Naarmate de chronologie van de mensheid nieuwe hoofdstukken schrijft, opent zich een steeds wijder en rijker panorama van klanken. Ruimte en tijd verliezen hun grenzen, waardoor eeuwenoude melodieën en moderne ritmes elkaar moeiteloos ontmoeten.

En toen was er Jan Garbarek, Noors saxofonist en improvisator, blazer van grensoverschrijdende wereldmelodieën, en met hem het Hilliard Ensemble en het idee om twee werelden te verbinden. In het najaar van 1993 smolten in het klooster Propstei St. Gerold in Vorarlberg, Oostenrijk, de echo’s van het verleden – met liederen van Christóbal de Morales, Pierre de la Rue, Magister Pérotinus, Guillaume Dufay en anderen – samen met de welluidende en transparante klanken die op de adem van het heden uit Garbareks saxofoon omhoog spiraalden.

Het resultaat, vastgelegd op een cd die de titel ‘Officium’ meekreeg, overtrof alle verwachtingen. De combinatie van stemmen en saxofoon, tot dan toe ongekend, bleek een bijzonder krachtige en expressieve muzikale waarheid op te leveren, waarin de saxofoon niet alleen een verlengstuk was geworden van de vocalen, maar ook zelf een zangstem werd.

“Hear the year’s strangest hit”, kopte het Britse tijdschrift Classic CD, dat daaraan toevoegde: “BIZARRE – but it works!”. Het reizen in de tijd was succesvol gebleken en haalde zelfs de Amerikaanse nieuwszender CNN.

Het hoofdthema van ‘Officium’ is ‘Parce mihi Domine’ van de Spaanse renaissancecomponist Cristóbal de Morales (ca. 1500–1553), waarop Jan Garbarek vrij improviseert met sopraansaxofoon. De tekst is een Latijnse smeekbede uit het Bijbelboek Job, waarin een kwetsbare, sterfelijke mens God vraagt om ontferming, vergeving en verlichting van zijn last.

If a tree falls in the forest, does anybody hear? zong Bruce Cockburn in 1988 op zijn langspeler Big Circumstance, een plaat waarop de Canadese singer/songwriter wijst op de ondergang die dreigt voor de laatste grote natuurgebieden en de gevolgen daarvan voor het ecologisch evenwicht op de planeet aarde.

Rain forest
Mist and mystery
Teeming green
Green brain facing labotomy
Climate control centre for the world
Ancient cord of coexistence
Hacked by parasitic greedhead scam –
From Sarawak to Amazonas
Costa Rica to mangy B.C. hills –
Cortege rhythm of falling timber.

What kind of currency grows in these new deserts,
These brand new flood plains?

If a tree falls in the forest does anybody hear?
If a tree falls in the forest does anybody hear?
Anybody hear the forest fall?

Cut and move on
Cut and move on
Take out trees
Take out wildlife at a rate of species every single day
Take out people who’ve lived with this for 100, 000 years –
Inject a billion burgers worth of beef –
Grain eaters – methane dispensers.

Through thinning ozone,
Waves fall on wrinkled earth –
Gravity, light, ancient refuse of stars,
Speak of a drowning –
But this, this is something other.
Busy monster eats dark holes in the spirit world
Where wild things have to go
To disappear
Forever

If a tree falls in the forest does anybody hear?
If a tree falls in the forest does anybody hear?
Anybody hear the forest fall?

Roots, het 6e studioalbum van de Braziliaanse thrash-groovemetalband Sepultura, dat begin 1996 uitkwam, was het laatste studioalbum met zanger/ritmegitarist Max Cavalera, met zijn broer Igor in 1984 oprichter van de band.

Roots valt op door het innovatieve gebruik van Braziliaanse muzikale structuren. Het groove-percussie-georiënteerde geluid, de klankkleuren en esthetiek verwijzen in grote mate naar de achtergestelde inheemse volken en culturen van Brazilië. Zo bevat het nummer Itsári een Xavante gezang dat ook weer is te horen in het nummer Born Stubborn.

Met Roots wilde Sepultura het eigen Braziliaanse erfgoed omarmen. De eerste inspiratie voor het concept voor het album kwam van de film At Play in the Fields of the Lord uit 1991 van Héctor Babenco, die was gebaseerd op de gelijknamige roman uit 1965 van de in 2014 overleden Amerikaanse romanschrijver, natuurkenner, wildernisschrijver, zenleraar, CIA-agent en milieuactivist Peter Matthiessen.

