Johnny Clegg werd in 2015 met alvleesklierkanker gediagnosticeerd. In 2017 was hij voor het laatst te zien in Nederland, in Zaandam. Dat optreden was onderdeel van zijn afscheidstournee The Final Journey. Johnny Clegg overleed dinsdag 16 juli aan de gevolgen van zijn ziekte. Hij was 66 jaar.

Ik interviewde Johnny Clegg kort voor de eerste vrije verkiezingen in Zuid-Afrika, die door het ANC van Nelson Mandela werden gewonnen. Het verhaal, zoals in 1994 gepubliceerd in het muziekblad OOR, lees je hier onder.

In Zuid-Afrika worden binnenkort de eerste verkiezingen gehouden volgens het principe
One  (Hu)Man  One  Vote.
Mntowaziwayo ‘Dudu’ Ndlovu
heeft dit niet meer mogen meemaken. Hij werd
op 4 mei 1992 vermoord. Zijn vriend

Johnny           

Clegg  

– popster, anti-apartheidsactivist en ‘Witte Zulu’- droeg de Savuka-CD
Heat,  Dust  &  Dreams
op aan Dudu, als herinnering.

door C. Cornell Evers 23 april 1994

‘Je moet schizofreen zijn om samen te kunnen leven met de moordenaars van je vader en moeder, van je kinderen, van je familie en vrienden, maar Zuid-Afrika is nu eenmaal de schizofrene maatschappij bij uitstek. We hebben culturele schizofrenie, sociale schizofrenie, politieke schizofrenie, etnische schizofrenie… alle soorten van schizofrenie die je je maar kunt voorstellen. Zuid-Afrika is een schizofrene samenleving. Je moet schizofreen zijn om te kunnen overleven.’

‘Ben jij schizofreen, Johnny?’

‘O ja, absoluut. Het zou niet erg eerlijk zijn als ik dat zou ontkennen.’

De blanke Johnny Clegg hoort alweer heel wat jaren tot de top van de Zuid-Afrikaanse popmuzikanten. Hij werd nabij Manchester in Engeland geboren maar emigreerde vlak na zijn geboorte via Zimbabwe naar Zuid-Afrika. Zijn latere voorliefde voor de traditionele Zuid-Afrikaanse muziek vindt zijn oorsprong in het feit dat deze hem met de paplepel werd ingegoten door zijn moeder – een zangeres – en zijn stiefvader – een Zuid-Afrikaanse journalist met een passie voor Kwela muziek. Voordat hij het Engels beheerste sprak Clegg al vloeiend Ndebele, de inlandse voertaal in het gebied waar hij leefde. Op 14-jarige leeftijd leerde hij gitaar spelen en ontmoette hij de zwarte straatmuzikant en schoonmaker Mntonganazo Mzila. Deze maakte hem vertrouwd met de traditionele Zulu-muziek en het Inhlangwini-dansen, de expressieve strijddansen. Na een studie antropologie, die hij met succes afrondde, richtte Clegg halverwege de jaren zeventig met de Zulu Sipho Mchunu de groep Juluka op. Juluka is Zulu voor ‘zweet’. Samen met Mchunu ontwikkelde hij een eigen door Zulu-muziek en westerse rock beïnvloede stijl. De groep zorgde met haar multi-raciale bezetting en teksten op het randje van wat door het blanke apartheidsbewind werd toegelaten voor grote opschudding in het sterk verdeelde Zuid-Afrika. Er bleek echter een duidelijke behoefte aan de door Clegg en Mchunu gepropageerde strijdcultuur en Juluka werd een van de populairste groepen van Zuid-Afrika. In 1986 formeerde Clegg een nieuwe band, Savuka (‘Wij zijn opgestaan.’), met wie hij de door Juluka op gang gezette koers voortzette. Met Savuka nam hij een nieuwe versie op van het Juluka succesnummer Scatterlings Of Africa. Het werd een grote internationale hit en was onder andere te horen in de soundtrack van de film Rain Man. Ook met het door de Zuid-Afrikaanse radio geboycotte Asimbonanga (Mandela) oogstte Clegg wereldwijd waardering. Tijdens de Amnesty International World Tour stond hij zij aan zij met artiesten als Bruce Springsteen, Peter Gabriel en Sting.

Cruel, Crazy, Beautiful World was de titel van de laatste Savuka-CD voor vorig jaar na een lange periode van stilte Heat, Dust & Dreams uitkwam. Cruel, Crazy, Beautiful World was opgenomen in 1989, het jaar van de moord op de Zuid-Afrikaanse blanke anti-apartheidsactivist David Webster. Deze was niet alleen een goede vriend van Clegg maar ook zijn leraar en mentor tijdens zijn studie antropologie. ‘David is tot op zekere hoogte van enorm belang geweest voor mijn intellectuele vorming en voor sommige van de ideeën die ik er op nahoud. Tegen het eind van de jaren zeventig is hij echter naar Engeland vertrokken, vanwaar hij met volledig andere denkbeelden terugkwam. Zijn ideologie was ineens uitermate marxistisch georiënteerd. In zijn opvattingen werd alles tot economische principes teruggevoerd, ook die dingen die specifiek betrekking hebben op stammengebruiken en tradities. Ik was het daar niet mee eens en vond dat hij op die manier aan bepaalde belangrijke zaken volledig voorbijging. We hebben daar behoorlijk heftige discussies over gehad maar zelfs toen nog vond ik hem een enorm warme persoonlijkheid. Hij discussieerde niet om te winnen, hij discussieerde niet vanuit tactische of strategische overwegingen maar omdat hij geloofde in wat hij zei en dat is een tamelijk zeldzaam iets binnen de academische gemeenschap. Hij werd toen ook erg actief binnen de anti-apartheidsbeweging en in het begin van de jaren tachtig was hij nauw betrokken bij de oprichting van het United Democratic Front. Hij was een stimulerende factor voor al de verschillende anti-apartheidsbewegingen die in Johannesburg opkwamen en slaagde er op een ongelooflijke manier in om mensen te bewegen samen te werken. Wat dat betreft heeft hij heel wat voor elkaar gekregen. Daarnaast deed hij een hoop anti-apartheidsresearch. Toen hij uiteindelijk werd vermoord was hij net bezig met een stuk over politieke moorden, waarin hij aantoonde hoe de regering tot politieke moord besluit op het moment dat ze een activist niet op een wettelijke manier aan banden kan leggen. Zijn dood kwam voor ons allen als een enorme schok, omdat hij in die zin niet zo’n uitgesproken activist was. Hij was niet het soort figuur die grote massa’s opzweepte. Hij was een rustige man die het als zijn voornaamste taak zag om mensen van middelen te voorzien waarmee ze hun acties konden voeren.’

‘De teksten die ik voorheen

voor mijn songs had

geschreven zeiden me ineens

niets meer’

De 49-jarige David Webster werd op 1 mei van het jaar 1989 voor zijn huis neergeschoten en stierf in de armen van zijn vriendin. Johnny was op dat moment in Los Angeles om de opnamen voor de derde Savuka-LP af te ronden. Hij nam het eerste het beste vliegtuig naar Johannesburg om zijn vriend de laatste eer te kunnen bewijzen. ‘Toen ik twee dagen later in Los Angeles terugkwam was ik volledig van de kaart. De teksten die ik voorheen voor mijn songs had geschreven zeiden me ineens niets meer. Het heeft me behoorlijk wat tijd gekost om weer vrede te kunnen krijgen met mijn werk. De persoon die me daarbij uiteindelijk het meest heeft geholpen was mijn destijds elf maanden oude zoon. Iedere morgen als hij wakker werd zei hij min of meer tegen me: Hé, hier ben ik, ik leef, ik ben gelukkig, ik heb je nodig. Hij bracht me langzamerhand weer bij mijn positieven en drie weken later schreef ik een song voor hem – Cruel, Crazy, Beautiful World – waarin ik min of meer tegen hem zeg dat ik niet weet of ik er goed aan heb gedaan om hem in deze wereld te zetten maar dat we er nu eenmaal zijn en dat het onze wereld is en dat we zullen moeten leren daarmee te leven.’

In september 1990 eiste de verwarring die het leven van de muzikant en ‘Witte Zulu’ tot dan had beheerst alsnog zijn tol en hij stortte in. Het werd stil rond Johnny Clegg.

Inmiddels is het ruim drieënhalf jaar verder en heeft Clegg meer mensen in zijn naaste omgeving het slachtoffer zien worden van het geweld dat Zuid-Afrika in een wurgende greep houdt, geweld waarbij ieder de ander de schuld geeft, geweld dat geen winnaars kent, alleen verliezers.

