoer op de barricades enigszins verstomd. Een nieuw elan waart door de underground. Volgens voormalig no wave-queen Lydia Lunch is het na ‘de ramp van de jaren tachtig’ nu tijd voor een algehele therapiesessie, terwijl Swans’ Michael Gira de liefde bezingt en Jim Thirlwell zijn hellehonden heeft ingeruild voor tamme vlinders. Ze hebben het overleefd, de frontsoldaten van weleer. Het negativisme heeft plaatsgemaakt voor een meer positief gerichte aanpak.

‘Uitingen van haat en frustratie slaan altijd op jezelf terug. Dader en slachtoffer zijn vaak een en dezelfde persoon. Als je weigert om nog langer de rol van slachtoffer te spelen, dan moet je de moed op kunnen brengen om de stront, die over je wordt uitgestort, weg te vegen en toch opgewekt en vol energie te blijven. Als jij je niet langer meer laat kwetsen maar in plaats daarvan besluit je op andere zaken te concentreren, dan kun je daar een hoop kracht en energie uit putten.’

Het afgelopen decennium was Lydia Lunch een van de speerpunten van de zogenaamde underground, niet alleen als lid van rockgroepen als Beirut Slump, Teenage Jesus And The Jerks (beide eind jaren zeventig), Eight Eyed Spy en Harry Crews, maar vooral ook als performance-artieste. Ze baarde opzien met poëzie-programma’s en monologen vol controversiële statements. Daarin was veelal sprake van een ver doorgevoerde zwart-wit benadering van maatschappelijke problemen, met name waar het de relaties tussen mannen en vrouwen betrof. In de spoken words van Lydia Lunch nam de state of war tussen de seksen nooit af. Toch is Lydia geen mannenhaatster. Zo leeft ze alweer enkele jaren samen met de Australisch-Amerikaanse cult-figuur Jim Thirlwell, in avantgardistische kringen bekend als de man achter de vele vermommingen van het rock-fenomeen Foetus. En ook hardcore hero Henry Rollins is een erg close vriend van Lydia, evenals Cinema of Transgression-regisseur Richard Kern. ‘Maar,’ zo betoogt Lydia, ‘dat zijn mannen die gelukkig stuk voor stuk als vrouw denken.’

MORALISEREND
Jim Thirlwell, Lydia Lunch en Henry Rollins maar ook Michael Gira van de Newyorkse formatie Swans en Nick Cave, allen hebben ze zich het afgelopen decennium gemanifesteerd binnen dat segment van de rockcultuur dat als underground wordt aangeduid. Allemaal hebben ze geëxperimenteerd met klank- en stijlvormen, allen zetten ze zich op hun manier af tegen de gevestigde orde en deden ze wat ze moesten doen, zonder zich daarbij te bekommeren om commercialiteit.

Hun werk werd bepaald door centrale thema’s als geweld, vervreemding, angst en paranoia. Daarbij werd meer dan eens het moraliserende vingertje opgeheven door zich te verplaatsen in datgene wat het meest verafschuwd werd en dat vervolgens tot walgens toe te overdrijven. Massa en media begrepen vaak weinig van hun doelstellingen en vereenzelvigden hen nogal eens met de opgeroepen beelden. Het maakte hen niets uit. Verfoeiing door anderen bracht het doel alleen maar dichterbij.

Teksten gingen zo: ‘Oh baby, I’m just squirming all over just thinking about your fat juicy cock drilling itself in my tight greasy hole!’ (Lydia Lunch in Richard Kern’s Fingered).

Of: ‘PIGSWILL fly with BLOOD tonight… MEAT in SHOWER with KITCHEN KNIFE, PIGSWILL fly the flag of blood (Pigswill, Scraping Foetus Off The Wheel).

En laten we vooral ook Swans niet vergeten, van wie de eerste titelloze EP in ’82 insloeg als een bom: een duivelse kakofonie van zware logge ritmes, vervormde gitaren, een schreeuwende saxofoon en het brullende stemgeluid van Michael Gira dat rechtstreeks uit de krochten van de hel afkomstig leek, loeihard en onnoemelijk ranzig. Zowel de muziek als de teksten van Swans hadden te maken met gevoelens van pijn en wanhoop. Swans verklankte een behoefte aan extreme ervaringen, iets radicaals.

De eerste verschijning van Nick Cave aan het front werd niet minder door turbulentie bepaald. Na enkele jaren met The Birthday Party een energieke waanzintrip te hebben opgevoerd debuteerde de in Australië geboren Cave-man in ’84 als solo-artiest met From Her To Eternity, een plaat waarop krankzinnigheid, liefde, dood en vergelding zich verdringen en die door de verzamelde pers als een meesterwerk werd binnengehaald.