Met name de scène waarin de, door drugs hallucinerende, hoofdpersoon met een parachute uit een klein vliegtuig springt om zich bij een bedreigd inheems volk te voegen en met hen samen te leven, inspireerde Max Cavalera. Hij nam contact op met Angela Pappiani, in die tijd de communicatiemedewerkster van het Braziliaanse Centrum voor Inheemse Cultuur. Bijna een jaar later regelde Pappiani een kleine groep met de band, haarzelf en toenmalig manager Gloria Cavalera (de echtgenote van Max) om in de Braziliaanse deelstaat Mato Grosso het volk van de Xavante te bezoeken en met hen op te nemen.

In een interview uit 2016 met Nashville Scene herinnerde Igor Cavalera zich: “Elke seconde van die reis was waanzinnig op een zeer inspirerende manier. Maar er zijn een paar dingen die er echt uitspringen. Zoals toen ze ons uitlegden hoe de enige manier was waarop ze muziek schreven: als iemand in de stam de muziek droomde. Ze konden niet zomaar een tekst of een melodie schrijven. Het moest hen in een droom worden overgebracht. Vanuit het oogpunt van een muzikant was het zoiets als: ‘Wauw, dit is een heel andere manier om muziek te benaderen’.” (Bron: Wikipedia)

Roots betekende een belangrijke koerswijziging voor Sepultura. In de muziek was voortaan meer aandacht voor de diversiteit van de Braziliaanse cultuur. Ook de Amazone bleef trekken. In september 2020 bracht de band, met als zanger de Amerikaan Derrick Leon Green die in 1997 Max Cavalera opvolgde, de videoclip Guardians of Earth uit, een nummer van Sepultura’s album Quadra. De video was geregisseerd door de Braziliaan Raul Machado en bevatte exclusieve, door Amazon Frontlines verstrekte beelden van inheemse volken en dieren wier bestaan wordt bedreigd door winningsindustrieën (mijnbouw, ruwe olie, goud), de onverschilligheid van de (toenmalige) regering en ontbossing. Guardians of Earth was en is een oproep om het publiek te inspireren tot bewustwording en actie om het Amazonegebied te beschermen.

Peter Gabriel sloot er in 1980 zijn derde, titelloze album mee af en eindigde er de concerten van zijn recente i/o The Tour mee: Biko, een tijdloze klassieker die nog altijd niets aan zeggingskracht heeft ingeboet.

“Stand up and fight, for you know we are right”, zong hij in het begin van de jaren zeventig als de bizar uitgedoste, maar charismatische voorman van de symfonische rockformatie Genesis. Een zekere strijdbaarheid is Peter Gabriel niet vreemd. In zijn teksten neemt hij het regelmatig op voor onderdrukte groeperingen en stelt hij wantoestanden aan de kaak. Woede en afschuw over het monster dat Apartheid heet leidde in 1980 tot het indrukwekkende Biko, opgedragen aan de in 1977 in een Zuid-Afrikaanse politiecel overleden, jonge, zwarte leider Steve Biko.

Deze richtte als student medicijnen de South African Students Organization op. Biko was tevens een van de leiders van de South African Black Consciousness Movement. Hij was al diverse keren opgepakt voordat hij uiteindelijk definitief in hechtenis werd genomen. Een maand na zijn arrestatie liep hij een hersenbeschadiging op als gevolg van een ‘handgemeen’ met zijn politie-ondervragers. Hij werd toen over een afstand van zeshonderd mijl overgebracht van Port Elizabeth naar het gevangenisziekenhuis in Pretoria, naakt op de laadklep van een politiewagen. Biko stierf, dertig jaar oud, op 12 september 1977, liggend op een kleedje in een hoek van zijn cel.

September ’77
Port Elizabeth weather fine
It was business as usual
In Police Room 619
Oh Biko, Biko, because Biko
Oh Biko, Biko, because Biko
Yihla Moja, Yihla Moja
– The man is dead
– The man is dead

Peter Gabriel hoorde het nieuws van Biko’s dood op de dag dat dit wereldkundig werd gemaakt. “Onder de jonge leiders was Biko voor mij een sleutelfiguur. Als hij in leven was gebleven, zou hij iemand zijn geworden tegen wie jonge mensen overal ter wereld konden opkijken. Hij was meer dan alleen maar een zwarte Zuid-Afrikaanse leider. Je hoeft maar een klein beetje te lezen van wat hij geschreven heeft (Steve Biko: I Write What I Like – CCE), om te weten dat hij in vele opzichten een heel redelijk en vooral ook gevoelig mens was.”