Johnny Clegg: ‘De media hebben zich heel lang laten inpakken door de propaganda-machine van de Zuid-Afrikaanse regering, ook de zogenaamde liberale media. Het is de staatspolitie geweest die in eerste instantie achter Inkatha zat, de op het platteland gevestigde nationale Zulu-beweging. In 1986 liet het United Democratic Front voor het eerst van zich horen in de provincie Natal, traditioneel een bolwerk van de Zulu’s. UDF en ANC werden enthousiast ontvangen door de arbeidersklasse van de Zulu’s in de grote townships. De Inkatha-leiders waren daar niet blij mee. Zij zagen het als een bedreiging van hun nationale vrijheidsbeweging. Het gevolg was dat er het begin oplaaide van een burgeroorlog tussen Zulu’s onderling en dat is iets wat de media nooit hebben meegekregen. De media meldden eenvoudig dat de Zulu’s het ANC aanvielen. Maar wie waren het ANC? Dat waren andere Zulu’s. De media faalden door niet te vermelden dat Inkatha-Leider Mangosuthu Buthelezi zijn eigen mensen vermoordde. Het was helemaal niet Zulu’s tegen het ANC. Het is ook te simpel om te stellen dat alle Zulu’s tegen het ANC zijn. Ongeveer de helft van de Zulu Natie is tegen het ANC en dan voornamelijk mensen die op het platteland wonen. Zij zien het ANC als een beweging van de Xosa en zij willen niet worden geregeerd door een andere stam.

‘De zogenaamde stammenstrijd is breed uitgemeten in de media, aangewakkerd door de militaire inlichtingendiensten, om zo de suggestie te wekken dat er niet zoiets is als een verenigde zwarte anti-apartheidsbeweging. De veiligheidspolitie wilde Inkatha gebruiken om de politieke kracht van het ANC te ondermijnen. Wat zij echter hebben bewerkstelligd is dat er een wig is gedreven in de Zulu-beweging zelf. De Zulu’s uit de stad tegen de plattelandsbevolking. Dat is het hoofdconflict. Dat is de grote strijd in Zuid-Afrika, in Natal.

‘Natal is een oorlogsgebied. In Natal worden iedere dag opnieuw tientallen mensen vermoord. De Zulu-cultuur op zich heeft niets met Inkatha te maken, noch met het ANC. De Zulu’s zijn een natie van krijgers. Door de bemoeienissen van de regering vinden zij zichzelf plotseling aan een kant van een politieke scheidslijn, terwijl hun buren zich aan de andere kant bevinden. Buthelezi is heel lang een beschermeling geweest van de regering, en nu dat niet meer werkt, van extreem-rechts. Hij heeft zijn eigen agenda, zijn eigen plannen en die waren tot voor kort nuttig voor de Zuid-Afrikaanse regering en voor sommige van de conservatieve regeringen in het westen, de regeringen van Duitsland en Engeland, de regering Bush.’

‘Ik heb een groot probleem. Ik ben twee jaar lang helemaal in de war geweest. Ik had Zulu vrienden die lid waren van het ANC en ik had Zulu vrienden die bij Inkatha hoorden. Ik heb vrienden die betrokken waren bij het geweld. Ik zal nooit vergeten hoe ik in september 1990, een van de moeilijkste perioden uit mijn leven, de ene woordenstrijd had na de andere met leden van mijn dansteam die betrokken waren bij de overvallen op treinen en die daarbij mensen hadden omgebracht. In de traditie van de Zulu’s geldt nog altijd het principe van oog om oog, tand om tand. Als een van jouw mensen wordt vermoord, dan moet jij iemand van de andere kant doden. Er waren Zulu’s vermoord in de hostels in Soweto en deze mensen gingen erop uit om genoegdoening te halen. Ik kan daar op een bepaalde manier misschien nog wel begrip voor opbrengen… maar dit waren mensen van mijn dansteam.

‘Ik ken deze mensen zo’n vijftien jaar en moest met hen in discussie. Waarom? Waarom zien jullie Mandela als een bedreiging? Zij: Mandela zal al onze banen inpikken om aan de Xosa te geven. Dan blijkt dat ze dat van strooibiljetten hebben. Ik heb die dingen gelezen en het was duidelijk dat de inlichtingendienst achter die pamfletten zat, om zo verdeeldheid te zaaien. Maar zegt Mandela dan dat hij jullie banen af zal nemen? Nee, nee, wij hebben onze eigen opperhoofden, onze eigen bestemming. Wij zijn bang voor de Xosa. Ik sprak over die problemen met mensen van het ANC en vroeg hen hoe zij daarmee omgaan. Hun antwoord: Etnische identiteit is de klassieke versluiering van de echte exploitatie en onderdrukking in dit land. Ik vond dat bullshit. Na veertig jaar van apartheid die het land heeft gespleten gaat het nu niet meer om een theorie van mystificatie zoals het ANC die graag ophangt, maar om een concrete politieke realiteit waarbij de culturele identiteit van een grote groep mensen in het geding is. Deze mensen zien zichzelf als Zulu’s. En dan komt het ANC met: Ja, maar dat heeft allemaal te maken met een mystificatie van de echte problemen. Dat kun je dan wel vinden maar je hebt er toch maar mee te maken, je zult er toch iets mee moeten doen.

‘Ik denk dat het nog een jaar

of drie, vier zal duren dat de

verschillende bewegingen

elkaar zullen bestrijden,

voordat ze het moe worden

en vrede sluiten’

‘Het ANC is jammer genoeg een stedelijke, marxistisch georiënteerde organisatie die er een analyse van Zuid-Afrika op nahoudt die is gebaseerd op klassen, niet op cultuur. Zij kunnen niet overweg met pure volkstrots, de directe werkelijkheid van de stammen. Ik stond daar tussenin en voeg of het dan niet mogelijk was een delegatie te sturen, om tot praten te komen en wederzijds respect. Het ANC weigerde. Zij wilden niet onderhandelen met mensen die op het niveau van stammen functioneren. Dat zou hun geloofwaardigheid aantasten. Het gevolg was dat meer mensen werden vermoord en vandaag is er een situatie die niets meer heeft te maken met politiek maar alles met een lichaam voor een lichaam.’

‘Ik denk dat het nog een jaar of drie, vier zal duren dat de verschillende bewegingen elkaar zullen bestrijden, voordat ze het moe worden en vrede sluiten. Zo werkt dat nu eenmaal in Zuid-Afrika, zo is de traditie. Wat mensen in het westen niet begrijpen is dat Zuid-Afrika een erg sterke Afrikaanse cultuur kent, met zijn eigen dynamiek, zijn eigen manier om dingen op te lossen. Een Afrikaan kijkt toe hoe de dingen zich ontwikkelen en laat die gebeuren. Pas als dat proces ten einde is kunnen de democratische krachten echt gaan werken. Niet nu. Nu is het oorlog.

‘Mensen hebben het over het stammengevoel van de zwarten. Maar bekijk het eens van een andere kant. Wij hebben een erkende, westers georiënteerde parlementaire democratie waarvan leden onderhandelingen voeren met de oppositie en tegelijkertijd betrokken zijn bij de moord op een belangrijke leider van diezelfde oppositie (Clegg bedoelt de moord op ANC-leider Chris Hani– CCE). Is er iets meer barbaars en afschuwelijk dan dat? Het blanke stammengevoel is net zo barbaars en net zo waanzinnig. Ik kan er kwaad over worden als mensen een beschuldigende vinger uitsteken naar de Zulu’s. Als je weet hoe sommige anti-apartheidsactivisten zijn vermoord: mensen uit auto’s gesleurd, hun gezichten verbrand, hun handen afgehakt om als presse-papier te dienen op het bureau van veiligheidsambtenaren. Zo zit ons land in elkaar, een hardvochtig systeem. Het is erg moeilijk om dat aan iemand van buiten uit te leggen. Het is allemaal zo bizar van de buitenkant af gezien. Van binnenuit werken er echter krachten en als je die eenmaal begrijpt, dan weet je dat we daar doorheen moeten maar dat uiteindelijk het democratiseringsproces, mensenrechten, sociale grondrechten, dat al deze dingen er zullen komen. Ik ben daar optimistisch over. Maar eerst zullen de mensen zelf het zat moeten worden, tot een punt moeten komen dat ze geen wapens meer hebben, geen geld. Natal is vechten, meter na meter. Straatgevechten. Terreuraanslagen van een gruwelijkheid zoals je je die nauwelijks kunt voorstellen. Je weet niet of de auto die iedere nacht de heuvel afkomt een taxi is of een moordauto. Je slaapt niet, je leeft met wachtposten, wat erg zwaar is.’