ZONNESCHIJN
Tijden veranderen en met het neerhalen van de muren die deze wereld in vele tegenover elkaar opgestelde kampen scheiden lijkt ook de underground milder te zijn geworden. Lydia Lunch: ‘De wereld verandert, omdat het eindelijk tot de mensheid doordringt dat als we op dezelfde manier door zouden gaan deze hele planeet naar de verdommenis gaat. Nou heb ik nooit een hekel aan algehele destructie gehad, haha, maar aangezien ik hier nog altijd rondloop, en anderen met mij, kunnen we beter proberen er het beste van te maken. Ik ben er ook klaar voor. Na dertig jaar van pijn wil ik nu een reden hebben om dertig jaar plezier aan mijn leven te beleven. Daarmee zeg ik niet dat alles nu ineens zonneschijn en bloemen is. Er is nog steeds censuur. Er wordt nog zonder ophouden verkracht. Er is nog altijd geweld, armoede, drugs. Er vloeit nog altijd onschuldig bloed door stupide politieke spelletjes. Het zou hypocriet zijn om te beweren dat dat allemaal niet meer bestaat. Ik voel me echter erg betrokken bij de community spirit. Het is een cyclus, zoals alles. In de jaren zestig streefde men naar grote veranderingen, in de jaren zeventig realiseerde men zich dat die niet werkten, de jaren tachtig waren een volslagen ramp en nu zijn we klaar om eindelijk een paar stappen vooruit te zetten.’

In januari starten de opnamen voor haar eerste grote filmproductie, over PMS – Pre Menstrual Syndrom of Pre Menstrual Tension – , waarvan Lydia hoopt dat hij een groter publiek zal bereiken dan alleen maar weer haar geijkte cult-following. ‘Je kunt er zelfs om lachen. Op een bepaalde manier wordt in die film enorm de draak gestoken met allerlei geld verslindende wetenschappen.’

Lunch hoopt samen met andere vrouwen binnen twee jaar een seminar te organiseren voor ‘vrouwen van middelbare leeftijd’. Daarbij moet opgemerkt worden dat die bewuste leeftijd voor haar al bij het vijfentwintigste levensjaar aanvangt. ‘Dat seminar moet een soort zelfhulp-organisatie opleveren. We willen ons gaan bezighouden met filosofie en zen-boeddhisme, maar dan zonder religieuze achtergronden, om zo vrouwen voor te bereiden op een leven waarin ze de kracht kunnen opbrengen voor zichzelf te zorgen, sterk te zijn zonder dat ze terug moeten vallen op de gebruikelijke dingen als mannen, kinderen, drugs of alcohol. Wij willen die zelfhulp vooral bij vrouwen in díe leeftijdscategorie promoten, om zo nog enigszins de schade te kunnen beperken die de jeugdcultuur aan hun ego’s heeft toegebracht en die hen het idee geeft dat ze, eenmaal de vijfentwintig gepasseerd, het allemaal al hebben gehad en al die bullshit.’

VLINDERS
Ook Jim Thirlwell vaart tegenwoordig een andere koers. Onder de naam Foetus Inc. komt er binnenkort nog een verzamelaar Stink op de markt. Met een single Butterfly Potion wordt het fenomeen Foetus vervolgens (voorlopig?) ten grave gedragen. ‘Ik heb in het verleden met enorm veel negatieve energie gewerkt en dat was ook de bedoeling. Butterfly Potion is echter een soort van vrijmaking, een scheiding der geesten. Zo is het ook ontvangen. Sinds ik Butterfly Potion heb opgenomen heb ik de meest waanzinnige ervaringen met vlinders. Nog niet zo lang geleden kwam er een heel groot exemplaar mijn studio binnen vliegen. Die is nu helemaal tam geworden. Vlinders symboliseren geluk en vrijheid en staan in dat opzicht in relatie met de onderdrukking waarmee de hoofdpersoon uit die song in zijn jeugd voortdurend is geconfronteerd.’

Thirlwell denkt erover om voor volgend jaar een band samen te stellen waarmee hij eerst een elpee wil opnemen en vervolgens een wereldtournee maken. Het wordt een multi-media ervaring waarvoor nog een naam verzonnen zal moeten worden. Zeker is echter dat daarin het woord Foetus niet meer voor zal komen. ‘Ik hoop echt dat ik de dingen in de toekomst meer positief zal kunnen zien, al zal ik nog altijd geen coverversie van Don’t Worry, Be Happy opnemen, haha. Ik ben ook nog steeds trots op alles wat ik als Foetus heb gedaan, het werk dat ik heb verricht. Wat er ook zal gebeuren, dat zullen ze me nooit af kunnen pakken.’

In dit opzicht wijkt de mening van Thirlwell erg af van die van dat andere undergroundfenomeen, Michael Gira, die verklaart zelfs te kotsen van sommige dingen die hij vroeger met Swans heeft opgenomen. ‘Als ik sommige van die platen terug hoor schaam ik me er bijna voor dat ik ooit zoiets heb kunnen maken. Maar zo is het leven nu eenmaal.’