You can blow out a candle
But you can’t blow out a fire
Once the flame begins to scratch
The wind will blow it higher
Oh Biko, Biko, because Biko
Oh Biko, Biko, because Biko
Yihla Moja, Yihla Moja
– The man is dead
– The man is dead

And the eyes of the world are watching now
Watching now

Biko was de derde single van Peter Gabriels derde soloalbum en werd uitgebracht in augustus 1980. Het nummer was opgenomen met, naast Peter Gabriel op piano en drummachine, Jerry Marotta op drums, Phil Collins op surdo, David Rhodes op gitaar, Larry Fast op doedelzak en synthesizer, en ‘screeches’ van David Ferguson.

Cry Freedom

Biko werd in november 1987 opnieuw uitgebracht op single. Aanleiding was de release van Cry Freedom, een film van Richard Attenborough die zich afspeelt in de jaren zeventig, tijdens de apartheid in Zuid-Afrika.

In de liner notes legde Peter Gabriel het waarom uit van de heruitgave:

“Stephen Biko had de moed om te werken en zich uit te spreken voor gerechtigheid in Zuid-Afrika, een land waar racisme nog steeds in de grondwet staat geschreven. Hij was betrokken bij de volksbeweging South African Black Consciousness Movement of Azania en gaf een echt gemeenschapsgevoel en een doel aan velen die de meest elementaire mensenrechten ontzegd waren.

Velen geloven dat deze warme, welbespraakte en inspirerende man voorbestemd was om een groot staatsman te worden. In 1977 werd hij gevangen genomen, gemarteld en vermoord.

Sir Richard Attenborough heeft een zeer ontroerende film gemaakt over Stephen Biko en diens relatie met de Zuid-Afrikaanse journalist Donald Woods. Deze plaat wordt nu opnieuw uitgebracht om zo de film meer naamsbekendheid te geven en de aandacht te vestigen op wat er nog steeds gebeurt in naam van de apartheid.”

De nieuwe single bevatte een live versie van Biko, opgenomen in The Blossom Music Centre, Cleveland op 27 juli 1987. Het nummer op de B-kant No More Apartheid, geschreven door Little Steven, werd uitgevoerd door Peter Gabriel, Shankar en Little Steven en was afkomstig van de LP Sun City Artists Against Apartheid.

Musici, kunstenaars in het algemeen, zien de tekenen van de tijd vaak eerder dan anderen.

‘It’s The End Of The World As We Know It’ zingt Michael Stipe van de Amerikaanse rockband R.E.M. in het nummer met dezelfde titel. Het stond op het album ‘Document’ uit 1987 en werd in november van datzelfde jaar uitgebracht als single. In hetzelfde jaar bracht de Australische rockband Midnight Oil het album ‘Diesel and Dust’ uit, met daarop ‘Beds Are Burning’. Het nummer was aanvankelijk bedoeld als protestlied tegen de dubieuze Australische landpolitiek ten aanzien van de oorspronkelijke bewoners van het continent, maar werd later omgewerkt om aandacht te vragen voor de wereldwijde opwarming van de aarde.

‘If a tree falls in the forest, does anybody hear?’ vroeg Bruce Cockburn een jaar later op zijn langspeler ‘Big Circumstance’, een plaat waarop de Canadese zanger-liedschrijver wijst op de ondergang die dreigt voor de laatste grote natuurgebieden en de gevolgen daarvan voor het ecologisch evenwicht op de planeet aarde. Weer een paar jaar later, in 1992, het jaar van de United Nations Conference on Environment and Development (UNCED) in Rio de Janeiro, ook wel Rio de Janeiro Earth Summit en ECO92 genoemd, was er het album ‘The Future’ van de Canadees-Joodse zanger-dichter Leonard Cohen. Bood deze elders op het album nog een sprankje hoop met het vaak geciteerde ‘There is a crack in everything, that’s how the light gets in’ (‘Anthem’), in de titelsong is het door hem geschetste toekomstbeeld van het diepste zwart. De toekomst brengt ons moord. En chaos:

And now the wheels of heaven stop
you feel the devil’s riding crop
Get ready for the future:
it is murder

Michael Stipe, die de tekst schreef van ‘It’s The End Of The World’, vertelde dat hij vaak droomde over het einde van de wereld, maar wat er later kwam, dacht hij toen, kon alleen maar beter worden. De volledige titel luidde dan ook ‘It’s The End Of The World As We Know It (and I Feel Fine)’.