‘Wij kunnen onze politici niet meer geloven. Mensen in Zuid-Afrika zijn moe van politiek. Ik heb Dudu verloren, vermoord in Zulu land. David Webster is doodgeschoten, twee mensen in de band. Het heeft drie jaar geduurd voordat de mist was opgetrokken en ik de dingen weer een beetje op een rij had. Uiteindelijk heb ik een plaat gemaakt over liefde, haat, jaloezie… menselijke emoties die altijd zullen blijven bestaan, ongeacht welk politiek systeem, net zoals de Afrikaanse zonsopgang (erg rood, maar ook erg geel, afhankelijk van de vervuiling, met een licht dat aanvankelijk erg warm is maar daarna erg hard wordt, heel helder) altijd zal blijven bestaan en het gezang van de vogels uit mijn jeugd.

‘Als je verandert, ga je een beetje dood. Veranderingen gaan over dood. Veranderingen doen pijn. Er moet een belofte zijn van een toekomst samen, van gedeeld burgerschap, van fundamentele waarden in een beschaafde samenleving. Het probleem dat daarbij komt kijken is dat noch Mandela noch Buthelezi noch De Klerk genoeg staatsman is om over de sektarische belangen van de eigen partij heen te stappen en te zeggen: Ik hou van Zuid-Afrika en ik ben er op de eerste plaats voor alle andere vaderlanders voordat ik partij-politicus ben. Al deze mensen zijn mijn mensen. Al deze ongelooflijke culturen, al deze ongelooflijke stammen, al deze ongelooflijke rassen, zij horen bij mij en zij worden allemaal deel van de collectieve ervaring die Zuid-Afrika heet. Vandaag is nu en we gaan van hieruit verder. Dat beloof ik. Niemand kan dat beloven. Er zullen nieuwe mensen moeten opstaan en dat zal ook gebeuren, alleen is het er de tijd nog niet voor.’

NAWOORD
Bij de eerste vrije, niet-raciale verkiezingen in april 1994 werd de op dat moment 75-jarige Nelson Mandela gekozen tot president van de Republiek Zuid-Afrika. In 1999 trad hij af. In Zuid-Afrika wordt hij gezien als de ‘vader des vaderlands’.

Of Johnny Clegg zijn mening over het staatsmansschap van Mandela later heeft herzien? Vast wel. Johnny Clegg werd met zijn muziek een van de symbolen van verzet tegen het apartheidsregime in Zuid-Afrika en riep in 1987 met het nummer “Asimbonanga”, “We hebben hem nooit gezien”, op tot de vrijlating van Nelson Mandela. Het hoogtepunt uit zijn carrière was, naar eigen zeggen, het moment dat Nelson Mandela hem bij een concert in Frankfurt in 1999 verraste toen de president tijdens “Asimbonanga” dansend het podium opkwam.

Us is man en vrouw,
ouder en kind,
wij allemaal samen.
Us is de nieuwe CD van

Peter Gabriel.

Het
inclusief
denken

‘Where do you go to my lovely?’ klinkt de stem van Peter Sarstedt uit de luidsprekers in het café van Jan & George Gynn. De prullaria achter de tapkast en de plastic tafelkleedjes doen goedkoop aan, maar dragen tegelijkertijd bij tot de sfeer van gemoedelijkheid die het dranklokaal kenmerkt. Ik denk aan de man wiens muziek onlangs door een kleinzielig journalistje in het Algemeen Dagblad als ‘kitsch’ werd bestempeld, dit naar aanleiding van het optreden van The London Chamber Orchestra in Muziekcentrum Vredenburg, bij welke gelegenheid het oudste kamerorkest van Groot-Brittannië ook een compositie van hem op het repertoire had staan.

Hij is Peter Gabriel (1950), succesvol popmuzikant en componist van eigentijdse filmmuziek. Maar vooral een van de meest integere mensen die ik ooit heb ontmoet, een man die zich naast zijn werk als muzikant belangeloos inzet voor de wereld, als activist voor de mensenrechten-organisatie Amnesty International en door te participeren in projecten van milieu-organisaties als Greenpeace en Earth Love Fund. ‘Iemands beschaving kan worden afgemeten aan de plaats waar hij of zij de grens trekt tussen wij en zij,’ merkte hij enkele uren eerder op, terwijl hij thee en koekjes serveerde. ‘Mensen als de anderen zien maakt het gemakkelijker om ze in elkaar te slaan.’

Inclusief denken is zijn leitmotiv. ‘Us als een relatie tussen twee personen maar ook Us zoals in all of us. Us is mijn eerste plaat met echte liefdesliedjes.’

Voor mij staat een bord te dampen, volgeladen met bonen zo groen dat het lijkt of ze door een verfbad zijn gehaald, zure gebakken aardappels waar de olie afdruipt en dikke plakken bleke, vetomrande ham. Geen ‘haute cuisine’, wel typisch Engels. Het is dat een mens moet eten. Gelukkig is George een gezellige ouwehoer en zijn whisky drink- en betaalbaar, terwijl ik me ook nog eens kan verbazen over het snookerspel op de wonderlijke, zeskantige, om zijn as draaiende biljarttafel die al naar gelang de stoothoek van de speler naar links of rechts cirkelt.

George Gynn komt oorspronkelijk uit Londen, waar hij van alles en nog wat deed, tot hij geld genoeg had om de drukte van de hoofdstad te ruilen voor de landelijke rust van Box, een klein gehucht in het graafschap Wiltshire, in het zuidwesten van Engeland. Door de ligging aan de A4, die loopt van Bath naar Londen, heeft hij naast de vaste klanten regelmatig aanloop van toeristen die afkomen op de fraaie omgeving en de historische monumenten waar deze streek rijk aan is. Er blijven ook wel eens muzikanten overnachten als ze aan het opnemen zijn in de Real World studio’s die min of meer om de hoek liggen. Tom Jones loopt soms binnen en ook Peter Gabriel laat zijn gezicht wel eens zien.

Deze laatste zag het op een gegeven moment ook niet meer zitten in Londen, waar hij woonde toen hij nog de excentrieke zanger was van de symfonische popgroep Genesis. Hij verhuisde in 1974 naar de omgeving van Bath. Daar bouwde hij gestaag aan zijn solocarrière. En niet alleen dat. Hij nam het initiatief tot het jaarlijks weerkerende WOMAD-festival (World Of Music, Arts and Dance), richtte het hoofdzakelijk op wereldmuziek gerichte Real World Records op en bouwde met de opbrengsten van het hit-album So een goed toegeruste opname-studio.

Het complex van verbouwde schuren en opslagplaatsen waarin Real World is ondergebracht, ligt pal naast de spoorlijn. Daarover raast meerdere keren per dag de sneltrein tussen Bristol en Londen voorbij, het enige storende element in een verder harmonieuze omgeving. Het landschap bestaat zover het oog reikt uit groene met wandelpaden doorsneden heuvels. In de bomen twinkelieren winterkoninkjes en houden kwikstaarten en bonte spreeuwen kwetterende discussies, terwijl reigers en ijsvogels over het water-oppervlak van sloten en riviertjes scheren op zoek naar een maaltijd. Hier, waar de natuur een pact lijkt te hebben gesloten met de historische karakteristieken zoals die zich uiten in de vele bruggetjes, arbeidershuisjes en kerkjes, werd Us geboren.

Us komt zes jaar na So, een plaat die ten onrechte vaak als Gabriels laatste product is genoemd. Velen vergeten Passion, de soundtrack die Gabriel drie jaar geleden maakte voor de omstreden film The Last Temptation Of Christ van regisseur Martin Scorcese. Passion is een briljante plaat die zijn tijd vooruit was, gezien de belangstelling voor ambient muziek die momenteel zelfs tot in de hitlijsten reikt. Passion bevat muziek die een synthese laat horen van westerse technologieën met de wereldgeluiden van onder anderen Nusrath Fateh Ali Khan, Baabaa Maal, Shankar, Hossam Ramzy, Mahmoud Tabrizi Zadeh, Les Musiciens Du Nil, Nass El Ghiwane, Abdul Aziz El-Sayed en anderen. Sommigen van hen doen ook mee op Us, naast Sinéad O’Connor, Brian Eno, William Orbit, Kudsi Erguner (een meester op de ney, de langgerekte rietfluit uit de Islamitische cultuur), The Adzido Drummers en oude getrouwen als slagwerker Manu Katché, bassist Tony Levin en gitarist David Rhodes.