Via Love Will Tear Us Apart coverde hij plotseling in ’88 Joy Division. Childeren Of God luidde de titel van de langspeler die aan die song vooraf ging. Swans anno ’89 klinkt positief, hoewel Gira betoogt dat de recente langspeler The Burning World grauwer is dan ooit. Hij is een cynicus, zegt hij zelf, maar tegelijkertijd ook een romanticus. ‘The Burning World is voornamelijk een droevige plaat en gaat over zowel het persoonlijke verval als over de wereld die ten onder gaat door politieke én industriële vervuiling en die over vijftien jaar misschien niet eens meer bestaat. Geef toe, het is toch treurig als je alleen maar toe moet kijken hoe de menselijke geschiedenis op zijn einde loopt.’

Droefenis alom dus in huize Swans, waar Gira zelfs de diverse lovesongs op zijn recente platen als weinig hoopvol beschouwt. ‘Liefde is niet zo’n vrolijke aangelegenheid, echt niet. De meeste liefdesrelaties eindigen in tranen.’

ROCK & ROLL-DOOD
Waar moet het met de underground naar toe, als de een na de ander op het ‘rechte pad’ geraakt, drank, drugs en soms zelfs sex afzweert en voortaan met klassieke symfonie-orkesten wil opnemen, zoals Michael Gira van plan is. Zelfs een ware ‘helden-dood’ in het zadel van de rock & roll is alleen nog maar voor echte idioten weggelegd. Lydia: ‘Wij allen hebben die hele lange weg volledig afgelegd, zijn echt door de drek gegaan, tot we niet meer verder konden en de dood het enige was wat ons eventueel nog restte. Maar waarom die laatste definitieve stap zetten? We leven niet meer in de sixties. Janis Joplin, Jimi Hendrix en Jim Morrison zijn allemaal gestorven toen ze zevenentwintig waren. Nick Cave, Jim Foetus en ikzelf zijn stuk voor stuk rond de dertig en hebben het overleefd en gaan allemaal in een veel meer positieve richting.’

Underground en de dertigers. Het is nog net geen All You Need Is Love. De Amerikaanse avant-garde zangeres Shelley Hirsch verbaasde zich ongeveer een jaar geleden in dit blad over het feit dat de underground voornamelijk wordt gevormd door muzikanten en kunstenaars die allen ouder zijn dan dertig jaar. ‘Waar zijn jongeren in hemelsnaam mee bezig? Er is natuurlijk de hiphop. Maar verder zie ik niet dat er onder de oppervlakte iets gaande is.’

Ook voormalig DNA-freak, Loung Lizard en tegenwoordig Ambitious Lover Arto Lindsay vraagt zich af waar de nieuwe lichting experimentelen blijft. ‘Ik spreek voornamelijk over New York, omdat ik daar woon, maar ik heb niet de indruk dat er momenteel echt een sterke generatie opstaat die tien jaar jonger is dan wij zijn. Individueel gebeuren er opwindende dingen, alleen als groep laat de jongere generatie weinig van zich horen.’

De Newyorkse DJ Mark Kamins – ontdekker van onder meer Madonna – ziet het anders dan Hirsch en Lindsay die hij als intellectuelen beschouwt ‘die te veel boeken hebben gelezen’. Volgens Kamins zit er nog altijd voldoende beweging in de underground en zijn het echt niet de zwarte kids alleen die met hun raps voor nieuwe injecties zorgen. ‘De blanke jeugd heeft de hardcore. Voor hen is het experimenteel om op hun gitaren en drums te beuken.’

INDIVIDU
Geoff Travis is het met Kamins eens. Hij is directeur van het Britse Rough Trade-label, inmiddels een van de oudste independents en in het verleden uitermate succesvol met The Smiths. ‘Er wordt ook heel vaak gezegd dat er nauwelijks meer verschil is tussen independents en majors. Ik ben het daar absoluut niet mee eens. De wat grotere independents zijn inderdaad succesvolle industrieën geworden, maar op veel kleinere schaal dan de majors. Wat echt telt is de filosofie die de mensen die de independents runnen er op na houden, het geloof in het individu. En geloof me, dat is echt niet veranderd. Ik kan wat dat betreft rustig praten voor Ivo van AD en Daniel Miller van Mute of Tony Wilson van Factory. Ik bedoel, Happy Mondays hebben nu een grote hit. Maar ik denk niet dat Happy Mondays zelfs maar een kans hadden gehad als zij bij een major hadden gezeten. Een major zou hen sowieso al niet getekend hebben maar indien toch, dan zouden ze nooit veel energie in zo’n groep hebben gestoken.