We zijn inmiddels ruim vijfendertig jaar verder en de wereld zoals wij die kennen loopt inderdaad op zijn einde. Maar dat de toekomst beter gaat worden, is zeer onwaarschijnlijk. Het internationale klimaatpanel IPCC, opgericht een jaar nadat Stipe zijn ‘einde van de wereld’ song schreef , is hier duidelijk over: Klimaatverandering is er, het kost onnoemelijk veel geld en het is dodelijk:

The time has come
To say fair’s fair
To pay the rent
To pay our share
The time has come
A fact’s a fact
It belongs to them
Let’s give it back

How can we dance when our earth is turning
How do we sleep while our beds are burning

De Ierse zanger Adrian Crowley brengt op zijn album ‘The Watchful Eye Of The Stars’ uit 2021 magische en surrealistische liedjes die de verbeelding prikkelen. Muziek en songteksten laten de luisteraar op een andere, meer intense manier naar de wereld kijken en tonen hoe zinrijk die is. Daarnaast ademen ze een tederheid die in tijden van polarisatie en sociale isolatie een grote troostende kracht is.

Vogels komen veelvuldig voor in Crowley’s werk. Zo is er de troostbrenger Little bird of sunshine uit ‘A Shut-in’s Lament’.

Little bird of sunshine
I watch you on my window sill
Rescued from my nighttime
My visitor, my newfound friend
Little bit of golden, straight out of the blue
I wait for you to sing your sunny song
(Uit: ‘A Shut-in’s Lament’)

Zwarte kraai

De meest aansprekende vogel op ‘The Watchful Eye Of The Stars’ is evenwel de zwarte kraai uit het bijna hymnische ‘Crow Song’. Het gebeurde toen hij nog jong was. Op een stormachtige nacht in Ierland bracht Adrian Crowley’s broer een gewonde kraai mee naar huis. Nadat hij er een tijdje voor had gezorgd, vloog de kraai uit zichzelf weg en liet daarbij een diepe indruk achter. Crowley schreef er een verhaal over, dat later ‘Crow Song’ zou worden. De zwarte vogel wordt vaak in verband gebracht met sterven. Adrian Crowley schreef echter een lied over het leven, over een tweede kans krijgen, ook al eindigt het uiteindelijk met de dood van de kraai.

It was late October the next time I saw you
I was walking along the top of the fence

When I looked down and I saw the cluster of bones and black feathers
That lay among the rusty bracken
Solitary Crow with a cripple wing
And I looked to the sky
(Uit: ‘Crow Song’)

‘Crow Song’ is geen morbide nummer. Zeker niet. Zie het als een metafoor voor een geschenk dat het leven je geeft en waarvan je niet zeker weet hoe ermee om te gaan, maar dat het aan jou is je best te doen ervoor te zorgen.

Er zijn van die albums die bij beluistering voelen als een soort van thuiskomen. “Surrounded” van Justin Sullivan is er zo een. En toegegeven, het feit dat ik van ongeveer dezelfde leeftijd ben als de frontman van New Model Army zal daar zeker aan bijdragen. Tegelijkertijd laat Justin Sullivan zich op “Surrounded” niet zozeer horen als een troubadour van zijn generatie, maar als troubadour tussen generaties, een zanger en liedjesschrijver die met inzet van zijn wortels optimaal de weg uit de donkere stegen van de geschiedenis naar de wegen van de toekomst weet uit te zetten.

Een van de meest aansprekende nummers op “Surrounded” is “São Paulo”.

Het gemis van vrienden en heimwee naar het plezier van het kleurrijke leven, in materiële zin misschien arm maar spiritueel rijk, bepalen aanvankelijk Justin Sullivan’s, door contrabas en harp gedragen, positief dichterlijke sfeerschets van de nachtelijke, Braziliaanse metropool:

And the busses rattle over the potholes and the night falls so fast
And the lime and the sugar, strong is the taste of life
And the veil is so thin between the spirit world and this
And the warm wind blows through it and touches like a kiss on the lips

Maar dan is er de twist in de tekst en gaat de sfeer van vrolijkheid en samba naar een andere, rauwere en donkere werkelijkheid, over gestolen land, de vernietiging van het woud, leugens:

And all the land was stolen, guarded and sown
There are fires in the forests and emptied villages
And people arrive from everywhere
High cheek-boned, sunken eyes, beautiful faces

Eind 2021 kwam er een aansprekende video uit van “São Paulo”.