‘Passion betekent voor mij vijftien maanden werk waarin ik een hoop heb geleerd. Het is dus niet waar dat ik zes jaar geen plaat gemaakt zou hebben. De meeste artiesten werken volgens het schema album – toer – album – toer enzovoort. Op een gegeven moment vragen ze zich dan af hoe het komt dat er nauwelijks nog onderwerpen zijn om over te schrijven. Ik vind het belangrijk om me met andere zaken bezig te houden. Zo kan ik de batterijen opladen en serieus voeding geven aan de artiest in mij. Voor mij is het werken met al die andere artiesten, met WOMAD, de opnamesessies hier, van essentieel belang. Het zijn fantastische ervaringen die enorme invloed hebben op de wijze waarop ik zelf dingen doe. Daar komt dan het plannen maken voor het Real World ervaringspark bij, waarvoor ik vergaderingen heb met architecten, technici, schilders en filmmakers. Erg opwindend allemaal en in mijn leven even belangrijk als het maken van platen.’

Het ervaringspark waar Gabriel op doelt is een oud idee van hem. De basisgedachte ontwikkelde hij zo’n tien jaar geleden samen met de inmiddels overleden Schotse psychiater en prominent vertegenwoordiger van de anti-psychiatrie, Ronald Laing. Het park moet mensen in de gelegenheid stellen de meest uiteenlopende ervaringen te beleven, zoals bijvoorbeeld de eigen paniekbestendigheid testen of het opnieuw beleven van het geboorte-proces na een ervaringstocht per boot over of zwemmend door de ‘rivier van het leven’. Belangrijkste medestanders in het denkproces naar het project toe zijn Brian Eno en Laurie Anderson. Andere participanten zijn onder anderen filmregisseur Wim Wenders, de techneuten van Kraftwerk, choreografe Pina Bausch en de Catalaanse theatergroep La Fura Dels Baus.

Nadat potentiële locaties in Australië en Duitsland zijn afgevallen, lijkt Barcelona momenteel de beste kansen te bieden om het park – door een enkeling al Gabrieland genoemd – werkelijkheid te laten worden. Peter: ‘De stad heeft ons zelfs geld ter beschikking gesteld om onderzoek te doen. De burgemeester daar is erg behulpzaam en ik hoop dat ze ons hun beslissing zullen laten weten in september, oktober, als ze een beetje over de post-olympische depressie heen zijn.’

Hij legt uit dat het de bedoeling is om het park grotendeels onder de grond aan te leggen, zodat de natuur gespaard kan blijven. Er zal wel een connectie zijn tussen beide werelden en in dat kader wordt er behalve met allerlei technici ook samen gewerkt met biologen en natuurkundigen. ‘High-tech naast hand-made. Wat wij willen is een combinatie van wetenschappelijk instituut, kunstgalerie, kerkgebouw en Disneyland. Wij willen mensen de mogelijkheid bieden om zichzelf in situaties te plaatsen waar ze zowel over zichzelf kunnen leren als gewoon plezier hebben.’

Of het park ooit echt werkelijkheid zal worden? Hij lacht. ‘Het is nog altijd niet meer dan een droom, maar in zekere zin zijn het koesteren van die droom en de pogingen die werkelijkheid te doen worden net zo interessant als de uiteindelijke bouw, zo niet interessanter.’

Hij bevestigt dat er in bepaalde opzichten overeenkomsten zijn tussen de ideeën die aan de basis staan van het park en de tiendelige Amerikaanse televisie-productie Reaching Out van psycholoog Ram Dass, een voormalige leerling van Timothy Leary. Gabriel leverde een muzikale bijdrage aan de serie en nam deel aan de discussies. Andere participanten waren onder anderen de Dalai Lama en ex-president Jimmy Carter. De opzet van Reaching Out was om de waarden die voor ons mensen belangrijk zijn opnieuw te definiëren en om de krachten te bundelen van hen die belangrijk werk doen, in spiritueel opzicht en op het terrein van de directe hulpverlening, maar die normaliter nooit als collectief opereren. Mannen en vrouwen, kunstenaars en artiesten, die in sommige gevallen getuigen van een opvallend inzicht in de problemen waarmee de wereld wordt geconfronteerd, of het nu gaat om AIDS, drugs of milieuvervuiling, vaak meer dan politici.

Peter: ‘Je hebt gelijk als je stelt dat democratie niet altijd werkt. Neem een onderwerp waar ik zelf nogal mee bezig ben: de doodstraf. Ik ben tegen, om allerlei redenen. Een overweldigende meerderheid van de mensen in dit land zou het echter toejuichen als besloten werd om terroristen voortaan te executeren. We hebben nu vier zaken gehad van groepen mensen die jarenlang als Ierse terroristen opgesloten zijn geweest en achteraf onschuldig bleken. Deze mensen zouden dood zijn geweest. Ik vind het een dilemma. Ik geloof heel erg in democratie, maar vind tegelijkertijd dat het publiek niet de macht moet hebben om over elk onderwerp te beslissen. Ik geloof niet in het referendum als inspraakmethode, wat ik vroeger wel heb gedaan.

Gabriel vertelt over een man met wie hij een tijdje heeft gecorrespondeerd, Joe Giarrotano, die in de Amerikaanse staat Virginia in de dodencel zat. ‘Velen geloofden in zijn onschuld. Die man zette zich enorm in voor zijn zaak en wist andere mensen in de gevangenis zover te krijgen dat ze weer vertrouwen in zichzelf kregen, hij gaf ze hun gevoel voor eigenwaarde terug. Toen zijn zaak echter voorkwam vond zijn dochtertje op haar tafeltje op school een houten model van een elektrische stoel dat de andere kinderen hadden gemaakt. Hij was daar totaal kapot van en heeft zelf een verzoek ingediend om te worden geëxecuteerd. Wat ik zo angstaanjagend vind in Amerika, is de manier waarop de doodstraf daar nu wordt geaccepteerd. Er wordt tegemoet gekomen aan de angsten van de mensen in de straat, terwijl het een verkeerd gebleken methode is om de misdaad mee te lijf te gaan. De cijfers gaan absoluut niet omlaag. In staten waar de doodstraf weer is ingevoerd zijn ze zelfs gestegen. Het scoort geen effect. Waar het om gaat is dat allerlei ambitieuze politici puur uit eigenbelang, om stemmen te winnen, zich hard opstellen. Het stelt mensen gerust als ze in plaats van op straat bang te moeten zijn voor moordenaars en verkrachters zien dat sommigen van die lui worden gedood.’

Soms steekt de gedachte zijn eigenwijze kop op dat een raad van wijzen, naar het voorbeeld van allerlei oude culturen, wellicht beter in staat is om de wereld te besturen dan gekozen carrière-politici. Een onhaalbare kaart natuurlijk, want wie bepaalt de samenstelling van een dergelijk orgaan? Gabriel: ‘Kijk naar iemand als Václac Havel, die zich altijd vol vuur heeft ingezet voor zijn overtuigingen maar vervolgens, toen hij aan de macht kwam, moest constateren dat in de politiek idealisme en de praktische uitvoering daarvan niet hetzelfde zijn. Wil je dat dingen werken, dan zullen er compromissen moeten worden gesloten. Ik denk dat het erg nuttig zou kunnen zijn als er een soort samenwerking tot stand zou komen tussen heel praktische mensen enerzijds en artiesten en kunstenaars anderzijds, een samenwerking die berust op wederzijds respect.’

‘Therapie is als het
onderhoud van een auto:
Je kunt wachten tot hij
er de brui aangeeft of
hem van tijd tot tijd
wegbrengen voor een
servicebeurt’

Het stemt hem tevreden dat zogenaamde niet-gouvernementele groepen steeds meer aanzien krijgen en dientengevolge meer macht, waardoor ze effectief invloed kunnen uitoefenen op de politieke besluitvorming. ‘Die ontwikkeling is alleen maar toe te juichen, vooral als deze organisaties multi-nationaal werken, omdat ze dan letterlijk grenzen overschrijden. De politieke besluitvorming beweegt zich momenteel in twee verschillende richtingen. Er wordt steeds meer op lokaal niveau bestuurd. Tegelijkertijd echter is er een neiging tot het creëren van overkoepelende organisaties naar het voorbeeld van de Europese Gemeenschap en de Verenigde Naties. Een van de gedachten daarachter is dat conflicten minder snel op oorlog zullen uitlopen naarmate er meer gemeenschappelijke interesses zijn op zowel economisch als politiek gebied. Ik juich dat soort ontwikkelingen toe, maar ben wel bang dat er nog heel wat bloed zal vloeien voordat deze theorie in de werkelijkheid blijkt te kunnen functioneren. Denk alleen maar aan al die wormennesten die liggen te rotten onder de lappendeken die eertijds de Sovjet-Unie was.’