‘Aan de andere kant denk ik ook dat als de independents alleen nog maar commerciële platen uit zouden brengen en proberen iedere keer de gouden ring te winnen, ze waarschijnlijk de mist in zouden gaan, omdat ze over minder reserves beschikken en minder personeel en ervaring hebben. Maar kijk naar wat de independents hebben kunnen bewerkstelligen, het succes van artiesten als Nick Cave en Diamanda Galas. De independents hebben veel van hun onschuld, hun naïviteit verloren, dat is waar. Het gaat nu vaak om overleven. Nu Sonic Youth bijvoorbeeld bij Blast First weg gaat, omdat ze bij Geffen hebben getekend, komt die maatschappij in grote problemen en dat zal ook direct effect hebben op hun distributie-deals. Maar over het algemeen is de situatie volgens mij sterker dan ooit, omdat de mensen die hebben overleefd hun lesje hebben geleerd. Ze verkeren nu in een veel betere positie om in een volgende generatie van muzikanten te voorzien.’

Maar is er dan nog sprake van een volgende generatie, is de vraag. Travis meent van wel. ‘Kijk naar al die jonge mensen die met elektronische muziek experimenteren en dat vervolgens mixen vanuit meer commerciële invalshoeken. Kijk naar Meat Beat Manifesto. Er zal nooit een volledige verstarring in de rock & roll optreden. Er zullen altijd weer generaties komen die vanuit een houding van rebellie met muziek bezig zijn.

‘De tijden zijn conservatiever geworden. Dat heeft echter niet kunnen verhinderen dat we weer terug gaan naar de klassieke experimenten met gitaren. Een voorbeeld is Galaxie 500. Wat zij doen is inderdaad erg op de Velvet Underground geïnspireerd. Maar het is wel de experimentele kant van de Velvet Underground, die mengeling van akkoorden en dissonanten die het drone-effect bewerkstelligen dat John Cale ooit in de groep heeft geïntroduceerd. Sonic Youth is een goed voorbeeld van deze gitaaraanpak. En zo zijn er meer. Mensen als Ivo Cutler en Straightjacket Fit blijven altijd bestaan. Al is het alleen maar omdat critici van dat soort dingen houden. Niet het grote publiek. Dat heeft altijd gehouden van wat het gevoerd kreeg. Veranderingen zijn nooit door het grote publiek in gang gezet. Daar is een avant-garde voor nodig. En hoe minder de aandacht daarvoor is, hoe minder de media in die avant-garde zijn geïnteresseerd, des te meer reden heb ik om ermee door te gaan. Zeggen dat de avant-garde aan het sterven is, is hetzelfde als zeggen dat je het einde van een cultuur kunt zien, van een interessante cultuur. Of het moet zijn dat de jaren negentig echt de jaren van de oogkleppen worden.’

EPILOOG
De jaren tachtig zijn voorbij en hebben voornamelijk chaos in de pop opgeleverd. In dat opzicht heeft punk uiteindelijk toch nog gezegevierd. De wereld is in meer dan één opzicht open gebroken. Uitwisselingsprocessen zijn in gang gezet en hebben de muzikale stijlkaart tot een explosie van kleuren doen worden. Alleen rock & roll doet het nog altijd voornamelijk met zichzelf en is daarmee de meest incestueuze van allen geworden. Rock & roll koerst dan ook onvermijdelijk op de eigen ondergang af. En de underground? Die heeft zichzelf overbodig gemaakt. Elementen ervan leven door op house en new beat dancefloor. Grenzen verbreden en zelfs overschrijden is met de huidige mondiale situatie allang geen privilege meer van de avant-garde. Zelfs een eventuele toegevoegde shock-waarde vermag nauwelijks meer roering teweeg te brengen. Politieke en sociale misstanden alsook het milieu zijn geannexeerd door een betweterige pop-elite, de nieuwe adel die zich wentelt in de luxe van het koning eenoog zijn. Koppen rollen alleen nog maar door een beetje revolutie. Dat is een regel die 200 jaar na de bestorming van de Bastille nog altijd opgeld doet. Echter dat zit er met de versplintering van de popmuziek niet meer in. Een enkel achterhoede knokpartijtje, that’s it wat de underground hede ten dage nog oplevert. Of het dood of schijndood is zal de toekomst uitwijzen maar voorlopig is alleen nog maar de kwaliteit die telt.

Kip Hanrahan, Michael Mantler en Heiner Goebbels zweren alledrie bij de combinatie van muziek met literatuur. Producer Hal Willner is de initiator van projecten rond de muziek van Nino Rota, Thelonious Monk en Kurt Weill, terwijl hij recentelijk met een even indrukwekkende als gevarieerde lijst van artiesten een selectie uit het Disney Book Of Songs opnam.

Hal Willner produceerde platen van onder anderen Roomful Of Blues en Marianne Faithfull. Hij heeft echter vooral een reputatie opgebouwd als de man die de meest uiteenlopende artiesten weet samen te brengen en te stimuleren tot daden die vaak ver verwijderd zijn van hun oorspronkelijke achtergronden. Dat begon enkele jaren terug met de langspeler Amarcord Nino Rota, een ode aan de Italiaanse componist die de muziek schreef voor de meeste Fellini-films. Bijdragen waren er van onder anderen Carla Bley en Winton Marsalis. Volgende projecten waren That’s The Way I Feel Now, opgedragen aan Thelonious Monk, met Joe Jackson en Donald Fagen, en Lost In The Stars, een verzameling composities van Kurt Weill, met als vertolkers opvallende popvocalisten als Sting, Lou Reed en Marianne Faithfull.

Willners nieuwste langspeler Stay Awake verschilt in zoverre van zijn voorganger dat er ditmaal geen sprake is van een centrale componist. Voor Stay Awake deed de producer een fikse greep in het uitgebreide archief van Disney-songs, vaak wereldberoemde liedjes waarmee verschillende generaties zijn groot geworden. Wie kent ze niet: Hi Hi Diddle Dee Dee, Heigh Ho, Whistle While You Work, Pink Elephants On Parade en Zip-A-Dee-Doo-Dah? Deze liedjes werden door verscheidene componisten geschreven, onder wie Sammy Cahn en de broers Richard en Robert Sherman. Onder de artiesten die Willner deze keer de studio in wist te lokken waren Herb Alpert, Ringo Starr, Harry Nilsson, Los Lobos, James Taylor, Bonnie Raitt en Branford Marsalis. En wat te denken van Tom Waits als sinistere Heigh Ho hopman van de zeven dwergen of Sinéad O’Connor die met een ‘valse’ ondertoon in haar stem vorm geeft aan de mythe waarmee eeuwenlang jonge maagden een mentale kuisheidsgordel werd aangemeten? Someday My Prince Will Come, dus. Sinéad gelooft daar hoorbaar niet in. Een slimme meid!

Ondanks de medewerking van vele rockcoryfeeën hadden Willners projecten in het verleden veelal een jazz-basis. De aanwezigheid van pianiste-componiste Carla Bley op alledrie de langspelers was daar natuurlijk niet helemaal vreemd aan, netzomin als die van arrangeur Sharon Freeman. Op Stay Awake schitteren beiden door afwezigheid. In plaats daarvan drukken assistent producers Van Dyke Parks en Mark Bingham hun stempel op deze Various Interpretations Of Music From Disney Films. Het resultaat heeft ditmaal dan ook meer een pop-uitstraling. Willner zelf verwerpt dergelijke labels. ‘Je kunt James Taylor en The Replacements toch moeilijk vergelijken met Yma Sumac of Aaron Neville,’ zegt hij in een interview met Ronnie Randall van het muziekblad Option. ‘Maar daar gaat het ook niet om. Ik probeer een steeds bontere groep artiesten samen te stellen. Daarbij moet de integriteit van de originele muziek ten koste van alles worden bewaard.’

Zelfs Tom Waits kan
Stay Awake niet
duisterder maken dan
de films al waren

SCIENCE FICTION
Zijn dagelijkse brood verdient Willner in de film- en televisiewereld. Tevens schrijft hij muziek voor de populaire Amerikaanse TV-show Saturday Night Live. Door deze connecties heeft het Hal nooit zoveel moeite gekost om in contact te komen met de mensen die in zijn projecten participeren. Vele artiesten die eerder met hem werkten hadden graag aan Stay Awake mee willen doen. Willner besliste anders. ‘Als ik steeds maar weer met dezelfde mensen werk gaat dat ten koste van de spontaniteit. Ik word tegenwoordig door ontzettend veel mensen benaderd. Maar meestal was ik het die de artiest uitkoos en de song die hij of zij moest coveren. De enige uitzonderingen die ik deze keer heb gemaakt waren voor Don Was die zijn eigen concept had voor een track die hij met Bonnie Raitt wilde doen en voor Harry Nilsson die er echt op stond om Zip-A-Dee-Doo-Dah uit te voeren.’

Hal Willner gaat op Stay Awake tegenstellingen niet uit de weg. Er klinkt sinisterheid door in sommige tracks, horror en gruwel, echter stralen anderen louter onschuld of jolijt uit. Stay Awake klinkt dan ook als een soundtrack voor een film als Blue Velvet, waarin heden en verleden elkaar ontmoeten in het griezelige schemergebied van de science fiction-werkelijkheid die alom om ons heen is. Willner bereikt dit effect door zonder enig gevoel voor nostalgie achterom te kijken. ‘Je herinnert het je misschien niet meer – veel van die dingen heb je tenslotte voor de laatste keer gezien toen je nog een kind was – maar sommige van die films waren bijzonder gruwzaam. Ik heb Bambi onlangs weer eens gezien. Daar zit echt alles in: leven en liefde maar ook dood, angst en woede. Zelfs Tom Waits kan Stay Awake niet duisterder maken dan de films al waren, ha-ha.’