Peter Gabriel was een van de stimulerende krachten achter de tournees waarbij internationaal bekende artiesten onder de vlag van Amnesty International de podia van de wereld bespeelden. Momenteel is Gabriel betrokken bij het Witness-project dat in Amerika met steun van onder anderen Amnesty International is opgezet door The Reebok Foundation. Het betreft hier een programma waarbij activisten in probleemgebieden worden voorzien van communicatie-middelen als video-apparatuur, computers en fax-apparaten, om zo schendingen van de mensenrechten en dergelijke vast te leggen. (Dit project dient niet verward te worden met het Amerikaanse televisie-programma Witness-Video van NBC, waarvoor kijkers zelf gemaakte opnamen van moord en doodslag kunnen insturen, met de nodige ‘zieke’ reacties als gevolg.)

Peter: ‘Iedereen weet dat er gruwelijke dingen gebeuren. Iedereen kent de verhalen van onderdrukking en marteling. Mensen worden evenwel pas echt geraakt als ze met persoonlijke ervaringen worden geconfronteerd, door brieven, door foto’s, door filmopnamen. Het is de zaak met Rodney King in Los Angeles, waardoor dit project pas echt op gang is gekomen. Er waren altijd al beschuldigingen dat zwarten door de politie in elkaar waren geslagen maar tot iemand het op video had vastgelegd werd er niets gedaan.’

Hij onderkent dat activisten die betrokken zijn bij Witness in sommige landen ernstig gevaar kunnen lopen. ‘Dat klopt. We hebben dan ook gebruik gemaakt van industriële spionnen die spontaan hun hulp hebben aangeboden toen ze van onze plannen hoorden. Het is riskant en dat moeten de mensen weten die er aan meewerken. Belangrijk is ook dat er groepen bij het programma worden betrokken die onmiddellijk gaan lobbyen en voor een hoop publiciteit zorgen, zo gauw er iemand in de gevangenis terecht komt of monddood wordt gemaakt.’

Behalve met actie voeren en muziek opnemen heeft Gabriel zich de laatste jaren bijzonder intensief met zichzelf bezig gehouden. Hij scheidde na twintig jaar huwelijk van zijn vrouw Jill Moore en zag ook de daarop volgende relatie met actrice Rosanna Arquette mislukken. ‘Ik ben heel sterk bij mijzelf gaan kijken hoe ik in relaties functioneer en heb geleerd dat sommige dingen onvermijdelijk waren. Iets anders wat mij fascineerde was het feit dat in sommige van de verhalen die ik las over moordenaars en dergelijke dingen zaten die ik herkende van sommige van mijn eigen boosheden en moordlustige gevoelens. Een song als Digging In The Dirt gaat voor een deel daarover.’

Hij knikt als hem de stelling wordt voorgelegd dat iedereen een moordenaar kan zijn, dat de grens niet zo gemakkelijk is te trekken. ‘Absoluut. Ik denk dat er veel mensen zijn die zich aangetrokken voelen tot geweldloosheid, omdat het voor hen de enige manier is om het geweld te beteugelen dat binnen in hen tekeer gaat. Op dezelfde manier zijn er veel emotioneel gewonde mensen werkzaam in de geestelijke gezondheidszorg en hebben vredesbewegingen nogal wat knokkers in hun midden.’

Hij beschouwt zichzelf echter niet als gewelddadig, zegt hij, eerder als passief agressief. ‘Het zit in mij, maar ik richt die agressiviteit vooral op mezelf. Ik probeer daar wat aan te doen. Ik ben nu inmiddels vijf jaar in therapie.’

Gabriel zegt de voorkeur te geven aan groepstherapie boven individuele therapie. ‘Bij individuele therapie kan iemand de neiging hebben de verantwoordelijkheid teveel bij die ene persoon neer te leggen: Ik ben ziek en jij geneest me maar. In een groepssituatie wordt er aan verschillende problemen gewerkt. Er is sprake van een gedeelde verantwoordelijkheid. Therapie is vergelijkbaar met het onderhoud van een auto: Je kunt wachten tot hij er de brui aan geeft of je kunt hem van tijd tot tijd voor een servicebeurt wegbrengen. Het is een manier om je emotionele leven opnieuw onder de loep te nemen. Je leert en begrijpt wat er gaande is, waardoor je uiteindelijk beter functioneert, in relaties en in je werk.’

Of het feit dat de democratische kandidaat voor het Amerikaanse presidentschap, Bill Clinton, er rond voor uitkomt dat hij in groepstherapie is geweest hem een beter president maakt dan de bestuurlijk meer ervaren republikein George Bush? Hij reageert verbaasd. ‘Was Clinton in therapie? Dat is interessant. Ik heb nog steeds problemen met Clinton maar ik zou zeggen: Hij is van een andere generatie die waarschijnlijk meer open staat voor veranderingen. Ik beweer niet dat zijn therapie-ervaring hem een beter mens maakt. Het is echter wel een goed teken dat hij niet bang is om zijn problemen onder ogen te zien.

Gevraagd naar zijn ervaringen met de jongere generatie noemt Gabriel zijn twee dochters, Anna en Melanie. ‘Toevallig had ik het gisteravond met ze over drugs. Mijn achttien-jarige gaat in New York studeren en mijn vijftien-jarige gaat in Londen naar school. Ik vroeg hoe zij tegenover drugs staan en legde uit dat mensen van mijn generatie, toen ze nog op school zaten, de neiging hadden alles uit te willen proberen. Ik heb zelf alleen maar wat met hasj geëxperimenteerd, maar je hoeft maar op straat rond te kijken om al die behoorlijk mesjogge figuren te zien, dertigers en veertigers, die zich indertijd behoorlijk te buiten zijn gegaan. Ik maakte me zorgen, vooral over het effect van de eventuele groepsdruk, de reden, volgens mij, dat nogal wat kinderen verslaafd raken. Zij gaven mij te verstaan dat hun generatie anders is, dat zij niet geneigd zijn toe te geven aan sociale pressie. Zo zien zij dat. Zij zijn weliswaar opgegroeid in de provincie, in een beschermde, tamelijk comfortabele omgeving, dus grote steden zijn anders voor hen, maar zij hebben er het volste vertrouwen in dat ze niet zullen bezwijken.’

‘Victor Jara verloor zijn
leven doordat hij
hetzelfde werk deed –
zingen en liedjes
schrijven – als waar
wij ons mee bezig
houden en goed voor
worden betaald’

Als vervolgens de huidige trends in de dance-muziek ter sprake komen, is het even stil. ‘Wel, ik eh… vind veel van die dingen erg leeg. Er zijn echter mensen in die scene die goed bezig zijn, met visuele dingen en zo, wat me herinnert aan de psychedelische periode van vroeger, die ik destijds als tiener erg opwindend vond. Dat dat nu weer gebeurt, juich ik toe. Sommige van die elektronische grooves en ritmes zijn mij echter te veel van hetzelfde recht vooruit, totaal oninteressant.’

Toch sluit hij samenwerking met dance-artiesten niet uit. In feite is dat al gebeurd. Zo is de formatie The Grid van voormalige Soft Celler Dave Ball te horen op twee tracks van de langspeler A Week In The Real World, Part 1, het resultaat van een uitgebreide opnamesessie eind vorig jaar met musici uit alle windstreken van de wereld, een project dat inmiddels een vervolg heeft gekregen in een tweede serie met onder anderen klassiek violist Nigel Kennedy. Gabriel noemt ook Massive Attack. Dit collectief van DJ’s en technici was onder andere verantwoordelijk voor de dance-remix van de titeltrack van de CD Mustt Mustt van de Pakistaanse kampioen van de qawwali, Nusrat Fateh Ali Khan, een bewerking die menige purist grijze haren heeft bezorgd maar waarmee alle direct betrokkenen erg zijn ingenomen.

De versmelting van westerse opnametechnieken en etnische muziekstijlen is op Us verder geëvolueerd. Us combineert in zekere zin de songstructuren van So (met als duidelijkste voorbeeld de Stax-soul in Steam als regelrechte opvolger van Sledgehammer) met de gelaagdheid van Passion. Us kwam tot stand in nauwe samenwerking met Daniel Lanois in de rol van smaakbepalende producer. ‘Daniel is een geweldig iemand om mee samen te werken. Een van zijn kwaliteiten die ik het meest waardeer is zijn oor voor magie. Hij weet hoe hij mij moet stimuleren, zowel muzikaal als tekstueel, en misschien wel verder dan ik uit mezelf zou gaan.’