AUTOBIOGRAFISCH

Ongeveer tegelijkertijd met Willners Stay Awake lag er einde vorig.jaar ook weer een nieuw product uit de American Clavé-stal van die andere muzikale duizendpoot Kip Hanrahan in de winkel: Conjure – Cab Callowy Stands In For The Moon. Beide producers worden nogal eens met elkaar vergeleken. Hanrahan vindt dit volslagen onzin. ‘Je kunt me natuurlijk overal mee vergelijken. Ik hou van wat Hal doet maar onze werkwijzen zijn totaal verschillend. We zijn allebei joods en dat is zo’n beetje de enige overeenkomst. Mijn muziek is sterk autobiografisch. Omdat ieder project weer anders is moet ik telkens weer op zoek gaan naar de juiste muzikanten. Ik worstel met de band en regisseer de hele zaak in zekere zin. Misschien dat we elkaar daarin vinden. Hal gaat echter uit van reeds bestaande muziek en zoekt muzikanten om daar een bepaalde draai aan te geven, waarbij iedere song door een andere band wordt gespeeld. Zijn muzikanten komen opdraven, doen wat van hen verlangd wordt en vertrekken weer. Van de muzikanten die aan mijn platen meewerken verlang ik dat ze hun eigen werkwijze inbrengen. Veranderingen daarin ontstaan pas tijdens het werkproces. In mijn geval zit er denk ik ook veel meer passie van de spelers zelf in de muziek, omdat ze veel meer bij de hele productie zijn betrokken. Om die reden vind ik mijn platen veel meer kracht hebben dan die van Hal, wat overigens niet wil zeggen dat ze daardoor beter zouden zijn. Hal ziet zichzelf meer als een coördinator. Ik ben een componist die moet knokken om zijn platen zo te laten klinken dat ze iets van hemzelf laten horen. Wat dat betreft ben ik veel egocentrischer dan Hal.’

MAGISCH REALISME
Kip Hanrahan werd vierendertig jaar geleden in de Newyorkse Bronx geboren. De muziek waarmee hij opgroeide was latin. Niet dat hij toen al echt een passie had voor de ritmes die later een groot deel van zijn muzikale verrichtingen zouden gaan bepalen maar dat geluid was er gewoon overal. ‘Zoals iedereen weet is latin de muziek van The Bronx. Daar valt met geen mogelijkheid aan te ontkomen. Maar ik denk dat de eerste muziek waar ik bewust naar heb geluisterd TV-commercials waren. En filmmuziek. Ik zag als kind tenminste heel wat films. Geen pop. Ik heb nooit bewust voor popmuziek gekozen. Toen ik naar de middelbare school ging luisterde ik naar Miles. Dat was dé manier om je te onderscheiden. Rock maakte ook niet echt deel uit van mijn sociale omgeving. Nu vind ik dat jammer. Ik zou toch een andere kijk op het leven hebben als ik de pop van binnenuit begreep in plaats van, zoals ik nu doe, popelementen van buitenaf aan mijn muziek toe te voegen.’

Als zoveel van zijn leeftijdgenoten greep Hanrahan in eerste instantie naar de gitaar. Uiteindelijk bekwaamde hij zich als percussionist. Hij maakte films en verrichtte wat diensten voor regisseurs als Bertolucci en Godard. Hij raakte bevriend met pianiste Carla Bley en trompettist Michael Mantler en werkte twee jaar als PR-man voor The Jazz Composer’s Orchestra. ‘Erg interessant was dat niet. Maar ik heb er in ieder geval geleerd hoe een plaat te produceren, hoe de marketing te doen en hoe je eigen label aan de man te brengen zonder dat je er de controle over verliest.’

In de herfst van 1979 werkte Kip samen met Ishmael Reed aan het script voor een magisch-fictieve film. Reed is een zwarte Amerikaanse schrijver die in zijn werk een magisch realisme hanteert dat teruggrijpt naar de traditionele vertelwijzen van de West-Afrikaanse Griots. In deze literaire traditie wordt niet alleen de ene waarheid beschreven maar komt ook de ogenschijnlijke waarheid ter sprake, de diepere waarheid en de mogelijke waarheid. In de film die Hanrahan en Reed in gedachten hadden zou jazzpianist Cecil Taylor zichzelf moeten spelen. De speurtocht naar de nodige financiën eindigde echter in een catastrofe en Hanrahan besloot zich voorlopig alleen nog maar met muziek bezig te houden. Onder het motto ‘Niet op celluloid dan maar op vinyl’ werd een eerste plaat opgenomen: Conjure – Music For The Texts Of Ishmael Reed. Een indrukwekkende lijst van medewerkers maakte deze langspeler tot een complete Who’s Who: Allen Toussaint, Taj Mahal, David Murray, Steve Swallow, Lester Bowie, Carla Bley, Carman Moore, Milton Cordona, Olu Dara, Jamaaladeen Tacuma, Billy Hart, Robert Jason, Puntilla Orlando Rios en Kenny Kirkland en natuurlijk Kip Hanrahan en Ishmael Reed. Velen van hen plus soulgigant Bobby Womack zijn eveneens van de partij op het vervolg Cab Calloway Stands In For The Moon. ‘De onlangs overleden Cab Calloway was een van de beroemdste Hi-De-Ho performers van de laatste twee Amerikaanse generaties. Hij was een Griot-zanger. Ooit van Minnie The Moocher gehoord?’ In de opvattingen van Hanrahan slaat deze titel dus echt wel ergens op.