Gabriel hanteerde voor Us een manier van werken die nog het beste is te vergelijken met de wijze waarop een schilder accenten legt en de verf laag na laag opbrengt. Een duidelijk voorbeeld is het nummer Fourteen Black Paintings, dat is gebaseerd op de zwarte schilderijen die Gabriel aantrof in The Rothko Chapel in Houston, Texas. The Rothko Chapel is een omgevingsinstallatie die door de Amerikaanse schilder Mark Rothko (1903-1970) speciaal voor meditatieve doeleinden is ontworpen en die tegenwoordig vooral wordt gebruikt als een plaats waar grote geesten als Martin Luther King en Mahatma Gandhi worden herdacht. Gabriel noemt The Rothko Chapel een van de meest spirituele plaatsen die hij ooit heeft bezocht.

‘River, river carry me high, till’ the washing of the water will make it all alright,’ zingt Gabriel in Washing Of The Water. ‘Ik heb er nooit bewust over nagedacht, maar als ik er nu naar kijk, naar de hunkering die ik heb om het water over me te laten komen als een vorm van reiniging en loutering, dan is er zeker sprake van een soort van vurig spiritueel verlangen, denk ik.’

‘De moderne ecoloog die
waakt over het behoud
van de natuur kan zich
geconfronteerd zien met
de jager die ook moet
overleven’

Enkele jaren terug trad Peter Gabriel samen met Sting, Sinéad O’Connor, Jackson Browne en anderen in het kader van een Human Rights manifestatie op in Chili. Plaats van handeling was het nationale stadion in Santiago, een plek met een verleden waar de gemiddelde horrorfilm bij verbleekt tot een aflevering van Sesamstraat. Het is het beruchte stadion waarin Pinochets geheime politie, na de militaire coup die een einde maakte aan bewind en leven van de democratisch gekozen communistische president Salvador Allende, iedereen opsloot die van linkse sympathieën werd verdacht. Velen werden daar gemarteld en vonden onder afschuwelijke omstandigheden de dood. Een lugubere plaats om op te treden maar Gabriel ziet dat meer genuanceerd: ‘Natuurlijk jagen al die doden angst aan. Tegelijkertijd, en het kan als een cliché klinken, is het ook een manier om het leven te vieren, samen met deze mensen die zo positief en onbaatzuchtig zijn, ondanks de martelingen en het verlies van zovele verwanten. Het voelde wonderbaarlijk, omdat het een uitdrijving was van sommige van de geesten die daar rondwaren. Ik heb daar Jan Jara leren kennen, de vrouw van Victor Jara. Victor Jara verloor zijn leven doordat hij hetzelfde werk deed – zingen en liedjes schrijven- als waar wij ons mee bezig houden en goed voor worden betaald. Dan realiseer je je pas hoeveel geluk wij hebben.’

‘Er is altijd een vliegtuig om je weg te halen?’

‘Ja, om verschillende redenen deel je niet de ervaringen die zij hebben. Je kunt tamelijk gemakkelijk ontsnappen. Ik voel me daar soms erg vreemd over. Ik was een keer met een vriend van mij in het zuiden van Senegal, toen wij op zekere nacht wakker werden door geschreeuw, ergens aan het strand. Ik ging kijken en daar stond een grote woest uitziende man bij wat een boomstronk leek. Het was donker en ik kon niet zo goed zien wat er aan de hand was, tot er iemand met een fakkel kwam en wij ons realiseerden dat daar een reuzenschildpad lag. Die man wilde het dier doden. Voor hem betekende die schildpad voor maanden voedsel, terwijl hij ook nog eens een hoop geld kon krijgen voor het schild en de staart, een symbool van vruchtbaarheid. Schildpadden zijn echter beschermd, hier maar ook in Senegal. Het was een zwanger vrouwtje dat het strand op was gekomen om haar eieren te leggen. Wij probeerden van alles om het beest te redden, zeer tegen de zin van die man, die woedend met zijn machete begon te zwaaien. Het werd op een gegeven moment echt link. Gelukkig waren mijn vrienden zwart, zodat ik daar niet stond als de blanke koloniaal die wel eens even zal komen vertellen hoe iemand zijn leven moet regelen. Uiteindelijk heb ik hem een hoop geld betaald om de schildpad te laten gaan, nadat hij al begonnen was met zijn stok op het dier in te slaan. Zij mankeerde gelukkig niets. Ik was me er echter van bewust dat dit niet mijn land was en dat ik inging tegen wat zijn traditie en zijn trots van hem verlangden. Ik heb nog een foto gemaakt, zodat hij iedereen kon laten zien dat het echt een hele grote schildpad was. Voor hem was het belangrijk om dat dier te vangen. Ik had mijn twijfels, maar wat mij sterkte was de wetenschap dat ook de Senegalese regering de schildpad op de lijst van beschermde dieren heeft staan. Het was dus niet alleen een kwestie van Engelse weekheid. Wat het wel was: de moderne ecoloog die waakt over het behoud van de natuur en zich geconfronteerd ziet met een jager.’

‘Die ook moet overleven.’

‘Ja! Ik weet dus niet of ik gelijk had of niet. Ik kon er echter niet tegen dat die man dat beest zou afmaken.’

‘Maar het blijft moeilijk. Waar halen wij het recht vandaan om anderen te vertellen wat ze wel en niet mogen doen?’

‘Dat recht hebben we niet.’

Peter Gabriel

Popmuziek en politiek hebben zelden of nooit iets met elkaar te maken, vertelde tv-presentatrice Maartje van Weegen onlangs in het programma NOS-Laat. Niet echt bij de les gebleven daar in Hilversum. Het is juist de popmuziek die de afgelopen jaren een krachtige stem heeft laten horen in de strijd tegen schendingen van de mensenrechten, milieuvervuiling en Aids. Als geen ander belichaamt de Britse Peter Gabriel het politiek bewustzijn van pop.

‘Ik werk nog steeds voor Amnesty International, zoveel als mogelijk is. Vanaf het moment dat zij zich met muziek hebben ingelaten en zijn gaan werken aan de popularisering van Amnesty, is het ledenbestand van drie miljoen naar eenentwintig miljoen gestegen. Ik vind dat fantastisch. Veel van de mensen met wie zij zich nu bezig kunnen houden, behoorden daarvoor tot een volslagen vergeten groep. Naarmate ik meer rondreis en mensen ontmoet die gemarteld zijn of families die mensen verloren hebben door executies of bij acties van moordcommando’s, worden de dingen heel anders voor mij. Het is niet langer iets waarover je in de kranten leest, het is een gevoel voor een realiteit die levens kost die duidelijk wordt.’

Een wereld in verandering. Gisteren nog was het onmogelijk om zonder schuldgevoel in een sappige Granny Smith te bijten. Vandaag wordt er op initiatief van Amnesty International zelfs popmuziek gehoord op plaatsen met een verleden waar de gemiddelde horrorfilm bij verbleekt tot een aflevering van Sesamstraat. Niet zo lang geleden trad Peter Gabriel samen met Sting, Sinéad O’Connor, Jackson Browne en anderen in het kader van een Human Rights manifestatie op in Chili. Plaats van handeling was het nationale stadion in Santiago dat zo’n belangrijke rol speelt, niet alleen in de film Missing maar ook in de dramatische werkelijkheid waarnaar regisseur Constantine Costa-Gravas indertijd zijn rolprent (met een briljante rol van Jack Lemmon) heeft gemaakt. Het is het beruchte stadion waar Pinochets geheime politie, na de militaire coup die een einde maakte aan bewind en leven van de democratisch gekozen communistische president Salvador Allende, iedereen opsloot die van linkse sympathieën verdacht werd. Velen werden daar gemarteld en vonden onder afschuwelijke omstandigheden de dood. Gabriel: ‘Het voelde wonderbaarlijk, omdat het op een of andere manier een uitdrijving was van sommige van de geesten die daar rondwaren, maar ook voor Stings They Dance Alone… Wij stonden daar op het podium, met de moeders… en allemaal droegen ze foto’s van zonen en echtgenoten die verdwenen waren… Veel van diegenen van wie aangenomen wordt dat ze dood zijn, hebben nooit een behoorlijke begrafenis gehad, nooit is hun lijk gezien door hen die van hen hielden. Plotseling voel je dan hoe gelukkig je bent dat je in vrijheid kunt leven.’

You can blow out a candle
But you can’t blow out a fire
Once the flame begins to scratch
The wind will blow it higher
Oh Biko, Biko, because Biko…

Voor Peter Gabriel staat het leven, in welke vorm ook, voorop. Tien jaar geleden schreef hij een song over de in een Zuid-Afrikaanse politie-cel overleden strijder tegen Apartheid Steve Biko. Deze richtte als student medicijnen de South African Students Organization op. Biko was tevens een van de leiders van de South African Black Consciousness Movement. Hij was al diverse keren opgepakt voordat hij uiteindelijk definitief in hechtenis werd genomen. Een maand na zijn arrestatie liep hij een hersenbeschadiging op als gevolg van een ‘handgemeen’ met zijn politie-ondervragers. Hij werd toen over een afstand van 600 mijl overgebracht van Port Elizabeth naar het gevangenisziekenhuis in Pretoria, naakt op de laadklep van een politiewagen. Biko stierf, dertig jaar oud, op 12 september 1977, liggend op een kleedje in een hoek van zijn cel.

Peter Gabriel hoorde het nieuws van Biko’s dood op de dag dat dit wereldkundig werd gemaakt. ‘Onder de jonge leiders was Biko voor mij een sleutelfiguur. Als hij in leven was gebleven, zou hij iemand zijn geworden tegen wie jonge mensen overal ter wereld op konden kijken. Hij was meer dan alleen maar een zwarte Zuid-Afrikaanse leider. Je hoeft maar een klein beetje te lezen van wat hij geschreven heeft (Steve Biko: I Write What I Like – CCE), om te weten dat hij in vele opzichten een heel redelijk en vooral ook gevoelig mens was.’

HYSTERIE
Live Aid was het (officieuze) begin van de nieuwe bewustwording binnen de popmuziek. Sindsdien hebben muzikanten overal ter wereld zich ingezet voor de onderdrukte en noodlijdende medemens. Luid klinkt hun stem tegen schendingen van de mensenrechten, milieuvervuiling en AIDS.

Gabriel: ‘Als een artiest de wereld om hem heen vergeet, is de kans groot dat zijn werk leeg wordt, zo door te prikken. Ik vind het goed dat mensen zich weer bewust zijn geworden van hun politieke invloed, dat ze erachter gekomen zijn dat ze door hun aantal politici kunnen dwingen stappen te ondernemen. Maar je moet uitkijken. Zelf heb ik ooit meegedaan aan enkele manifestaties tegen de atoombom. Als je echter ziet wat voor hysterie daar soms bij komt kijken… daar kan ik me echt zorgen om maken. Vlak voor de tweede wereldoorlog was er ook sprake van een heel sterke vredesbeweging en als ik op mijn gevoel afga, dan zegt dat me dat angst sterk genoeg is datgene op te roepen wat haar voedt.’

Hij is er zich van bewust dat ‘overdaad schaadt’ ook van toepassing is in het geval van de bewustmaking door popmuziek. Tekenend in dit geval is dat Jim Kerr van Simple Minds in verband met de feestelijkheden rond ANC-leider Mandela, enkele maanden terug in het Londense Wembley stadion, enorm op Gabriel heeft moeten inpraten om hem ervan te overtuigen dat hij bij die gelegenheid absoluut Biko moest komen doen. Peter: ‘Ik had echt het gevoel dat er langzamerhand zoveel benefiet-concerten waren, dat het gevaar niet denkbeeldig was dat ze hun effectiviteit zouden verliezen en dat mensen er uiteindelijk zeer cynisch op zouden reageren. Dit was een heel speciale gebeurtenis, zeker in emotioneel opzicht, en ik ben blij dat ik erbij was. De andere overweging was dat ik als muzikant altijd heel fanatiek naar perfectie heb gestreefd, naar een goede organisatie, waarbij iedereen zich heel gedisciplineerd van zijn taak kwijt. En dat is echt een klus bij al die benefietoptredens. Het is vaak ook onmogelijk om voor dit soort eenmalige dingen je eigen band bij elkaar te krijgen. Ieder lid heeft zijn eigen projecten. Dat betekent dus dat je met de muzikanten van iemand anders moet werken. Dat kan geweldig zijn en soms heb ik er ook echt lol in. Je krijgt echter nooit dezelfde controle over de muziek. In Chili werkte ik bijvoorbeeld met de band van Sting, briljante muzikanten, maar toch… Sinéad liet me op het laatste moment weten dat ze misschien wel Don’t Give Up met mij wilde doen. We probeerden het en toen bleek haar stem minder geschikt, zodat het nummer aangepast moest worden. We hebben niet eens echt gerepeteerd, een beetje onder de lunch, en dan ineens sta je op een podium, voor een stampvol stadion en met een enorm publiek dat thuis naar de tv kijkt. Alles wat maar verkeerd kon gaan, ging verkeerd. De maat klopte niet, de akkoorden klopten niet, niets… Het nummer klapte volledig in elkaar. Dat wordt echt een klassiek collector’s item, de ultieme uitglijer. Ik ben er tenminste zeker van dat het op bootleg uit zal komen, haha.’

COMMUNICATIE
Enkele jaren terug meldde het gezaghebbende Amerikaanse tijdschrift Rolling Stone: ‘Het vreemdste aan hem is, dat hij net een mens is.’ Er speelt een zekere naïviteit door zijn denkbeelden. Hij heeft een onvoorwaardelijk vertrouwen in het goede van de mens en brengt zijn boodschap op een wijze die dicht in de buurt komt van zieltjes winnen voor een religie. Het maakt hem niet minder sympathiek. Zijn woorden zijn een getuigenis van de dromer Gabriel, de man die gelooft (hoopt) dat de generatie, die uiteindelijk de eenentwintigste eeuw vorm zal geven, meer in geestelijk ‘materialisme’ geïnteresseerd zal zijn dan in producten van de zogenaamde consumptie-maatschappij. Hij is ervan overtuigd dat daarbij een belangrijke rol is weggelegd voor de techniek, die ingrijpende veranderingen teweeg zal brengen.

Toen de industriële revolutie in het leven ingreep, werden vele mensen van het land naar de fabrieken gelokt. In de meeste gevallen was uitbuiting hun deel. Een reactie kon niet uitblijven. Marx en Engels ontwikkelden een nieuwe ideologie, die nog tot vandaag zijn invloed doet gelden, het zogenaamde ‘bankroet’ van het communisme ten spijt. De ontwikkelingen zoals die zich momenteel op het terrein van de informatica voordoen, zullen voor nog wezenlijker veranderingen zorgen. Zo zal bijvoorbeeld het begrip arbeid helemaal opnieuw moeten worden gedefinieerd en wordt de wereld door de steeds goedkoper wordende communicatiemiddelen steeds kleiner. Dit betekent een intensivering van de betrekkingen tussen de staten onderling, uitwisselingen op het gebied van kunst en samenwerking op zowel sociaal als wetenschappelijk terrein. Het begrip voor elkaar dat hierdoor kan ontstaan, zal van wezenlijke invloed zijn op de wijze waarop in de toekomst geschillen worden uitgevochten. De kans dat een conflict dusdanig escaleert dat er een oorlogssituatie ontstaat, wordt hierdoor hoogst waarschijnlijk sterk verminderd.

Het idee van een wereld waarin mensen elkaar moeten leren kennen, vormde jaren geleden voor Peter Gabriel de aanleiding om samen met een paar vrienden het idee uit te werken dat uiteindelijk resulteerde in het WOMAD-festival. De letters WOMAD staan voor World Of Music Arts And Dance. Het WOMAD-festival is inmiddels een jaarlijks weerkerend evenement geworden in veertien verschillende landen. Elk jaar treden tijdens WOMAD zowel gevestigde namen uit de popmuziek op als experimentele groepen en dans- en theatergezelschappen van overal ter wereld.

WOMAD moet niet als een politiek statement gezien worden, betoogt Gabriel. ‘WOMAD is op de eerste plaats een popfestival, waarbij gepoogd wordt allerlei cultuuruitingen in een popcontext te brengen. Daardoor ontstaat er een kanaal waarlangs mensen met elkaar kunnen communiceren.’

WOMAD heeft zich ook al vanaf de eerste aflevering in 1982 bezig gehouden met educatieve programma’s voor kinderen. Deze zijn inmiddels gemeengoed geworden op diverse scholen in Engeland en Ierland. Gabriel: ‘Je kunt er niet vroeg genoeg mee beginnen om kinderen kennis te laten maken en te leren omgaan met andere culturen. Als ze daar plezier in hebben, ben je al een heel eind op weg naar een wereld zonder racisme.’

PLATFORM
Een initiatief dat eveneens uit WOMAD voortkwam is het in wereldmuziek gespecialiseerde label Real World. Het is het directe resultaat van de jarenlange samenwerking tussen Peter Gabriel en de organisatie van WOMAD. De platen die bij Real World uitkomen, worden voor een groot deel opgenomen in het graafschap Wiltshire, in het zuiden van Engeland. Daar bouwde Gabriel de studio van zijn dromen, die hij bekostigde met de royalty’s van zijn succesalbum So. ‘Het grootste voordeel van succes is de onafhankelijkheid die je daarmee verwerft’, luidt een van zijn overtuigingen. De doelstelling van Gabriel is om met Real World een breed muziekplatform te creëren. Daarbij ligt de nadruk op muziek van muzikanten die afkomstig zijn uit andere culturen.