SEX
Naast zijn samenwerking met Reed produceerde Hanrahan platen voor onder anderen Arto Lindsay’s voormalige no wave-formatie DNA. Hij werkte nauw samen met percussionist Milton Cordona en met tango-specialist Astor Piazzolla. Tevens bracht hij diverse langspelers onder zijn eigen naam uit. De laatste – Days And Nights Of Blue Luck Inverted – is volgens hem de meest extraverte plaat die hij ooit heeft gemaakt. ‘Days And Nights gaat over alle aspecten van de seksualiteit, over obsessies. Het is niet zozeer een beschrijving als wel een illusie, een mooie illusie. Het is de meest autobiografische plaat die ik ooit heb gemaakt. Days And Nights staat het dichtst bij wie ik zelf ben.’

Dat Hanrahan een buitengewoon grote belangstelling koestert voor alles wat met seksualiteit te maken heeft kan iedereen zelf ervaren die naar zijn platen luistert. In dat kader gezien zorgt het ruime gebruik dat Hanrahan bij al zijn projecten van Cubaanse ritmes en aanverwante Zuidamerikaanse invloeden maakt voor een direct op de onderbuik gerichte meerwaarde, al is dat niet de reden waarom de producer in deze muzieksoorten is geïnteresseerd. ‘Om ergens sex in te horen heb ik dat soort ritmes niet nodig. Ik kan overal sex in horen. De sex in mijn muziek is puur autobiografisch en heeft nauwelijks iets met de instrumentatie te maken. Dat is heel anders bij de muziek van Astor. Daar zit de seksualiteit ook echt in de muziek.’

Op zijn langspelers maar ook in de bands waarmee Hanrahan toert functioneren vaak relatief onbekende en zelfs anarchistisch ingestelde instrumentalisten naast mensen die hun sporen in de muziek al ruimschoots hebben verdiend. ‘Eigenlijk is dat op een heel natuurlijke wijze zo gegroeid. Er zijn nu eenmaal muzikanten die je heel goed kent en anderen die helemaal onbekenden zijn. Ik dacht dat het fantastisch zou zijn om die twee te combineren. Sommige muzikanten spelen vaak te veel noten terwijl anderen slechts in staat zijn er twee achter elkaar voort te brengen. Zet je ze naast elkaar dan dwing je ze in een situatie waarin ze daar iets aan zullen moeten doen. Arto Lindsay was zo’n volkomen onvoorspelbaar element. Als de anderen te veel op hun professionaliteit gingen draaien was Arto er altijd om ze een halt toe te roepen.’

Net als Arto Lindsay is ook de vroegere zanger-bassist van de legendarische rockformatie Cream Jack Bruce zo’n naam die steeds weer opduikt zogauw er sprake is van bijzondere muzikale projecten. Bruce speelde zowel een prominente rol bij de totstandkoming van Hanrahans dubbelalbum Desire Develops An Edge als bij het daaropvolgende Vertical’s Currency. Ook op Days And Nights is Jack Bruce aanwezig, al is het slechts in ‘bescheiden’ mate als bassist. ‘Zogauw er echter een project komt waarvan ik het idee heb dat Jack mee moet doen, bel ik hem meteen op. Ik hou van die man, echt waar. Ik ken weinig mensen die zo oprecht en zo integer zijn als juist hij.’

SOMBER
Een van de eersten die zich met allerlei vormen van muzikale grensoverschrijdingen bezighield is de in 1943 in Wenen geboren trompettist Michael Mantler. Na eerst een tijdje met Cecil Taylor te hebben gespeeld vormde Mantler samen met Carla Bley The Jazz Composer’s Orchestra. Hoewel hij later regelmatig met de Carla Bley Band toerde vond Mantler toch nog voldoende tijd om zo’n tien solo-albums op te nemen. Daarbij paste hij net als Hanrahan later zowel de instrumentatie als de personele bezetting per project aan en creëerde hij op zijn eigen unieke wijze een vreemd soort donkere en vaak sombere muziek. Lijnen naar bestaande categorieën als jazz, rock of moderne klassiek muziek waren daarbij nauwelijks te ontdekken. En nog altijd niet.

Mantler heeft bij al zijn projecten altijd een duidelijke voorkeur aan de dag gelegd voor karaktervolle stemmen. Hij werkte met Jack Bruce samen voor de op een tekst van Samuel Beckett gebaseerde langspeler No Answer. Het voormalige Cream-lid was eveneens van de partij toen op 8 februari 1987 tijdens het 1 ste Internationale Art Rock Festival in de Kongreshalle in Frankfurt Live werd opgenomen. Bruce is samen met Marianne Faithfull en Robert Wyatt te horen op Mantlers meeste recente langspeler Many Have No Speech. Voor Many Have No Speech stelde Mantler een bloemlezing samen uit gedichten van Samuel Beckett, Ernst Meister en Philippe Soupalt. De muziek wordt uitgevoerd door een 42 personen tellend (en dus wat buitenmaats uitgevallen) kamerorkest. Deze instrumentatie zorgt voor een sfeer van verlatenheid, die slechts wordt opengebroken door solo’s van de trompettist zelf en van de voormalige gitarist van 10CC Rick Fenn.

De reden waarom Mantler voor Many Have No Speech voor maar liefst drie vocalisten koos ligt in de diversiteit van de onderling zeer verschillende stemmen. ‘Zowel Bruce als Faithfull als Wyatt bezitten een enorme dramatische kracht,’ legt de componist uit. ‘Dat aspect is absoluut noodzakelijk om de intentie van de teksten over te kunnen brengen. Ik wilde stemmen met karakter en op een natuurlijke wijze een beetje rauw, ongepolijst, gebroken zelfs, met de nadruk op expressiviteit maar toch muzikaal. Alledrie hebben ze deze kwaliteiten. De verschillen zorgen voor de interessante contrasten in de muziek en de poëtische volgorde van het album.’

Hanrahan legde al uit dat het veel muziek alleen maar ten goede zou komen als meer instrumentalisten met schrijvers zouden gaan samenwerken. ‘Er worden zoveel teksten geschreven die echt nergens op slaan, die volledig bullshit zijn. Waarom niet de woorden bij jouw muziek laten schrijven door iemand die werkelijk wat te zeggen heeft?’

Mantler is het in grote lijnen met Hanrahan eens. ‘Ik heb de laatste tien jaar voornamelijk instrumentale muziek gemaakt en wilde wel weer eens met stemmen werken. Ik voel me echter niet bekwaam om teksten te schrijven. Aan de andere kant kende ik echter geen enkele schrijver die ik het toevertrouwde dat hij bij mijn werk de woorden zou leveren. Dus zocht ik naar bestaande poëzie waarmee ik me kon identificeren. De drie schrijvers bij wie ik uiteindelijk ben terecht gekomen hebben allen een zeer economisch taalgebruik. Ik hou daarvan, omdat dat tamelijk gemakkelijk met mijn muziek te combineren valt. Verder vind ik het erg belangrijk dat de teksten abstracties zijn van gedachten en gevoelens in plaats van literaire uitweidingen over iemands dagelijkse bezigheden. Ik hou van een zekere dubbelheid, zodat de luisteraar zoveel mogelijk vrijheid tot interpretatie wordt gelaten.’

HOORSPEL
Wie net als Hanrahan direct met een literator samenwerkte is de Duitse toetsenist Heiner Goebbels. Voor The Man In The Elevator/ Der Mann Im Fahrstuhl werkte Goebbels samen met Duitslands momenteel meest productieve schrijver van theaterstukken Heiner Müller. De langspeler die hiervan het resultaat is kan het best gekarakteriseerd worden als een muzikale collage waarin zowel ongepolijste als lyrische elementen zijn verwerkt. Voor de uiteindelijke productie van The Man In The Elevator verwierf Goebbels zich de medewerking van avantgardisten als (natuurlijk, daar heb je hem ook weer) Arto Lindsay, Fred Frith, George Lewis en Don Cherry.

Heiner Goebbels kan op een lange muzikale geschiedenis bogen. Zo speelde hij onder andere bij Das Linksradikale Blasorchester dat bekend stond om zijn eigentijdse toepassingen van de muziek van Hans Eisler. Met saxofonist Alfred Hart en slagwerker Chris Cutler vormde hij de vooral in new wave kringen uitermate populaire formatie Cassiber.

Goebbels heeft altijd geloofd dat er meer dan een manier is om naar muziek te luisteren. Daarbij kan volgens hem de relatie tussen literatuur en muziek een belangrijke rol spelen. ‘Mijn werken zijn als hoorspelen die uit vele lagen zijn samengesteld. Er is sprake van geluiden, er zijn flarden tekst, muziek en stemmen. De indruk die zo ontstaat is de som van totaal linguïstieke en niet-linguïstieke elementen. Velen denken dat ik de tekst manipuleer omdat ik geen vertrouwen – zoals in dit geval – in Heiner Müller zou hebben. Het tegendeel is waar. Het was zíjn kwaliteit die me heeft geïnspireerd om dit alles te integreren. Het is op de eerste plaats zijn kracht waardoor het voor mij mogelijk was de tekst uit elkaar te trekken. Een zwakke tekst zou in zo’n geval volledig in het niets zijn opgelost. Het is juist omdat ik zo weinig vertrouwen in het conventionele luisteren heb dat ik zoveel facetten in mijn muziek verwerk dat er meerdere luisterervaringen mogelijk worden. Ik vind dat mensen maar eens los moeten komen van de gemakzucht waardoor het gebruikelijke luisteren wordt gekenmerkt.’

Gebruikte bronnen Hal Willner: Ronnie Randall; Option.

Bovenstaande is een ingekorte versie van het oorspronkelijk artikel uit OOR 4 1989.