Onder de artiesten die recentelijk voor Real World platen opnamen, zijn Mari Boine Persen uit Lapland, The Guo Brothers uit China en Geoffrey Oryema, een vluchteling uit Oeganda. Van deze laatste verscheen onlangs de door Brian Eno geproduceerde langspeler Exile, waarop ook Gabriel zelf is te horen. Peter: ‘Voor het grootste deel probeer ik me niet met de opnamen te bemoeien. We hebben hier nu enkele bijzonder getalenteerde mensen werken die de techniek en de productie doen en wat dat betreft is het voor mij zoveel mogelijk: handen thuis. Met Geoffrey kon ik het echter niet laten. Hij vroeg mij zelf en eigenlijk was ik er ook best wel in geïnteresseerd hoe hij en Brian het samen zouden doen. Zijn plaat roept een atmosfeer op die tamelijk vreemd is, met elementen die bijna jaren zestig folky zijn en die toch een erg Afrikaans gevoel hebben. Hij komt uit Oeganda, maar zijn invloeden zijn veel breder. Voor mij heeft hij de meest interessante stem sinds Youssou N’dour.’

AMNESTY INTERNATIONAL
Gabriels Biko was de directe aanleiding voor Miami Steve Van Zandt om zich met politiek en Afrika bezig te houden, met uiteindelijk het Sun City Project, een muzikale oorlogsverklaring aan het Apartheidsbewind in Pretoria, als gevolg. Biko was ook de reden waarom Gabriel voor de eerste keer het Londense kantoor van Amnesty International binnen ging. Hij had wat boeken en folders nodig voor research. Zijn eerste persoonlijke betrokkenheid uitte zich in het schrijven van brieven aan regeringsleiders onder wiens gezag door Amnesty ‘geadopteerde’ politieke gevangenen vielen. Toen in juni 1986 Amnesty haar 25ste verjaardag vierde, werd Gabriel een van de belangrijkste supporters. Hij zei een promotietournee naar Spanje, Portugal en Japan af om op uitnodiging van Bono van U2 mee te doen aan The Conspiracy Of Hope Tour door de Verenigde Staten. Artiesten die meededen waren U2, Sting en The Police, Lou Reed en Bryan Adams en onderweg kwamen daar nog eens Bob Dylan, Tom Petty, Jackson Browne, Joan Baez, Joni Mitchell, Little Steven en Miles Davis bij.

De toer was opgezet naar een idee van Jack Healey, een van de directeuren van Amnesty. ‘In heel veel opzichten vormde Peter de kern van The Conspiracy Of Hope Tour,’ zegt Healey die zich de eerste avond in San Francisco nog zeer goed herinnert: ‘Ik maakte me echt zorgen hoe het zou gaan. Vanaf het moment dat we Peter hoorden, wisten we dat het oké was. Ons lot lag in de handen van een meester en wij waren razend enthousiast.’

Gabriel was niet de hoofdact en moest op voor The Police en U2. Healey: ‘Zij brachten allemaal heel verschillende elementen in. Ik wil niet idioot klinken maar ik vond Stings muziek meer de intellectuele kant belichamen. U2 was het explosieve gedeelte van de toer en Peter vormde het hart, zogezegd. Waar Amnesty zich zorgen over maakte was hoe de link met de rechten van de mens gelegd moest worden. En dat was waar Peter een sleutelrol vervulde, omdat Biko het allemaal verbond.’

Gabriels bemoeienis met Amnesty staat niet op zichzelf. Sinds zijn vertrek uit Genesis en het begin van zijn solocarrière heeft hij zich bijna onophoudelijk ingezet voor minderbedeelden, zij die de pech hadden in ongelukkige omstandigheden verzeild te raken. In augustus 1977 trad hij op tijdens het International Youth Festival Of Hope For Mankind, dat was georganiseerd in Ockenden bij Hasslemere, Surrey. Hij raakte onder de indruk van organisatrice Joyce Pearce, die na de oorlog een organisatie in het leven had geroepen om vluchtelingen te helpen zich in de U.K. te vestigen. Ze continueerde haar arbeid later door reddingsoperaties op touw te zetten voor oorlogsvluchtelingen van overal ter wereld en vooral ook viel zij op door haar inspanningen voor de Vietnamese bootvluchtelingen. Gabriel beschrijft haar als ‘een Engelse Moeder Teresa’.

Hij hield in de jaren die volgden contact met Joyce Pearce en dat leidde in 1986 tot een trip naar Costa Rica, om de helpende hand te bieden bij de activiteiten daar van de zogeheten Universiteit voor Vrede. Deze universiteit was het geesteskind van Rodrigo Carazo, van 1978 tot 1982 president van Costa Rica, een land dat zijn leger in 1948 had ontmanteld. Het handvest van de universiteit was in 1980 aangenomen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. De universiteit heeft een post-academische functie en biedt een overmaat van vredesstudies, van meditatie tot internationale disputen over buitenlandse schulden en vluchtelingen.

Gabriel werd gevraagd om hulp te bieden bij het Music For Peace-programma, opgezet om geld bij elkaar te krijgen voor het Global Computer Network van de universiteit, een soort databank die gebruikt kan worden door vredesbewegingen over de hele wereld. Hij stemde toe en op 16 september, uitgeroepen tot de Internationale Dag van de Vrede, trad Peter Gabriel op bij het gebouw van de Verenigde Naties in New York, waar hij vier songs deed. In zijn band speelden onder anderen Steven van Zandt en Youssou N’dour. Twee grote festivals volgden in Japan op 20 en 21 december, The Hurricane Irene Concerts, een samenwerkingsverband tussen de Universiteit voor Vrede, het Japanse Rode Kruis en Japan Aid. De opbrengst bedroeg 200.000 dollar. Later kwamen daar nog eens 100.000 dollar bij uit de verkoop van een concertvideo die in december 1987 uitkwam.

Gabriel ging in mei 1987 terug naar Centraal Amerika, naar Nicaragua, waar hij anderhalf uur sprak met president Daniel Ortega. ‘Ortega is iemand die heel gemoedelijk grappend met je kan praten, om van het ene moment op het andere bijna in huilen uit te barsten als hij vertelt over de oorlog en het moorden. Hij heeft een diepe indruk op mij gemaakt. Ik denk dat hij een hoop persoonlijke charme en charisma heeft, en een zachtmoedig soort kracht.’

De zanger ontmoette ook Tomas Borge, die tijdens het Sandinistische bewind minister van binnenlandse zaken was. ‘Hij is een nationale held, een kleine Napoleon, tamelijk snaaks maar ook een beetje angstaanjagend. Hij heeft onder Somoza veertien jaar in de gevangenis gezeten, waarvan een jaar met een zak over zijn hoofd. Hij had dus zijn redenen om bitter te zijn en hij wás bitter. Het is jammer dat later ook de Sandinisten zijn beschuldigd van schending van de mensenrechten, mensen die onder zijn jurisdictie vallen.’

IRONISCH
Als voorloper op een nieuwe Gabriel-langspeler, waarschijnlijk volgend jaar zomer, kwam onlangs een compilatie-album op de markt, Shaking The Tree, met de ironisch bedoelde subtitel Sixteen Golden Greats. De titel Shaking The Tree is ontleend aan een song die Gabriel samen met de Senegalese zanger Youssou N’dour brengt op diens langspeler The Lion. ‘Shaking The Tree was altijd al een titel die mij wel aanstond; toen ik met Youssou aan die song werkte, hebben we enorm veel plezier gehad. Op een of andere manier had het iets van teruggaan naar een appelboom en er nog een keer aan schudden, om te zien of er nog wat fruit aan hangt. In het begin had Youssou het in zijn hoofd om met deze song iets over de vrouwenbeweging in Afrika te zeggen. De vrouwen-beweging heeft daar nog een enorme weg te gaan. Hij wilde een song, tekstueel, over de achterstelling van vrouwen in Afrika en de manier waarop zij door mannen worden behandeld. Op die manier kreeg het beeld van Shaking The Three voor mij ook zoiets als het establishment door elkaar schudden. En ik hou van het beeld van die stam vast houden en het fruit eruit schudden… En ook… die tekening uit de zeventiende eeuw, gebruikt in de alchemie, van een man die horizontaal ligt, met een boom in plaats van een fallus.’ ●